भीमा
32 verses
32 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
कवीनद्र उवाच- अथ देवगिरिं प्राप्य दिल्लीन्द्रे मुदितात्मनि। दुर्मदे महमूदे च सन्नसैन्ये विषादिनि॥ १
kavīnadra uvāca- atha devagiriṃ prāpya dillīndre muditātmani| durmade mahamūde ca sannasainye viṣādini|| 1
Verse 2
शाहो निजामशाहस्य शैलदुर्गाण्यनेकश:। शिवनेरिमुखान्याशु बलेन वशमानयत्॥ २
śāho nijāmaśāhasya śailadurgāṇyanekaśa:| śivanerimukhānyāśu balena vaśamānayat|| 2
Verse 3
शीघ्र ही अपने अधीन कर लिए। गोदावरीं महापुण्यां प्रवरां च प्रभाविणीम्। नीरां क्षीरधिसक्षीरां भीमां भीमरथीमपि।॥। ३ श्रितं जनपदं सर्व समाक्रम्य क्रमेण च। स्ववशे स्थापयामास सद्यः सहां च पर्वतम्॥४
śīghra hī apane adhīna kara lie| godāvarīṃ mahāpuṇyāṃ pravarāṃ ca prabhāviṇīm| nīrāṃ kṣīradhisakṣīrāṃ bhīmāṃ bhīmarathīmapi|||| 3 śritaṃ janapadaṃ sarva samākramya krameṇa ca| svavaśe sthāpayāmāsa sadyaḥ sahāṃ ca parvatam||4
Verse 4
लिया। शक्रप्रस्थस्य शक्रेण विरुद्धो3यमभूद्यदा। महाराजममु भेजुर्महाराष्ट्रनुपास्तदा॥ ५
liyā| śakraprasthasya śakreṇa viruddho3yamabhūdyadā| mahārājamamu bhejurmahārāṣṭranupāstadā|| 5
Verse 5
घाण्टिका: काण्टिकास्तद्वद्रोकपाटाश्व कांकटा:। तोमराश्चाहुबाणाश्व महिताश्व महाद्विका:॥६
ghāṇṭikā: kāṇṭikāstadvadrokapāṭāśva kāṃkaṭā:| tomarāścāhubāṇāśva mahitāśva mahādvikā:||6
Verse 6
खराटा: पाण्डरास्तद्वद्व्याप्रघोरफटादय: । तदा शाहनरेन्द्रेण पुततापतय: कृता:॥।७ सेनापति बना दिया। अथ शाहजयापेक्षी जहानगिरनन्दन:। सम॑ येदिलशाहेन सद्य: सन्धिमयोजयत्॥८
kharāṭā: pāṇḍarāstadvadvyāpraghoraphaṭādaya: | tadā śāhanarendreṇa putatāpataya: kṛtā:|||7 senāpati banā diyā| atha śāhajayāpekṣī jahānagiranandana:| sama̭ yedilaśāhena sadya: sandhimayojayat||8
Verse 7
ततो राजतुरासाहं शाहं युधि जिगीवतो:। तयोस्समभवत्सीमा भीमा नाम महानदी।॥ ९
tato rājaturāsāhaṃ śāhaṃ yudhi jigīvato:| tayossamabhavatsīmā bhīmā nāma mahānadī||| 9
Verse 8
कवीन्द्र उवाच - शाह: साहिजहानस्य येदिलस्य च सेनया। अयुध्यत समास्तिस्र: सहस्रकरविक्रम :॥ १२
kavīndra uvāca - śāha: sāhijahānasya yedilasya ca senayā| ayudhyata samāstisra: sahasrakaravikrama :|| 12
Verse 9
ततो स्वप्नपतिः स्वप्ने धूर्जटिस्तेन वन्दित:। तदृशौ दशनोद्योतैर्दीपयंस्तमवोचत।॥। १३ धूर्जटिरुवाच - अतीव दुर्जयो लोके दिल्लीन्द्रोडसौ महाद्युति:। तस्मादायोधनावेशात् विरम त्वं महामते।। १४ यदनेन पुरा चीर्ण तपस्तीव्रं दुरात्मना। तद्यावदस्त्यसौ तावन्न विनाशमुपैष्यति॥ १५
tato svapnapatiḥ svapne dhūrjaṭistena vandita:| tadṛśau daśanodyotairdīpayaṃstamavocata|||| 13 dhūrjaṭiruvāca - atīva durjayo loke dillīndroḍasau mahādyuti:| tasmādāyodhanāveśāt virama tvaṃ mahāmate|| 14 yadanena purā cīrṇa tapastīvraṃ durātmanā| tadyāvadastyasau tāvanna vināśamupaiṣyati|| 15
Verse 10
सर्वेडपि यवनास्तात पूर्वदेवान्बया इमे। देवांश्व भूमिदेवांश्व विद्विषन्ति पदे पदे।। १६ यो हन्तुं यवनानेतानेतां भुवमवातरत्। स एष भगवान् विष्णु: शिवसंज्ञ: शिशुस्तव॥ १७
sarveḍapi yavanāstāta pūrvadevānbayā ime| devāṃśva bhūmidevāṃśva vidviṣanti pade pade|| 16 yo hantuṃ yavanānetānetāṃ bhuvamavātarat| sa eṣa bhagavān viṣṇu: śivasaṃjña: śiśustava|| 17
Verse 11
करिष्यत्यचिरेणैव तदेतत्वच्चिकीर्षितम्। तस्मादनेहसं कज्चित् प्रतीक्षस्तर महाभुज।। १८ एवमुक्तवति प्रीतिमति देवे कपर्दिनि। प्राबुध्यत प्रसन्नात्मा प्रभाते पृथिवीपति:॥ १९
kariṣyatyacireṇaiva tadetatvaccikīrṣitam| tasmādanehasaṃ kajcit pratīkṣastara mahābhuja|| 18 evamuktavati prītimati deve kapardini| prābudhyata prasannātmā prabhāte pṛthivīpati:|| 19
Verse 12
ततो निजामविषयं शाह: स्वविषयं विना। दिल्लीन्द्राय ददौ कज्चित् येदिलाय च कज्चन।। २० हठशीलोऊपि तं शाह: प्रहाय हठमात्मन:। व्यधाद्येदिलताग्राभ्यां सन्धिं त्रिनयनाज्ञया।। २९ ततो निजामविषयं सम्प्राप्य मुदितात्मसु। परावृत्तेषु ताम्रेषु पराक्रमणकारिषु॥ २२
tato nijāmaviṣayaṃ śāha: svaviṣayaṃ vinā| dillīndrāya dadau kajcit yedilāya ca kajcana|| 20 haṭhaśīloūpi taṃ śāha: prahāya haṭhamātmana:| vyadhādyedilatāgrābhyāṃ sandhiṃ trinayanājñayā|| 29 tato nijāmaviṣayaṃ samprāpya muditātmasu| parāvṛtteṣu tāmreṣu parākramaṇakāriṣu|| 22
Verse 13
असमर्थमिवात्वानं मन््यमानो महामति:। तदिदं चिन्तयामास येदिलो निजचेतसि॥ २३
asamarthamivātvānaṃ manyamāno mahāmati:| tadidaṃ cintayāmāsa yedilo nijacetasi|| 23
Verse 14
समर्थे: समराम्भोधौ निजामो यैर्निमज्जित:। तेडमी ताम्रानना: प्रायो मज्जयिष्यन्ति मामपि।। २४ तस्मादमुं महाबाहुं मालवर्मात्मजं नृपम्। साहाय्ये स्वे निधास्यामि विधास्यामि विधित्सितम्॥ २५
samarthe: samarāmbhodhau nijāmo yairnimajjita:| teḍamī tāmrānanā: prāyo majjayiṣyanti māmapi|| 24 tasmādamuṃ mahābāhuṃ mālavarmātmajaṃ nṛpam| sāhāyye sve nidhāsyāmi vidhāsyāmi vidhitsitam|| 25
Verse 15
पूर्वमस्यैवावलम्बादिभराम: पिता मम। विध्वस्तारातिरध्यास्त निर्विशड्क: स्वमानसम्॥ २६
pūrvamasyaivāvalambādibharāma: pitā mama| vidhvastārātiradhyāsta nirviśaḍka: svamānasam|| 26
Verse 16
सहसावमत: सो5यं मतिमन्दतया मया। मामुपेक्ष्य गतो मानादिभरामादनन्तरम्॥ २७
sahasāvamata: so5yaṃ matimandatayā mayā| māmupekṣya gato mānādibharāmādanantaram|| 27
Verse 17
महामानी महाबाहुरसौ शाहमहीपति:। कृत्वा मदधिकं स्नेहमिभरामेण वर्धित:॥ २८
mahāmānī mahābāhurasau śāhamahīpati:| kṛtvā madadhikaṃ snehamibharāmeṇa vardhita:|| 28
Verse 18
इति चेतसि सज्चिन्त्य महमूदो महाद्युति:। अमात्यान् प्रेषयामास सद्यः शाहनृपं प्रति।।२९ अनुनीतः स तैस्तत्र मन्त्रिभिर्मन्त्रवेदिभि :। प्रतिजज्ञे महाबाहुयेदिलस्य सहायताम्॥ ३०
iti cetasi sajcintya mahamūdo mahādyuti:| amātyān preṣayāmāsa sadyaḥ śāhanṛpaṃ prati||29 anunītaḥ sa taistatra mantribhirmantravedibhi :| pratijajñe mahābāhuyedilasya sahāyatām|| 30
Verse 19
अथ शाहमहीपालमबलम्ब्यावलम्बदम्। बत प्रतिपदं लेभे महमूदो महामुदम्॥ ३१
atha śāhamahīpālamabalambyāvalambadam| bata pratipadaṃ lebhe mahamūdo mahāmudam|| 31
Verse 20
अथो फरादखानस्य सुतं समरर्धवहम। निखिलानीकिनीमान्यं सेनान्यं रणदुलहम्॥। ३२ बलिना शाहराजेन महाराजेन संयुतम्। प्रतापी प्रेषयामास जेतुं कर्णाटनीवृतम्॥। ३३ तदा फरादखानेन याकुतेनाड्-कुशेन च। हशेन्यम्बरखानेन मसूदेन तथा पुनः॥ ३४
atho pharādakhānasya sutaṃ samarardhavahama| nikhilānīkinīmānyaṃ senānyaṃ raṇadulaham||| 32 balinā śāharājena mahārājena saṃyutam| pratāpī preṣayāmāsa jetuṃ karṇāṭanīvṛtam||| 33 tadā pharādakhānena yākutenāḍ-kuśena ca| haśenyambarakhānena masūdena tathā punaḥ|| 34
Verse 21
सुभटैस्सहितैस्तैस्तै: प्रतस्थे रणदूलह:।॥।३५ अथ सेनाधिपतिना सार्ध तेन महामना:। बली भृशबलो राजा प्राप कार्णाटमण्डलम्॥ ३६
subhaṭaissahitaistaistai: pratasthe raṇadūlaha:||||35 atha senādhipatinā sārdha tena mahāmanā:| balī bhṛśabalo rājā prāpa kārṇāṭamaṇḍalam|| 36
Verse 22
ततो बिन्दुपुराधीशं वीरभद्रं महौजसम्। वृषपत्तनपालं च प्रसिद्ध केड्गनायकम्॥ ३७
tato bindupurādhīśaṃ vīrabhadraṃ mahaujasam| vṛṣapattanapālaṃ ca prasiddha keḍganāyakam|| 37
Verse 23
कावेरीपत्तनपतिं जगद्देवं महाभुजम्। श्रीरडगपत्तनेन्द्रं च क्रूरं कण्ठीरवाभिधम्॥ ३८
kāverīpattanapatiṃ jagaddevaṃ mahābhujam| śrīraḍagapattanendraṃ ca krūraṃ kaṇṭhīravābhidham|| 38
Verse 24
तज्जापुरप्रभुं चापि वीर॑ं विजयराघवम्। तथा तज्जीपरिवुढं प्रौढं वेडकटनायकम्॥ ३९
tajjāpuraprabhuṃ cāpi vīra̭ṃ vijayarāghavam| tathā tajjīparivuḍhaṃ prauḍhaṃ veḍakaṭanāyakam|| 39
Verse 25
त्रिमल्लनायकाह्वं च मधुरानाथमुद्धतम्। पीलुगण्डाखण्डलं च बिकटं वेंकटाह्यम्॥।४० धीरं श्रीरडगराजं च विद्यानगरनायकम्। प्रसिद्ध तम्मगौड च हंसकूटपुरेश्वरम्॥। ४१ वशीकृत्य प्रतापेन तथान्यानपि पार्थिवान्। शाह: सन्तोषयामास सेनान्यं रणदूलहम्॥।४२ ३७-४२. बिंदुपुर के राजा महा तेजस्वी वीरभद्र, वृषपत्तन का राजा प्रसिद्ध केंग नाइक, कावेरी पत्तन का राजा महाबाहु जगदेव, श्रीरंगपट्टन का राजा क्रूर कंठीरव, तंजावर का राजा वीर विजयराघव, तंजी का राजा प्रौढ़ वेंकटनायक, मदुरई का राजा घमंडी त्रिमलनायक, पीलूगंडा का राजा उनमुक्त वेंकटप्पा, विद्यानगर का राजा जिद्दी श्रीरंगराजा, हंसकूट का कृत्वा&थ वीरसंहारकारियुद्धमहर्दिवम्।॥ युद्धशौण्डात् किम्पगौण्डात् गृहीतं सुमनोहरम्।॥। ४ ३ रणदूलहखानेन पारिब्ईमिवार्पितम्। सो<ध्यास्त विजयी राजा बिंगरुछाभिधं पुरम्॥। ४४ अथ तस्मिन् पुरवरे पटुप्राकारगोपुरे। सुधावदातसौधाग्रपताकाल्लिखिताम्बरे।। ४५ तत्तत्कारुकलाकीर्णररम्यहर्म्यमयान्तरे। विटड्कस्थितबंहिष्ठपारावतकृतस्वरे।। ४६ वातायनोत्पतन्नीलकण्ठकूजितपूतिते। विस्तीर्णापणविन्यस्तपण्यवस्तुसमन्विते।। ४७ प्रतिसद्योल्लसत्कूपे विकसद्दीर्घदीर्धिके। नैकशुंगाटकोदज्चज्जलयमन्त्रोच्छल्लज्जले।। ४८ प्रफुल्लनिष्कुटकुटच्छायच्छननमहीतले। भित्तिविन्यस्तसच्चित्रलुभ्यल्लोकविलोचने।। ४९ नानावर्णाश्मसम्बद्धस्निग्धसुन्दरमद्रे। विसड्-कटपुरद्वारकूटकुट्टिममपण्डिते।। ५० चयाट्टमस्तकन्यस्तनालायन्त्रसुदुर्गमे। समीकनिपुणानीकप्रकरप्रतिपालिते।। ५ १ समनन््तादतलस्पर्शपरिखावारिभासुरे। अपारसागराकारकासारपरिशीलिते।। ५२ अनिलोल्लासितलताललितोद्यानमण्डले। कनकाचलसंकाशदेवतायतनाडिचिते।। ५३ संवसन् वासवसम: स एष नृपसत्तम:। निजै: परिजनै: सार्ध विविधं मुदमाददे।।५४ स कदाचिन्मृगयया कदाचित् साधुसेवया। कदाचिदर्चया शम्भो: कदाचित् काव्यचर्चया।।५५ कदाचिन्नर्तकीनृत्यदर्शनोत्सवंलीलया। कदाचिन्नैकविधया शरसन्धानशिक्षया।। ५६ कदाचिदायुधागारविन्यस्तायुधवी क्षया। कदाचिदात्मसंग्राह्मतत्तत्सैन्यपरी क्षया।। ५७ कदाचित् पुष्पितोद्यामनगरोद्यानयात्रया। कदाचित् सारसाक्षीभि: शूड्गाररसदीक्षया।।५८ कदाचिद्योगशास्त्रोक्तकलया योगमुद्रया। प्रभुस्तत्तद्समयं समयं समनीनयत्॥५९
trimallanāyakāhvaṃ ca madhurānāthamuddhatam| pīlugaṇḍākhaṇḍalaṃ ca bikaṭaṃ veṃkaṭāhyam|||40 dhīraṃ śrīraḍagarājaṃ ca vidyānagaranāyakam| prasiddha tammagauḍa ca haṃsakūṭapureśvaram||| 41 vaśīkṛtya pratāpena tathānyānapi pārthivān| śāha: santoṣayāmāsa senānyaṃ raṇadūlaham|||42 37-42. biṃdupura ke rājā mahā tejasvī vīrabhadra, vṛṣapattana kā rājā prasiddha keṃga nāika, kāverī pattana kā rājā mahābāhu jagadeva, śrīraṃgapaṭṭana kā rājā krūra kaṃṭhīrava, taṃjāvara kā rājā vīra vijayarāghava, taṃjī kā rājā praur̤ha veṃkaṭanāyaka, maduraī kā rājā ghamaṃḍī trimalanāyaka, pīlūgaṃḍā kā rājā unamukta veṃkaṭappā, vidyānagara kā rājā jiddī śrīraṃgarājā, haṃsakūṭa kā kṛtvā&tha vīrasaṃhārakāriyuddhamahardivam||| yuddhaśauṇḍāt kimpagauṇḍāt gṛhītaṃ sumanoharam|||| 4 3 raṇadūlahakhānena pāribīmivārpitam| so<dhyāsta vijayī rājā biṃgaruchābhidhaṃ puram||| 44 atha tasmin puravare paṭuprākāragopure| sudhāvadātasaudhāgrapatākāllikhitāmbare|| 45 tattatkārukalākīrṇararamyaharmyamayāntare| viṭaḍkasthitabaṃhiṣṭhapārāvatakṛtasvare|| 46 vātāyanotpatannīlakaṇṭhakūjitapūtite| vistīrṇāpaṇavinyastapaṇyavastusamanvite|| 47 pratisadyollasatkūpe vikasaddīrghadīrdhike| naikaśuṃgāṭakodajcajjalayamantrocchallajjale|| 48 praphullaniṣkuṭakuṭacchāyacchananamahītale| bhittivinyastasaccitralubhyallokavilocane|| 49 nānāvarṇāśmasambaddhasnigdhasundaramadre| visaḍ-kaṭapuradvārakūṭakuṭṭimamapaṇḍite|| 50 cayāṭṭamastakanyastanālāyantrasudurgame| samīkanipuṇānīkaprakarapratipālite|| 5 1 samanantādatalasparśaparikhāvāribhāsure| apārasāgarākārakāsārapariśīlite|| 52 anilollāsitalatālalitodyānamaṇḍale| kanakācalasaṃkāśadevatāyatanāḍicite|| 53 saṃvasan vāsavasama: sa eṣa nṛpasattama:| nijai: parijanai: sārdha vividhaṃ mudamādade||54 sa kadācinmṛgayayā kadācit sādhusevayā| kadācidarcayā śambho: kadācit kāvyacarcayā||55 kadācinnartakīnṛtyadarśanotsavaṃlīlayā| kadācinnaikavidhayā śarasandhānaśikṣayā|| 56 kadācidāyudhāgāravinyastāyudhavī kṣayā| kadācidātmasaṃgrāhmatattatsainyaparī kṣayā|| 57 kadācit puṣpitodyāmanagarodyānayātrayā| kadācit sārasākṣībhi: śūḍgārarasadīkṣayā||58 kadācidyogaśāstroktakalayā yogamudrayā| prabhustattadsamayaṃ samayaṃ samanīnayat||59
Verse 26
रहा था। जननी शम्भुशिवयोस्तत्र यादवनन्दिनी। जग्राह हृदयं पत्यु: शुद्धान्ते सुमहत्यपि॥।६० ६०. शाहजी की अनेक पत्नियां थी किंतु जो संभाजी और शिवाजी की मां एवं यादवराज की पुत्री थी, उसने अपने पति हलिना हरिणा चापि वसुदेवो यथान्वहम्। व्यराजत तथा शाह: शम्भुना च शिवेन च॥६१
rahā thā| jananī śambhuśivayostatra yādavanandinī| jagrāha hṛdayaṃ patyu: śuddhānte sumahatyapi|||60 60. śāhajī kī aneka patniyāṃ thī kiṃtu jo saṃbhājī aura śivājī kī māṃ evaṃ yādavarāja kī putrī thī, usane apane pati halinā hariṇā cāpi vasudevo yathānvaham| vyarājata tathā śāha: śambhunā ca śivena ca||61
Verse 27
स तु शम्भो: कनीयांसं गरीयांसं गुणश्रिया। बहु मेने महाराज: शिवशर्माणमात्मजम्॥६२
sa tu śambho: kanīyāṃsaṃ garīyāṃsaṃ guṇaśriyā| bahu mene mahārāja: śivaśarmāṇamātmajam||62
Verse 28
यदाप्रभृति सब्जात: स एब तनय: शिव:। तदाप्रभृति शाहस्य समृद्धा: सर्वसम्पद:।॥॥६३
yadāprabhṛti sabjāta: sa eba tanaya: śiva:| tadāprabhṛti śāhasya samṛddhā: sarvasampada:|||||63
Verse 29
अतिष्ठ न् द्वारि बहुशो मन्दराचलसुन्दरा:। विजिताम्भोरुहरुचो मदवारिमुचो गजा:।॥।६४ आसन् सहस्रशश्वापि मन्दुरायां मनोहरा:। वातो इवाशुगतय: सैन्धवा: समरोद्धुरा:॥६५
atiṣṭha n dvāri bahuśo mandarācalasundarā:| vijitāmbhoruharuco madavārimuco gajā:||||64 āsan sahasraśaśvāpi mandurāyāṃ manoharā:| vāto ivāśugataya: saindhavā: samaroddhurā:||65
Verse 30
ववृधे चाधिकं कोषस्तोषेण सह नित्यश:। प्रताप: पप्रथे5त्यर्थ प्रभावश्च दिने दिने।। ६६ दु्ग्रहाण्यपि दुर्गाणि सुग्रहत्व॑ प्रपेदिरे। विजयस्सर्वदैवासीत् स्वप्नेषपि न पराभव:।॥।६७ नहीं होती थी। पुष्पाणां च फलानां च सस्यानां चाभिवृद्धय:। साधनेन विना सिद्धिमीयुस्सर्वा श्र सिद्धय:॥।६८ एवं समृद्धतां नीत: पुराणपुरुषात्मना। सुतेन तेन सुतरां मुमुदे मालनन्दन:।॥।६९ ततस्तं तनयं वीक्ष्य सगुणं सप्तहायनम्॥ लिपिग्रहणयोग्यो5यमिति भूपो व्यचिन्तयत्।॥॥७०
vavṛdhe cādhikaṃ koṣastoṣeṇa saha nityaśa:| pratāpa: paprathe5tyartha prabhāvaśca dine dine|| 66 dugrahāṇyapi durgāṇi sugrahatva̭ prapedire| vijayassarvadaivāsīt svapneṣapi na parābhava:||||67 nahīṃ hotī thī| puṣpāṇāṃ ca phalānāṃ ca sasyānāṃ cābhivṛddhaya:| sādhanena vinā siddhimīyussarvā śra siddhaya:|||68 evaṃ samṛddhatāṃ nīta: purāṇapuruṣātmanā| sutena tena sutarāṃ mumude mālanandana:||||69 tatastaṃ tanayaṃ vīkṣya saguṇaṃ saptahāyanam|| lipigrahaṇayogyo5yamiti bhūpo vyacintayat|||||70
Verse 31
सतं पुत्र मन्त्रिपुत्रैं: सवयोभि: समन्वितम। न्यवेशयत गुर्वड-के मेधाविनमलोहलम्।॥ ७१
sataṃ putra mantriputraiṃ: savayobhi: samanvitama| nyaveśayata gurvaḍa-ke medhāvinamalohalam||| 71
Verse 32
आख्याति लिखितुं यावदाचार्यो वर्णमादिमम्। तावद् द्वितीयमप्येष विलिख्य तमदर्शयत्।।७२ देता था। सर्वासामपि विद्यानां द्वारभावमुपागताम्। लिपिं यथावदखिलां ग्राहयामास त॑ गुरु:॥७३
ākhyāti likhituṃ yāvadācāryo varṇamādimam| tāvad dvitīyamapyeṣa vilikhya tamadarśayat||72 detā thā| sarvāsāmapi vidyānāṃ dvārabhāvamupāgatām| lipiṃ yathāvadakhilāṃ grāhayāmāsa ta̭ guru:||73