Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

अध्याय 10

25 verses

25 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    कवीन्द्र उवाच - शिववर्मा यदा वर्ष द्वादशं प्रत्यपद्यत। तदा नृपश्शाहवर्मा नियोगेन पिनाकिन:॥ १

    kavīndra uvāca - śivavarmā yadā varṣa dvādaśaṃ pratyapadyata| tadā nṛpaśśāhavarmā niyogena pinākina:|| 1

  2. Verse 2

    अमुं शम्भुकनीयां समाहूय शिवलक्षणम्। अर्कद्युतिमदर्कज्ञ: पुण्यदेशेश्वरं व्यधात्॥ २

    amuṃ śambhukanīyāṃ samāhūya śivalakṣaṇam| arkadyutimadarkajña: puṇyadeśeśvaraṃ vyadhāt|| 2

  3. Verse 3

    मनीषिण उचुः - यथा देशात् भगवतो देवस्य त्रिपुरद्धिष:। पुण्यदेशं प्रति नृप: प्रेषयामास त॑ शिवम्॥ ३

    manīṣiṇa ucuḥ - yathā deśāt bhagavato devasya tripuraddhiṣa:| puṇyadeśaṃ prati nṛpa: preṣayāmāsa ta̭ śivam|| 3

  4. Verse 4

    यथा च पुण्यविषयं प्राप्तस्स पितुराज्ञया। कवीन्द्र परमानन्द तथा त्वमभिधेषहि नः।॥।४ कवीन्द्र उवाच - एकदाभ्यर्च्य भवने भगवन्तं वृषध्वजम्। शयानस्सुखशय्यायां सुकृती शाहभूपति :॥५

    yathā ca puṇyaviṣayaṃ prāptassa piturājñayā| kavīndra paramānanda tathā tvamabhidheṣahi naḥ||||4 kavīndra uvāca - ekadābhyarcya bhavane bhagavantaṃ vṛṣadhvajam| śayānassukhaśayyāyāṃ sukṛtī śāhabhūpati :||5

  5. Verse 5

    प्रसन्नपञ्चवदनं दशहस्तं त्रिलोचनम्। मन्दाकिनीजलस्निग्धजटाजूटमनोहरम्॥ ६

    prasannapañcavadanaṃ daśahastaṃ trilocanam| mandākinījalasnigdhajaṭājūṭamanoharam|| 6

  6. Verse 6

    शीतांशुशकलोत्त॑सं त्रिपुण्ड्रललितद्युतिम। हरिन्मणिनिभग्रीवं सरीसुपविभूषणम्॥ ७

    śītāṃśuśakalotta̭saṃ tripuṇḍralalitadyutima| harinmaṇinibhagrīvaṃ sarīsupavibhūṣaṇam|| 7

  7. Verse 7

    वराभयप्रदं वीर॑ विविधायुधधारिणम्। द्वीपिचर्मोत्तरासड्ग्ं द्विपर्चरर्माधराम्बरम्॥८

    varābhayapradaṃ vīra̭ vividhāyudhadhāriṇam| dvīpicarmottarāsaḍgṃ dviparcararmādharāmbaram||8

  8. Verse 8

    निदान सर्वमुक्तीनां निधानं सकलश्रियाम्। योगिनं योगिनामिद्रमिन्द्रोपेन्द्रादिवन्दितम्॥॥ ९

    nidāna sarvamuktīnāṃ nidhānaṃ sakalaśriyām| yoginaṃ yogināmidramindropendrādivanditam|||| 9

  9. Verse 9

    समस्तलोकसहितं सहित॑ गिरिकन्यया। अपश्यह्ठिस्मित: स्वप्ने पुरस्तात्रिपुरद्धिषम्॥।१० दृष्टवा तमीश्वरं साक्षात् स्वयं समभिवन्द्य सः। पुरोबद्धा्जलिपुटस्तिष्ठति स्मातिनिर्वृत:॥ ११

    samastalokasahitaṃ sahita̭ girikanyayā| apaśyahṭhismita: svapne purastātripuraddhiṣam|||10 dṛṣṭavā tamīśvaraṃ sākṣāt svayaṃ samabhivandya saḥ| purobaddhājalipuṭastiṣṭhati smātinirvṛta:|| 11

  10. Verse 10

    ततः स भगवान् भर्ग: स्वभक्तमवनी श्वरम। बचनेनानुजग्राह निरवग्रहशक्तिभृत्॥ १२

    tataḥ sa bhagavān bharga: svabhaktamavanī śvarama| bacanenānujagrāha niravagrahaśaktibhṛt|| 12

  11. Verse 11

    ईश्वर उवाच - सूर्यवंश्य महाबाहो शहाराज महामते। समाकर्णय मद्बाचमिमां कुशलमस्तिते।। १३ य एष भ्राजतेभ्यर्ण कनीयांस्तनयस्तव। तमेन॑ लक्षणोपेतमवेहि पुरुषोत्तमम्॥॥ १४

    īśvara uvāca - sūryavaṃśya mahābāho śahārāja mahāmate| samākarṇaya madbācamimāṃ kuśalamastite|| 13 ya eṣa bhrājatebhyarṇa kanīyāṃstanayastava| tamena̭ lakṣaṇopetamavehi puruṣottamam|||| 14

  12. Verse 12

    वर्धमान: क्रमेणैव त्वत्पुत्रोयमुरुक्रम:। समाक्रम्यावनीं सर्वा यवनान्निहनिष्यति॥। १५ इयं भगवती देवी गिरिजा भक्तवत्सला। समये समयेभ्येत्य तमिमं पालयिष्यति॥।१६ हर्ता धरित्रीभारख्य संहर्ता प्रतिभूभुताम। मद्धक्त एव सर्वेषामप्यधृष्यो भविष्यति॥ १७

    vardhamāna: krameṇaiva tvatputroyamurukrama:| samākramyāvanīṃ sarvā yavanānnihaniṣyati||| 15 iyaṃ bhagavatī devī girijā bhaktavatsalā| samaye samayebhyetya tamimaṃ pālayiṣyati|||16 hartā dharitrībhārakhya saṃhartā pratibhūbhutāma| maddhakta eva sarveṣāmapyadhṛṣyo bhaviṣyati|| 17

  13. Verse 13

    पुण्यदेशाधिपत्येन महनीयेन योजय।। १८ भक्तवत्सला पार्वती देवी समय-समय पर समीप आकर उसकी रक्षा करेगी। पृथ्वी के भार का हरण करने वाला एवं शत्रु पक्ष के राजाओं का संहार करने वाला यह मेरा भक्त सभी के लिए अजेय होगा इसलिए हे महाशय! इस शिवाजी नाम तमित्युक्त्वा महेशानस्तदा मुक्तामयीं स्रजम। तस्य राजकुमारस्य कण्ठे स्वयमयोजयत्॥ १९

    puṇyadeśādhipatyena mahanīyena yojaya|| 18 bhaktavatsalā pārvatī devī samaya-samaya para samīpa ākara usakī rakṣā karegī| pṛthvī ke bhāra kā haraṇa karane vālā evaṃ śatru pakṣa ke rājāoṃ kā saṃhāra karane vālā yaha merā bhakta sabhī ke lie ajeya hogā isalie he mahāśaya! isa śivājī nāma tamityuktvā maheśānastadā muktāmayīṃ srajama| tasya rājakumārasya kaṇṭhe svayamayojayat|| 19

  14. Verse 14

    एवमाविर्भवद्धार्दभरे देवे कपर्दिनि। प्राबुध्यत धरापालो मुहूर्ते ब्रह्मदैवते।।२० विशिष्ट: स्वेन तपसा विस्मयाविष्टमानस:। तामेव मूर्तिमीशस्य ध्यायन्नेष मुहर्मुह:॥२१

    evamāvirbhavaddhārdabhare deve kapardini| prābudhyata dharāpālo muhūrte brahmadaivate||20 viśiṣṭa: svena tapasā vismayāviṣṭamānasa:| tāmeva mūrtimīśasya dhyāyanneṣa muharmuha:||21

  15. Verse 15

    प्रात: प्रभाकरन्नाम प्रभाकरसमप्रभम्। पुरोहितं समानाय्य शशंस स्वप्नमात्मन:॥ २२

    prāta: prabhākarannāma prabhākarasamaprabham| purohitaṃ samānāyya śaśaṃsa svapnamātmana:|| 22

  16. Verse 16

    अथानुमोदितस्तेन प्रहृष्टेन पुरोधसा। पुण्यदेशाधिपत्येन शाह: शिवमयोजयत्॥ २३

    athānumoditastena prahṛṣṭena purodhasā| puṇyadeśādhipatyena śāha: śivamayojayat|| 23

  17. Verse 17

    अथ तस्मिन्नाधिपत्ये पित्रादत्ते प्रतापिना। प्रयातुकाम: स्वं राष्ट्र शिवराजो व्यराजत।। २४ रहा था। ततः: कतिपयेैरेव गजवाजिपदातिभि:। मौलैराप्तैरमात्यैश्व खयातैरध्यापकैरपि॥। २५ बिरुदैश्व ध्वजैरुच्चै: कोषेणापि च भूयसा। तथा परिजनैरन्यैरनन्यसमकर्म भि:।। २६ समवेतममुं शाहभूपतिश्शोभने दिने। प्राहिणोत्पुण्यदेशाय पुण्यकारिणमात्मजम्॥ २७

    atha tasminnādhipatye pitrādatte pratāpinā| prayātukāma: svaṃ rāṣṭra śivarājo vyarājata|| 24 rahā thā| tataḥ: katipayeaireva gajavājipadātibhi:| maulairāptairamātyaiśva khayātairadhyāpakairapi||| 25 birudaiśva dhvajairuccai: koṣeṇāpi ca bhūyasā| tathā parijanairanyairananyasamakarma bhi:|| 26 samavetamamuṃ śāhabhūpatiśśobhane dine| prāhiṇotpuṇyadeśāya puṇyakāriṇamātmajam|| 27

  18. Verse 18

    २५-२७. तत्पश्चात कुछ हाथी, घोड़े एवं पैदल सेना, पीढ़ी प्राप्त विश्वासपात्र अमात्य, विख्यात अध्यापक, उच्च ध्वज, शुभ दिन पर पुणे भेज दिया। ततः कतिपयैरेव दिनैर्दिनकृदन्वय:। अयाद्देशं महाराष्ट्रं तस्मात् कर्णाटमण्डलात्॥। २८ सशक्तित्रितयोपेत: समेतस्सैन्यसज्चयै:। शिवस्स्वया श्रिया सार्ध पुण्याहं पुरमासदत्॥ २९

    25-27. tatpaścāta kucha hāthī, ghor̤e evaṃ paidala senā, pīr̤hī prāpta viśvāsapātra amātya, vikhyāta adhyāpaka, ucca dhvaja, śubha dina para puṇe bheja diyā| tataḥ katipayaireva dinairdinakṛdanvaya:| ayāddeśaṃ mahārāṣṭraṃ tasmāt karṇāṭamaṇḍalāt||| 28 saśaktitritayopeta: sametassainyasajcayai:| śivassvayā śriyā sārdha puṇyāhaṃ puramāsadat|| 29

  19. Verse 19

    श्रयन्तः प्रश्रयोपेतं गुरवस्तं गुणैस्मह। अनन्यनिष्ठमनस : समगच्छन् कृतार्थताम्॥ ३३

    śrayantaḥ praśrayopetaṃ guravastaṃ guṇaismaha| ananyaniṣṭhamanasa : samagacchan kṛtārthatām|| 33

  20. Verse 20

    श्रुतिस्मृतिपुराणेषु भारते दण्डनीतिषु। समस्तेष्वपि शास्त्रेषु काव्ये रामायणे तथा। ३४ व्यायामे वास्तुविद्यायां होरासु गणितेष्वपि। धनुर्वेदचिकित्सायां मते सामुद्रिके पुन:॥३५

    śrutismṛtipurāṇeṣu bhārate daṇḍanītiṣu| samasteṣvapi śāstreṣu kāvye rāmāyaṇe tathā| 34 vyāyāme vāstuvidyāyāṃ horāsu gaṇiteṣvapi| dhanurvedacikitsāyāṃ mate sāmudrike puna:||35

  21. Verse 21

    तासु तासु च भाषासु छन्दस्सु च सुभाषिते। चर्यास्विभरथाश्वानां तथा तल्लक्षणेष्वपि॥ ३६

    tāsu tāsu ca bhāṣāsu chandassu ca subhāṣite| caryāsvibharathāśvānāṃ tathā tallakṣaṇeṣvapi|| 36

  22. Verse 22

    आरोहणे प्रतरणे चंक्रमे च विघंलने। कृपाणचापचकेषु प्रासपट्टिशशक्तिषु॥ ३७

    ārohaṇe prataraṇe caṃkrame ca vighaṃlane| kṛpāṇacāpacakeṣu prāsapaṭṭiśaśaktiṣu|| 37

  23. Verse 23

    युद्धे नियुद्धे दुर्गाणां दुर्गमीकरणेषु च। दुर्लक्ष्यलक्ष्यवेधेषु दुर्गमाभिगमेष्वपि।। ३८ इड्गगितेषु च मायासु विषनिर्हरणादिषु। तत्तद्रत्वपरीक्षायामवधाने लिपिष्वपि॥ ३९

    yuddhe niyuddhe durgāṇāṃ durgamīkaraṇeṣu ca| durlakṣyalakṣyavedheṣu durgamābhigameṣvapi|| 38 iḍgagiteṣu ca māyāsu viṣanirharaṇādiṣu| tattadratvaparīkṣāyāmavadhāne lipiṣvapi|| 39

  24. Verse 24

    प्रवीण: स स्वयं तांस्तान् गूरुन् गुरुपशोभरै:। अयोजयत् भृशं तत्तत् प्रत्यभिज्ञानवान् विभु:।।४० ३४-४०. श्रुति, स्मृति, पुराणों, भारत, राजनीति, सभी शास्त्र, काव्य, रामायण तथा व्यायाम, वास्तु विद्या, फलित ज्योतिष, अंगों सहित धनुर्वेद, उसी प्रकार सामुद्रिक शास्त्र, अनेक प्रकार की भाषाएं, पद्य, सुभाषित, हाथी घोड़े एवं रथ स एष यौवनारम्भे दधानो5भिनवां श्रियम्। व्यभाद्यथा वासन्तविभवे सुरुभूर॒ह:।॥।४१ तमुल्लंधितकौमारमुद्धवन्नवयौवनम्। मीनकेतनलावण्यश्रीविलासमनोहरम्॥ ४२

    pravīṇa: sa svayaṃ tāṃstān gūrun gurupaśobharai:| ayojayat bhṛśaṃ tattat pratyabhijñānavān vibhu:||40 34-40. śruti, smṛti, purāṇoṃ, bhārata, rājanīti, sabhī śāstra, kāvya, rāmāyaṇa tathā vyāyāma, vāstu vidyā, phalita jyotiṣa, aṃgoṃ sahita dhanurveda, usī prakāra sāmudrika śāstra, aneka prakāra kī bhāṣāeṃ, padya, subhāṣita, hāthī ghor̤e evaṃ ratha sa eṣa yauvanārambhe dadhāno5bhinavāṃ śriyam| vyabhādyathā vāsantavibhave surubhūra̱ha:||||41 tamullaṃdhitakaumāramuddhavannavayauvanam| mīnaketanalāvaṇyaśrīvilāsamanoharam|| 42

  25. Verse 25

    सती शीलवती रम्यरूपा चातिगुणोज्वला। अभजद् भूपतिं भार्या प्रवारकुलसम्भवा।।४ ३ पूर्वजन्मप्रणयिनीं स इमां वरवर्णिनीम्। लब्ध्वा मुदमुपादत्त श्रीकृष्ण इव रुक्मिणीम्॥।४४ प्रादुर्भवत् प्राग्भवसंस्तवाभ्याम्।॥ मिथोनुकूलत्वमुपगताभ्याम्॥ अधत्त ताभ्यामथदम्पतीभ्याम्। संभूय शोभां महतीं त्रिवर्ग:॥४५

    satī śīlavatī ramyarūpā cātiguṇojvalā| abhajad bhūpatiṃ bhāryā pravārakulasambhavā||4 3 pūrvajanmapraṇayinīṃ sa imāṃ varavarṇinīm| labdhvā mudamupādatta śrīkṛṣṇa iva rukmiṇīm|||44 prādurbhavat prāgbhavasaṃstavābhyām||| mithonukūlatvamupagatābhyām|| adhatta tābhyāmathadampatībhyām| saṃbhūya śobhāṃ mahatīṃ trivarga:||45