अध्याय 5

Verse 1

कवींद्र उवाच- अथ विठ्लराजस्य खेलकर्णादयस्सुता:। धीरेण धर्मराजेन धृतराष्ट्रात्मजा इव॥। १ प्रसभं शाहराजेन स्पर्धमाना: पदे पदे। द्विषन्त इव विद्वेषं दायादत्वाददर्शयन्॥ २

kavīṃdra uvāca- atha viṭhlarājasya khelakarṇādayassutā:| dhīreṇa dharmarājena dhṛtarāṣṭrātmajā iva||| 1 prasabhaṃ śāharājena spardhamānā: pade pade| dviṣanta iva vidveṣaṃ dāyādatvādadarśayan|| 2

Verse 2

ते मन्त्रिणं निजामस्य म्लेच्छमंबरनायकम्। स्वशेमुषीविशेषेण वशीकृतमहीतलम्॥ ३

te mantriṇaṃ nijāmasya mlecchamaṃbaranāyakam| svaśemuṣīviśeṣeṇa vaśīkṛtamahītalam|| 3

Verse 3

श्रयणीयं संश्रयन्त: स्पृहयन्त: श्रियेउन्वहम्। न सेहिरे महाबाहुं शाहं सूर्यसमौजसम्॥ ४

śrayaṇīyaṃ saṃśrayanta: spṛhayanta: śriyeunvaham| na sehire mahābāhuṃ śāhaṃ sūryasamaujasam|| 4

Verse 4

तमन्तर्भेदमुद्धृतमात्मीयकुलसंभवम्। परिज्ञायेंगितज्ञेन सुधिया शाहवर्मणा॥।५ तमम्बरं निजाम॑ च दायादांस्तां श्र दुर्मदान। पटुनात्मप्रतापेन न््यक्कृत्य निकृतिस्थितान्॥६

tamantarbhedamuddhṛtamātmīyakulasaṃbhavam| parijñāyeṃgitajñena sudhiyā śāhavarmaṇā|||5 tamambaraṃ nijāma̭ ca dāyādāṃstāṃ śra durmadāna| paṭunātmapratāpena nyakkṛtya nikṛtisthitān||6

Verse 5

स्वीयसैन्यसमेतेन निकेतेन जयश्रियाम्। महासन्नाहयुक्तेन महोत्साहेन मानिना।।७ स्कन्धविन्यस्तकुन्तेन शकुन्तेशानशक्तिना। आनीयताचिरेणैव निजदेशस्सदेशाताम्॥ ८

svīyasainyasametena niketena jayaśriyām| mahāsannāhayuktena mahotsāhena māninā||7 skandhavinyastakuntena śakunteśānaśaktinā| ānīyatācireṇaiva nijadeśassadeśātām|| 8

Verse 6

तं प्रस्थितं प्रभावेण स्थितं जनपदे निजे। नैव मन्त्री निजामस्य वशीकर्तु शशाक स:॥९

taṃ prasthitaṃ prabhāveṇa sthitaṃ janapade nije| naiva mantrī nijāmasya vaśīkartu śaśāka sa:||9

Verse 7

तदा तेन विना तिम्मद्युतिनेव द्यमण्डलम्। अपि प्राज्यं निजामस्य राज्यं तन््नं व्ययाजत।। १० येदिलस्तमथोढद्ी क्ष्य भेदयोग्यमनेहसम्। अमुं शाहं महाबाहुं महोत्साहं महाशयम्॥ ११

tadā tena vinā timmadyutineva dyamaṇḍalam| api prājyaṃ nijāmasya rājyaṃ tannaṃ vyayājata|| 10 yedilastamathoḍhadī kṣya bhedayogyamanehasam| amuṃ śāhaṃ mahābāhuṃ mahotsāhaṃ mahāśayam|| 11

Verse 8

साहाय्यार्थ समानाय्य महाभुत्यैर्महामति:। स्पर्धी निजामशाहस्य स्वं दुर्धर्षममन्यत॥। १२ येदिलस्तमथासाद्य दवानल इवानिलम्। ववृधे वैरिसैन्यानि विपिनानि विनिर्दहन।॥। १३ तपननात्मप्रतापेन परितस्तपनोपम:। स जिगाय महाबाहुरुदारग्रहमंबरम्॥ १४

sāhāyyārtha samānāyya mahābhutyairmahāmati:| spardhī nijāmaśāhasya svaṃ durdharṣamamanyata||| 12 yedilastamathāsādya davānala ivānilam| vavṛdhe vairisainyāni vipināni vinirdahana|||| 13 tapananātmapratāpena paritastapanopama:| sa jigāya mahābāhurudāragrahamaṃbaram|| 14

Verse 9

गतिमुत्कर्षिणीं बिभ्रत् प्रभड्जन इव द्रमम्। बद्धमूलं निजामस्य भुजदम्भं बभज्ज स:॥१५

gatimutkarṣiṇīṃ bibhrat prabhaḍjana iva dramam| baddhamūlaṃ nijāmasya bhujadambhaṃ babhajja sa:||15

Verse 10

ततस्तेनेभरामेण तस्मै विध्वस्तविद्विषे। मन्ये सन्तुष्य शाहाय निजमर्धपदं ददे।। १६ विरुद्धमिभरामस्य समृद्धजनसेवितम्। मुधाभिधं फलस्थानपुराधिपतिमुद्धतम्॥ १७

tatastenebharāmeṇa tasmai vidhvastavidviṣe| manye santuṣya śāhāya nijamardhapadaṃ dade|| 16 viruddhamibharāmasya samṛddhajanasevitam| mudhābhidhaṃ phalasthānapurādhipatimuddhatam|| 17

Verse 11

प्रतिप्रस्थाय सन्नाहशाली शैलमिवोन्नतम्। स भूप: प्रसभं भूरिप्रभाव॑ पर्यभावयत्।॥ १८

pratiprasthāya sannāhaśālī śailamivonnatam| sa bhūpa: prasabhaṃ bhūriprabhāva̭ paryabhāvayat||| 18

Verse 12

निर्जित्य केरव्ठान् क्रूरकर्मा कार्णाटकानपि। स कोषभिभरामस्य पुपोष बहुतोषकृत्॥ १९

nirjitya keravṭhān krūrakarmā kārṇāṭakānapi| sa koṣabhibharāmasya pupoṣa bahutoṣakṛt|| 19

Verse 13

सो5न्यानपि नृपानुग्रान् निगुह्य निजनीतिभि:। तद्राज्यभिभरामस्य रामराज्यमिवाकरोत॥। २० तमिन्दुसुन्दरमुखी सुदती यदुवंशजा। उपाचरन्महाराजं॑ गौरीव वृषभध्वजम्॥ २१

so5nyānapi nṛpānugrān niguhya nijanītibhi:| tadrājyabhibharāmasya rāmarājyamivākarota||| 20 tamindusundaramukhī sudatī yaduvaṃśajā| upācaranmahārāja̭ṃ gaurīva vṛṣabhadhvajam|| 21

Verse 14

वाली उस जीजाबाई ने शाहजी महाराज की सेवा की। सा भुशं विश्रमवती प्रसादाभिमुखी सती। देवी सफलयामास पत्युस्तत्तदभीप्सितम्॥ २२

vālī usa jījābāī ne śāhajī mahārāja kī sevā kī| sā bhuśaṃ viśramavatī prasādābhimukhī satī| devī saphalayāmāsa patyustattadabhīpsitam|| 22

Verse 15

तस्य तस्यामजायन्त पुत्राष्षट् शुभलक्षणा:। तेषां मध्ये शंभुशिवी द्वावेवान्बयवर्धनौ॥। २३ शिवस्तु वैष्णवं तेजो5वर्तीर्य क्षोणिमण्डलम्। समस्तभूभूतां नेता विनेता प्रतिभूभृताम्॥। २४ तथाहमभिधास्यामि शुणुत द्विजसत्तमा:॥ २५

tasya tasyāmajāyanta putrāṣṣaṭ śubhalakṣaṇā:| teṣāṃ madhye śaṃbhuśivī dvāvevānbayavardhanau||| 23 śivastu vaiṣṇavaṃ tejo5vartīrya kṣoṇimaṇḍalam| samastabhūbhūtāṃ netā vinetā pratibhūbhṛtām||| 24 tathāhamabhidhāsyāmi śuṇuta dvijasattamā:|| 25

Verse 16

२४-२५. लेकिन विष्णु का अंश शिवाजी पृथ्वी पर अवतरित होकर वह सभी राजाओं का नेता और दुश्मनों का विनेता पुरा पुरारिमाराध्य तीव्रेण तपसान्वहम्। निषेधाच्छृतिशासत्राणां काल: कलिरवर्धत।॥। २६ हितावहमसाधूनां साधूनामहितावहम्। दैत्यास्ततस्तमासाद्य पापीयांसमनेहसम्॥ २७

24-25. lekina viṣṇu kā aṃśa śivājī pṛthvī para avatarita hokara vaha sabhī rājāoṃ kā netā aura duśmanoṃ kā vinetā purā purārimārādhya tīvreṇa tapasānvaham| niṣedhācchṛtiśāsatrāṇāṃ kāla: kaliravardhata|||| 26 hitāvahamasādhūnāṃ sādhūnāmahitāvaham| daityāstatastamāsādya pāpīyāṃsamanehasam|| 27

Verse 17

छद्षिनो म्लेच्छरूपेण देवभूदेवविद्विष:। अवातरन्वसुमतीमधिविप्लावहेतव:।॥। २८ प्रतीचीं ककुभं तावदुदीचीं तदनन्तरम्। जगृहस्ते बलात् प्राचीमपाचीमपि दुर्ग्रहाम्॥ २९

chadṣino mleccharūpeṇa devabhūdevavidviṣa:| avātaranvasumatīmadhiviplāvahetava:|||| 28 pratīcīṃ kakubhaṃ tāvadudīcīṃ tadanantaram| jagṛhaste balāt prācīmapācīmapi durgrahām|| 29

Verse 18

तेषां निजनयज्ञानां न यज्ञानां प्रवृत्तय:। तथापि तिष्यस्य बलात् भूशं ववृधिरे श्रिय:॥३०

teṣāṃ nijanayajñānāṃ na yajñānāṃ pravṛttaya:| tathāpi tiṣyasya balāt bhūśaṃ vavṛdhire śriya:||30

Verse 19

उत्थाप्य स्थापिता: केचित् केचिद्युद्धे निपातिता:। बलिभिस्तैस्तत: प्राय: क्षत्रिया: क्षीणतां गता:।॥।३१ ततो विश्वम्भरा देवी म्लेच्छभारभरार्दिता। प्रत्यपद्यत लोकेशं शरण्यं शरणैषिणी।। ३२ परितापेन महता मलिना नलिनासनम्। सा वबनन््दे त्रयस्त्रिंशत्कोटिबत्रिदशवन्दितम्॥ ३ ३

utthāpya sthāpitā: kecit kecidyuddhe nipātitā:| balibhistaistata: prāya: kṣatriyā: kṣīṇatāṃ gatā:||||31 tato viśvambharā devī mlecchabhārabharārditā| pratyapadyata lokeśaṃ śaraṇyaṃ śaraṇaiṣiṇī|| 32 paritāpena mahatā malinā nalināsanam| sā vabanande trayastriṃśatkoṭibatridaśavanditam|| 3 3

Verse 20

निवेदयित्री निर्वेदवती खेदमनेकधा। सा निबद्धाञ्जलिपुटा प्रोवाच परमेष्ठिनम्॥। ३४ त्वं पिता सर्वलोकस्य त्रयीधर्मस्थितिप्रिय:। लोकेश मां तमो$भोधौ मज्जन्तीं किमुपेक्षसे।। ३५ त्वया विरचितं विश्व विरिंचे यच्चराचरम्। दनुजैम्लेच्छतनुभि: तदद्य बत सीदति॥ ३६

nivedayitrī nirvedavatī khedamanekadhā| sā nibaddhāñjalipuṭā provāca parameṣṭhinam||| 34 tvaṃ pitā sarvalokasya trayīdharmasthitipriya:| lokeśa māṃ tamo$bhodhau majjantīṃ kimupekṣase|| 35 tvayā viracitaṃ viśva viriṃce yaccarācaram| danujaimlecchatanubhi: tadadya bata sīdati|| 36

Verse 21

ये हताः प्रथम देवैर्टू्मदास्रिदशद्विष:। ते मां तुदन्ति तिष्ये४स्मिन् उपेत्य म्लेच्छरूपताम्॥। ३७ दुष्टदैत्यान्तके कृष्णे निज धामाधितिष्ठति। बुद्धावतारे भगवत्यपि मौनावलम्बिनि॥। ३८ दुर्जना यवनास्तात वृजितानि वितन्वते। ब्रातारं नाधिगच्छामि नियच्छेयं कथं व्यथाम्॥ ३९

ye hatāḥ prathama devairṭūmadāsridaśadviṣa:| te māṃ tudanti tiṣye4smin upetya mleccharūpatām||| 37 duṣṭadaityāntake kṛṣṇe nija dhāmādhitiṣṭhati| buddhāvatāre bhagavatyapi maunāvalambini||| 38 durjanā yavanāstāta vṛjitāni vitanvate| brātāraṃ nādhigacchāmi niyaccheyaṃ kathaṃ vyathām|| 39

Verse 22

१४ नाहयन्ते दिविषदो न हयन्ते हुताशना:। न वेदा अप्यधीयन्ते नाभ्यर्च्यन्ते द्विजातय:।।४० न सत्राणि प्रवर्तन्ते तथैव च मखक्रिया:। न दानानि विधीयन्ते विहीयन्ते ब्रतानि च।।४१ खिद्यन्ते साधवस्सरव्वे भिद्यन्ते धर्मसेतव:। म्लेच्छधर्मा: प्रवर्धन्ते हन्यन्ते धेनवो5पि च।।४२ सज्जना यान्ति विलयं ब्रजन्ति क्षत्रिया: क्षयम्। प्रादर्भूतमिदानीं मे यवनेभ्यो महद्धयम्॥।४३ विहसन्ति तथा सर्वे मां म्लेच्छवशवर्तिनीम्। स्थितां यथागतमुखे श्रुतिं श्रुतिविदों यथा।।४४ उदभूत् पूर्वदेवेभ्यो भयं मम यदा यदा। तदा तदा प्रभवता भवता हावितास्म्यहम्॥४५

14 nāhayante diviṣado na hayante hutāśanā:| na vedā apyadhīyante nābhyarcyante dvijātaya:||40 na satrāṇi pravartante tathaiva ca makhakriyā:| na dānāni vidhīyante vihīyante bratāni ca||41 khidyante sādhavassaravve bhidyante dharmasetava:| mlecchadharmā: pravardhante hanyante dhenavo5pi ca||42 sajjanā yānti vilayaṃ brajanti kṣatriyā: kṣayam| prādarbhūtamidānīṃ me yavanebhyo mahaddhayam|||43 vihasanti tathā sarve māṃ mlecchavaśavartinīm| sthitāṃ yathāgatamukhe śrutiṃ śrutividoṃ yathā||44 udabhūt pūrvadevebhyo bhayaṃ mama yadā yadā| tadā tadā prabhavatā bhavatā hāvitāsmyaham||45

Verse 23

इदं निगद्य जगती जगतीनामधी श्वरम्। बभूव तृष्णीमित्युष्णं निश्वसन्त्यश्रुलोचना।। ४६ पितामहस्तामालोक्य विहस्तामस्थिरां स्थिराम्। एवमाश्वासयामास विश्वविश्वासवासभू:।। ४७ आश्वासन दिया। मा भैषीर्भरु भव्यं ते भविताशु वसुन्धरे। स्वस्था स्वं स्थानमास्थाय स्थिरे स्थिरतरा भव।।४८ ४८. ब्रह्मदेव बोलें हे वसुंधरे! तू डर मत, तेरा शीघ्र ही कल्याण होगा, अपने स्थान पर रहकर हे पृथ्वी ! तू स्वस्थ एवं स्थिर रहो। मया पुरा मुरारातिस्त्वन्निमित्तं दयाम्बुधि:। प्रार्थित: परया भक््त्या स्वयमेतदुवाच माम्॥४९

idaṃ nigadya jagatī jagatīnāmadhī śvaram| babhūva tṛṣṇīmityuṣṇaṃ niśvasantyaśrulocanā|| 46 pitāmahastāmālokya vihastāmasthirāṃ sthirām| evamāśvāsayāmāsa viśvaviśvāsavāsabhū:|| 47 āśvāsana diyā| mā bhaiṣīrbharu bhavyaṃ te bhavitāśu vasundhare| svasthā svaṃ sthānamāsthāya sthire sthiratarā bhava||48 48. brahmadeva boleṃ he vasuṃdhare! tū ḍara mata, terā śīghra hī kalyāṇa hogā, apane sthāna para rahakara he pṛthvī ! tū svastha evaṃ sthira raho| mayā purā murārātistvannimittaṃ dayāmbudhi:| prārthita: parayā bhaktyā svayametaduvāca mām||49

Verse 24

विधे विधेहि मा चिन्तामवधेहि वचो मम। भवतो$भिमतं तावदचिरेण भविष्यति।।५० मालवर्मात्मजश्शाहवर्मा य: पार्थिवोत्तम:। दाक्षिणात्यो महाराज: कृतकर्मा सुलक्षण:॥।५१ तरसा मारुतसमस्तेजसा तपनोपम:। वर्वर्ति विश्वविजयी पुण्यात्मा पृथुविक्रम:॥५२

vidhe vidhehi mā cintāmavadhehi vaco mama| bhavato$bhimataṃ tāvadacireṇa bhaviṣyati||50 mālavarmātmajaśśāhavarmā ya: pārthivottama:| dākṣiṇātyo mahārāja: kṛtakarmā sulakṣaṇa:|||51 tarasā mārutasamastejasā tapanopama:| varvarti viśvavijayī puṇyātmā pṛthuvikrama:||52

Verse 25

तस्य भार्या महासाध्वी जिजूर्विजयवर्धिनी। नन्दिनी याददेन्द्रस्यथ जागरति जगतीतले।॥। ५३ ५१-५३. मालवर्मा का पुत्र जो कृतकार्य, शुभ लक्षणों वाला, वायु के समान वेगवान, सूर्य के समान तेजस्वी, विश्व सा मां तेजोमयं देवी स्वोदरे धारयिष्यति। तत्पुत्रतां प्रपद्याहं करिष्यामि तव प्रियम्॥।५४ स्थापयिष्यामि धर्मस्य मर्यादां भुवि शाश्वतीम्। यवनान् सादयिष्यामि पालयिष्यामि देवता:।।५५ पुनः प्रवर्तयिष्यामि सप्ततन्त्वादिका: क्रिया:। क्षेमं गवां विधास्यामि स्थितिं चापि द्विजन्मनाम्॥५६

tasya bhāryā mahāsādhvī jijūrvijayavardhinī| nandinī yādadendrasyatha jāgarati jagatītale|||| 53 51-53. mālavarmā kā putra jo kṛtakārya, śubha lakṣaṇoṃ vālā, vāyu ke samāna vegavāna, sūrya ke samāna tejasvī, viśva sā māṃ tejomayaṃ devī svodare dhārayiṣyati| tatputratāṃ prapadyāhaṃ kariṣyāmi tava priyam|||54 sthāpayiṣyāmi dharmasya maryādāṃ bhuvi śāśvatīm| yavanān sādayiṣyāmi pālayiṣyāmi devatā:||55 punaḥ pravartayiṣyāmi saptatantvādikā: kriyā:| kṣemaṃ gavāṃ vidhāsyāmi sthitiṃ cāpi dvijanmanām||56

Verse 26

प्रतिज्ञायेति भगवान् सत्यलोकाय मां विभु:। समनुज्ञातवान् भद्दे स्वयं भूतभविष्यवित्॥।५७ अभिधायेति वसुधां समाधाय पितामह:। विससर्ज स्वयं सापि स्वकं लोकमलोकत।॥। ५८ तां वाचं भूतधात्री त्रिभुवनसुहितां हत्समाधेर्विधात्रीम्, वैधात्रीं न््यस्य चित्ते तमभिमतमथानेहसं प्रेक्षमाणा। म्लेच्छच्छद्मासुरेभ्यो5भ्युदितमतितरामुज्ञती भीतिभारम्, हंत ब्रह्मर्षि देवद्विजकुलसहिता निर्भर नन्दति स्म॥५९

pratijñāyeti bhagavān satyalokāya māṃ vibhu:| samanujñātavān bhadde svayaṃ bhūtabhaviṣyavit|||57 abhidhāyeti vasudhāṃ samādhāya pitāmaha:| visasarja svayaṃ sāpi svakaṃ lokamalokata|||| 58 tāṃ vācaṃ bhūtadhātrī tribhuvanasuhitāṃ hatsamādhervidhātrīm, vaidhātrīṃ nyasya citte tamabhimatamathānehasaṃ prekṣamāṇā| mlecchacchadmāsurebhyo5bhyuditamatitarāmujñatī bhītibhāram, haṃta brahmarṣi devadvijakulasahitā nirbhara nandati sma||59