अध्याय 4
31 verses
31 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
कवीन्द्र उवाच - अथो विट्ठलराजस्य पुत्रेष्वद्धुतकर्मसु। खेलकर्णप्रभृतिषु प्रभुणा पक्षपातिना।। १ प्रभूताभिजनं भूरिबलौघपरिवारितम्। प्रतिपक्षज्यानिपरं पविपाणिमिवापरम्॥ २
kavīndra uvāca - atho viṭṭhalarājasya putreṣvaddhutakarmasu| khelakarṇaprabhṛtiṣu prabhuṇā pakṣapātinā|| 1 prabhūtābhijanaṃ bhūribalaughaparivāritam| pratipakṣajyāniparaṃ pavipāṇimivāparam|| 2
Verse 2
अतीव दुर्धरतरं जानता यादवेश्वरम्। निजे हृदि निजामेन न््यधीयत परं छलम्॥ ३
atīva durdharataraṃ jānatā yādaveśvaram| nije hṛdi nijāmena nyadhīyata paraṃ chalam|| 3
Verse 3
तस्य दुर्मन्त्रितं बुध्वा यादवानां धुरंधर:। प्रस्थाय स महाबाहर्दिल्ली श्वरमुपा श्रयत्।। ४ निजामविषयं हित्वा गतो यदुपतिर्यदा। येदिलोतरमासाद्य तदेव मुमुदे तदा॥५
tasya durmantritaṃ budhvā yādavānāṃ dhuraṃdhara:| prasthāya sa mahābāhardillī śvaramupā śrayat|| 4 nijāmaviṣayaṃ hitvā gato yadupatiryadā| yedilotaramāsādya tadeva mumude tadā||5
Verse 4
स हि पूर्व निजामेन परिभूत: पदे पदे। तदा ताम्राधिपतिना सार्ध संधि स्वयं व्यधात्॥६
sa hi pūrva nijāmena paribhūta: pade pade| tadā tāmrādhipatinā sārdha saṃdhi svayaṃ vyadhāt||6
Verse 5
की थी। चिरस्पर्धी निजामस्य दिल्लीपतिरुदारधी:। येदिलस्येहितं सद्य: प्रतिजज्ञे प्रतापवान्॥॥७
kī thī| ciraspardhī nijāmasya dillīpatirudāradhī:| yedilasyehitaṃ sadya: pratijajñe pratāpavān||||7
Verse 6
जहानगीरस्ताग्राणामधिपस्तीब्रविक्रम :। इभरामहितार्थाय प्रजिघाय पताकिनीम्॥ ८
jahānagīrastāgrāṇāmadhipastībravikrama :| ibharāmahitārthāya prajighāya patākinīm|| 8
Verse 7
शक्तिशाली मुगल बादशाह जहांगीर ने इब्राहिम आदिलशाह की मदद के लिए एक सेना भेजी। तां वै ताम्राननमयीं प्रतिपद्य पताकिनीम्। येदिलस्तृणयामास निजामं निजवैरिणम्॥९
śaktiśālī mugala bādaśāha jahāṃgīra ne ibrāhima ādilaśāha kī madada ke lie eka senā bhejī| tāṃ vai tāmrānanamayīṃ pratipadya patākinīm| yedilastṛṇayāmāsa nijāmaṃ nijavairiṇam||9
Verse 8
ततश्शाहनरेन्द्रेण शरीफेण च धन्विना। खेलकर्णेन वीरेण वर्णनीयगुणश्रिया।। १० बलिना मल्लराजेन राज्ञा मंबाभिधेन च। नागराजाह्येनापि नागराजसमौजसा।॥। १ १ तथा परशुरामेण >यंबकेण च भूभूता। ककक््काख्येनापि संग्रामविख्यातभुजतेजसा।। १ २ चाह॒बाणेन हम्मीरराजेन विजितद्विषा। मुधाभिधेन च फलस्थानाधिपतिना तथा।॥। १३ नृसिंहराजप्रमुखर्निषादैस्समरोन्मुखे :। तैरेवान्यैश्व बहुभिर्बल्लाब्ठत्रिपदादिभि:।॥। १४ तथा विट्ठलराजेन काण्टिकेनानुभाविना। दत्ताजीनागनाथेन मंबेन च यशस्विना॥। १५ द्विजातिना नृसिंहेन पिंगछोपाभिधाभूता। जगद्देवतनूजेन सुन्दरेण च भूभुजा॥ १६
tataśśāhanarendreṇa śarīpheṇa ca dhanvinā| khelakarṇena vīreṇa varṇanīyaguṇaśriyā|| 10 balinā mallarājena rājñā maṃbābhidhena ca| nāgarājāhyenāpi nāgarājasamaujasā|||| 1 1 tathā paraśurāmeṇa >yaṃbakeṇa ca bhūbhūtā| kakakkākhyenāpi saṃgrāmavikhyātabhujatejasā|| 1 2 cāha̱bāṇena hammīrarājena vijitadviṣā| mudhābhidhena ca phalasthānādhipatinā tathā|||| 13 nṛsiṃharājapramukharniṣādaissamaronmukhe :| tairevānyaiśva bahubhirballābṭhatripadādibhi:|||| 14 tathā viṭṭhalarājena kāṇṭikenānubhāvinā| dattājīnāganāthena maṃbena ca yaśasvinā||| 15 dvijātinā nṛsiṃhena piṃgachopābhidhābhūtā| jagaddevatanūjena sundareṇa ca bhūbhujā|| 16
Verse 9
तथा सारथिना खानयाकुतेनाभिमानिना। मनसरेण श्रेण सुरूपेणोग्रकर्मणा।। १७ तथा जोहरखानेन हमीदेन च दर्पिणा। आतसेन च वीरेण हुताशनसमत्विषा।। १८ बर्बरेणांबरमणिप्रतापेनांबरेण च। तत्सुतेनोग्रगतिना फत्तेखानेन मानिना॥ १९
tathā sārathinā khānayākutenābhimāninā| manasareṇa śreṇa surūpeṇograkarmaṇā|| 17 tathā joharakhānena hamīdena ca darpiṇā| ātasena ca vīreṇa hutāśanasamatviṣā|| 18 barbareṇāṃbaramaṇipratāpenāṃbareṇa ca| tatsutenogragatinā phattekhānena māninā|| 19
Verse 10
सुतैरामदखानस्य तथातिगुणविश्रुतै :। अन्यैरपि महासैन्यैस्समन्तादभिरक्षित:।। २० विद्विषद्धून्दविध्वंसी स्वबाहुबलदर्पित:। परं न गणयामास निजामो ज्वलनोपम:।॥। २१ फिर शाहजी राजा, धनुर्धारी शरीफजी, बहादुर एवं मेधावी खेलकर्ण, बलवान मल्लराव तथा मंबाजी राजा, के पुत्र सुंदराज, अभिमानी सारथी याकुतखान, शूर, सुंदर एवं उम्रकर्मा मनसूरखान तथा जोहरखान, अभिमानी हमीदखान, अग्नि के समान तेजस्वी वीर आतसखान, सूर्य के समान तेजस्वी अंबरखान बर्बर, उनका पुत्र स्वाभिमानी येदिल: स तु दिल्लीन्द्रं सहायं समुपा श्रयन। स्वयं निजामशाहेन सार्ध योद्धुमथैहत।। २२ जलालश्व जहानश्र खंजीरश्व सिकंदर:। करमुल्लाखलेलश्व सुजानश्च हि सामद:॥ २३
sutairāmadakhānasya tathātiguṇaviśrutai :| anyairapi mahāsainyaissamantādabhirakṣita:|| 20 vidviṣaddhūndavidhvaṃsī svabāhubaladarpita:| paraṃ na gaṇayāmāsa nijāmo jvalanopama:|||| 21 phira śāhajī rājā, dhanurdhārī śarīphajī, bahādura evaṃ medhāvī khelakarṇa, balavāna mallarāva tathā maṃbājī rājā, ke putra suṃdarāja, abhimānī sārathī yākutakhāna, śūra, suṃdara evaṃ umrakarmā manasūrakhāna tathā joharakhāna, abhimānī hamīdakhāna, agni ke samāna tejasvī vīra ātasakhāna, sūrya ke samāna tejasvī aṃbarakhāna barbara, unakā putra svābhimānī yedila: sa tu dillīndraṃ sahāyaṃ samupā śrayana| svayaṃ nijāmaśāhena sārdha yoddhumathaihata|| 22 jalālaśva jahānaśra khaṃjīraśva sikaṃdara:| karamullākhalelaśva sujānaśca hi sāmada:|| 23
Verse 11
एते बहादुरयुता म्लेच्छास्सर्वे प्रतापिन:। राजा दुदाभिधानश्व संपरायपरायण:॥। २४ उदाररामश्चाग्रजन्मा ख्यात:ः क्षात्रेण कर्मणा। दादाजी विश्वनाथश्व भारद्वाज इवाजिषु॥ २५
ete bahādurayutā mlecchāssarve pratāpina:| rājā dudābhidhānaśva saṃparāyaparāyaṇa:||| 24 udārarāmaścāgrajanmā khyāta:ḥ kṣātreṇa karmaṇā| dādājī viśvanāthaśva bhāradvāja ivājiṣu|| 25
Verse 12
राघवश्चाचलश्लापि जसवंतबहादुरौ। एते यादवराजस्य सुतास्स च महाभुज:।॥२६
rāghavaścācalaślāpi jasavaṃtabahādurau| ete yādavarājasya sutāssa ca mahābhuja:|||26
Verse 13
सर्वे लश्करखानेन सेनाधिपतिना समम्। दिल्लीन्द्रेणाभ्यनुज्ञाता: संप्राप्ता दक्षिणां दिशम्॥। २७ जलालखान, जहानखान, खंजीरखान, सिकंदरखान, करमुल्लाखलेलखान, सुजानखान सामदखान, ये सभी गौरवशाली जैसा शक्तिशाली दादा विश्वनाथ, राघव, अचल, बहादुर जसवंत तथा यादवराज के सभी पुत्र और स्वयं बलवान अव्याहताशुगमना: पवना इव पुष्करम्। आचक्रमुर्निजामस्य नीवृतं कृतविक्रमा:।॥। २८ के मुलूख पर आक्रमण कर दिया। मुस्तफाख्यो मसूदश्च फरादश्व दिलावर:। सरजायाकुतश्चापि खैरतश्न तथांबर:॥ २९
sarve laśkarakhānena senādhipatinā samam| dillīndreṇābhyanujñātā: saṃprāptā dakṣiṇāṃ diśam||| 27 jalālakhāna, jahānakhāna, khaṃjīrakhāna, sikaṃdarakhāna, karamullākhalelakhāna, sujānakhāna sāmadakhāna, ye sabhī gauravaśālī jaisā śaktiśālī dādā viśvanātha, rāghava, acala, bahādura jasavaṃta tathā yādavarāja ke sabhī putra aura svayaṃ balavāna avyāhatāśugamanā: pavanā iva puṣkaram| ācakramurnijāmasya nīvṛtaṃ kṛtavikramā:|||| 28 ke mulūkha para ākramaṇa kara diyā| mustaphākhyo masūdaśca pharādaśva dilāvara:| sarajāyākutaścāpi khairataśna tathāṃbara:|| 29
Verse 14
अंकुशश्वेति यवना अन्येप्यतुलविक्रमा:। इभरामस्य बहव: सुहृदश्चानुजीविन:॥३०
aṃkuśaśveti yavanā anyepyatulavikramā:| ibharāmasya bahava: suhṛdaścānujīvina:||30
Verse 15
घाण्टिकाद्याश्च बहवो महाराष्ट्रा महीभुज:।॥।३१ मुल्लामहंमदं नाम पुरस्कृत्य प्रभाविणम्। येदिलानीकपतयोप्यथाजम्मुर्यथाक्रमम्॥ ३ २
ghāṇṭikādyāśca bahavo mahārāṣṭrā mahībhuja:||||31 mullāmahaṃmadaṃ nāma puraskṛtya prabhāviṇam| yedilānīkapatayopyathājammuryathākramam|| 3 2
Verse 16
ततो5भूद्ैरवं युद्धमंबरस्य परैस्सह। पिशाचभूतवेताछठनिशाचरसुखावहम्॥ ३५
tato5bhūdairavaṃ yuddhamaṃbarasya paraissaha| piśācabhūtavetāchaṭhaniśācarasukhāvaham|| 35
Verse 17
धावद्धयखुरोद्धूतधूलिधूसरमण्डल:। चण्डांशुरन्वभूद् व्योम्नि तदा घनघटावृतिम्॥। ३६ श्रेणी धरणिरेणूनां भुशमभ्रंकषा बभौ। निश्रोणिरिव वीराणां सद्यो द्यामारुरुक्षताम्॥ ३७
dhāvaddhayakhuroddhūtadhūlidhūsaramaṇḍala:| caṇḍāṃśuranvabhūd vyomni tadā ghanaghaṭāvṛtim||| 36 śreṇī dharaṇireṇūnāṃ bhuśamabhraṃkaṣā babhau| niśroṇiriva vīrāṇāṃ sadyo dyāmārurukṣatām|| 37
Verse 18
हेषाभिरथवाहनां कुंजरणां च गर्जिति:। सिंहनादेन वीराणां भेरीणां निनदेन च॥ ३८
heṣābhirathavāhanāṃ kuṃjaraṇāṃ ca garjiti:| siṃhanādena vīrāṇāṃ bherīṇāṃ ninadena ca|| 38
Verse 19
शरासनानां सज्जानां टंकारेण महीयसा। स्फुरन्तीनां पताकानां मर्मरेण च भूयसा॥ ३९
śarāsanānāṃ sajjānāṃ ṭaṃkāreṇa mahīyasā| sphurantīnāṃ patākānāṃ marmareṇa ca bhūyasā|| 39
Verse 20
घनगंभीरकण्ठानां पाठैश्व जयबन्दिनाम्। प्रसभं प्रतिदध्वान परिपूरितमंबरम्॥।४० प्रधावतामथान्योन्यं शूराणां शख्रधारिणाम्। पदाघातेन महता शतधा वसुधाभवत्॥४१
ghanagaṃbhīrakaṇṭhānāṃ pāṭhaiśva jayabandinām| prasabhaṃ pratidadhvāna paripūritamaṃbaram|||40 pradhāvatāmathānyonyaṃ śūrāṇāṃ śakhradhāriṇām| padāghātena mahatā śatadhā vasudhābhavat||41
Verse 21
घोड़ों की हिनहिनाहट, हाथियों की दहाड़, वीरों की सिंह जैसी गर्जना, दुंदुभी की ध्वनि, तत्पर धनुषों की हंतालक्षितसंपातैर्निशातैर्नतपर्वभि:। शरै: शिरांस्यपात्यन्त योधिपि: प्रतियोधिनाम्॥४२
ghor̤oṃ kī hinahināhaṭa, hāthiyoṃ kī dahār̤a, vīroṃ kī siṃha jaisī garjanā, duṃdubhī kī dhvani, tatpara dhanuṣoṃ kī haṃtālakṣitasaṃpātairniśātairnataparvabhi:| śarai: śirāṃsyapātyanta yodhipi: pratiyodhinām||42
Verse 22
शोणितक्लिन्नकेशानि तत्र शोणेक्षणानि च। दष्टाधराणि श्राणां शिरांसि क्षितिमाययु:॥४३
śoṇitaklinnakeśāni tatra śoṇekṣaṇāni ca| daṣṭādharāṇi śrāṇāṃ śirāṃsi kṣitimāyayu:||43
Verse 23
दन्तावलानां दन््तेषु दंभोव्िदृढमुर्तिषु। योधानां गाढमुष्टीनां निपेतुर्गाढमुष्टय:॥।४४ वच्र के समान मजबूत हाथी के दांतों पर योद्धाओं की मजबूत पकड़ वाली तलवारें गिरने लगी। असिना प्रतियोद्धारं विधाय सपदि द्विधा। निपपात क्षणादुर्ध्वमपमूर्थकेवरम्॥ ४५
dantāvalānāṃ danteṣu daṃbhovidṛḍhamurtiṣu| yodhānāṃ gāḍhamuṣṭīnāṃ nipeturgāḍhamuṣṭaya:|||44 vacra ke samāna majabūta hāthī ke dāṃtoṃ para yoddhāoṃ kī majabūta pakar̤a vālī talavāreṃ girane lagī| asinā pratiyoddhāraṃ vidhāya sapadi dvidhā| nipapāta kṣaṇādurdhvamapamūrthakevaram|| 45
Verse 24
किरन्तो रुधिरं भूरितरं सह मदांभसा। बभुश्शरशताविद्धतटा: करटिनां कटा:॥४६
kiranto rudhiraṃ bhūritaraṃ saha madāṃbhasā| babhuśśaraśatāviddhataṭā: karaṭināṃ kaṭā:||46
Verse 25
नराश्वकरिकीलालमयीं वीचिमतींमनु। महानिद्रां महावीराः श्रान्ता इव सिषेविरे।। ४७ कृतहस्तै: कुन्तहस्तै वीरैर्विध्वस्तसादिन:। भूरिसंरंभसन्तप्ता: सप्तय: परिबश्रमु:।।४८ ततश्शाहशरीफाभ्यां खेलेन च महौजसा। श्यामाननैश्व यवनैरंबरप्रियकारिभि :।। ४९ तथा हम्मीरराजाद्यैर्महावीरै: प्रतापिभि:। क्षुप्रचक्रनिस्रिंशकुन्तपट्टिशपाणिभि:।।५० हन्यमानमशेषेण ताम्राननबलं महत्। रयात् भयातुरं भेजे जिजीविषु दिशो दश।।५१ अथापयातामालोक्य तां वै ताम्रपताकिनीम्। येदिलस्यापि पृतना कान्दिशीकतमाभवत्॥५२
narāśvakarikīlālamayīṃ vīcimatīṃmanu| mahānidrāṃ mahāvīrāḥ śrāntā iva siṣevire|| 47 kṛtahastai: kuntahastai vīrairvidhvastasādina:| bhūrisaṃraṃbhasantaptā: saptaya: paribaśramu:||48 tataśśāhaśarīphābhyāṃ khelena ca mahaujasā| śyāmānanaiśva yavanairaṃbarapriyakāribhi :|| 49 tathā hammīrarājādyairmahāvīrai: pratāpibhi:| kṣupracakranisriṃśakuntapaṭṭiśapāṇibhi:||50 hanyamānamaśeṣeṇa tāmrānanabalaṃ mahat| rayāt bhayāturaṃ bheje jijīviṣu diśo daśa||51 athāpayātāmālokya tāṃ vai tāmrapatākinīm| yedilasyāpi pṛtanā kāndiśīkatamābhavat||52
Verse 26
मत्तैर्दन्तावलैट्टूीप्स्ताम्रास्यो मनचेहर:। द्रवतस्तस्य सैन्यस्य स्वयं पार्णिग्रहो&भवत्॥५३
mattairdantāvalaiṭṭūīpstāmrāsyo manacehara:| dravatastasya sainyasya svayaṃ pārṇigraho&bhavat||53
Verse 27
तमन्तरा स्थिरं दर्पादन््तरायं जयश्रियाम्। पुरः पन्थानमावृत्य स्थितं विन्ध्यमिवापरम्॥५४
tamantarā sthiraṃ darpādantarāyaṃ jayaśriyām| puraḥ panthānamāvṛtya sthitaṃ vindhyamivāparam||54
Verse 28
महामहीधराकरकरिप्राकारवर्तिना। तेन ते समयुध्यन्त गुरुगवेण वर्मिण:॥५६
mahāmahīdharākarakariprākāravartinā| tena te samayudhyanta gurugaveṇa varmiṇa:||56
Verse 29
कवचधारी वीर लड़ने लगें। भ्रामयन् भल्लमश्रान्तस्तीव्रमभ्रांतमानस:। तज्जघान गजानीकं शरीफस्संगरोद्धत:॥५७
kavacadhārī vīra lar̤ane lageṃ| bhrāmayan bhallamaśrāntastīvramabhrāṃtamānasa:| tajjaghāna gajānīkaṃ śarīphassaṃgaroddhata:||57
Verse 30
डाला। त्रिशूछ॒काण्डकोदण्डगदापरिधधारिण:। तमग्रयायिनं धीरं रुरुधुगर्जयोधिन :।॥।५८ तं युध्यमानमभित: क्रुध्यन्तमभिमानिनम्। शरीफं पातमासुस्ततस्ते निशितै: शरै:॥५९
ḍālā| triśūcha̱kāṇḍakodaṇḍagadāparidhadhāriṇa:| tamagrayāyinaṃ dhīraṃ rurudhugarjayodhina :||||58 taṃ yudhyamānamabhita: krudhyantamabhimāninam| śarīphaṃ pātamāsustataste niśitai: śarai:||59
Verse 31
मार गिराया। तस्मिन्नवरजे वीरे विध्वस्तपरकुंजरे। सपत्नशरानिभिन्ने गते वीरगतिं प्रति।।६० तरसा खेलकर्णा्ैर््रातृभि: परिवारित:। शाहः क्रुद्धोइभिदुद्राव ससैन्यं मनचेहरम्॥।६१ पर वेगपूर्वक चढ़ाई की। ततः प्रासवरत्रासपराहतमदद्विप:। प्रतापी ताम्रवदन: स पराचीनतां ययौ।।६२ अपक्रामति संग्रामात् तस्मिन्नछिन्नकुंजेर। सैनिकास्तु निजामस्य सिंहनादान् वितेनिरे।।६३ लगी। तदोदीचीमपाची च प्राचीमपि च रंहसा। संश्रित्य विद्र॒वन्ति सम ते निजामस्य विद्विष:॥६४
māra girāyā| tasminnavaraje vīre vidhvastaparakuṃjare| sapatnaśarānibhinne gate vīragatiṃ prati||60 tarasā khelakarṇāairrātṛbhi: parivārita:| śāhaḥ kruddhoibhidudrāva sasainyaṃ manaceharam|||61 para vegapūrvaka car̤hāī kī| tataḥ prāsavaratrāsaparāhatamadadvipa:| pratāpī tāmravadana: sa parācīnatāṃ yayau||62 apakrāmati saṃgrāmāt tasminnachinnakuṃjera| sainikāstu nijāmasya siṃhanādān vitenire||63 lagī| tadodīcīmapācī ca prācīmapi ca raṃhasā| saṃśritya vidra̱vanti sama te nijāmasya vidviṣa:||64