Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

अध्याय 30

31 verses

31 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अथामिनियन्त्रसंधानविशेषोदग्नविक्रमान्। प्राकारयुद्धकुशलान् ऋध्या जितथनेश्वरान्।॥। १ मयमायाधरान् अब्धिमध्यसंचारदुर्धरान। उन्मार्गवर्तिनस्तांस्तान् फैरंगान् यवनावरान्॥ २

    athāminiyantrasaṃdhānaviśeṣodagnavikramān| prākārayuddhakuśalān ṛdhyā jitathaneśvarān|||| 1 mayamāyādharān abdhimadhyasaṃcāradurdharāna| unmārgavartinastāṃstān phairaṃgān yavanāvarān|| 2

  2. Verse 2

    तथा नौसाधनपरान् मल्लवारान् अनावरान्। सांयात्रिकाननेकांश्व कृतद्वीपांतराश्रयान्॥ ३

    tathā nausādhanaparān mallavārān anāvarān| sāṃyātrikānanekāṃśva kṛtadvīpāṃtarāśrayān|| 3

  3. Verse 3

    असंमतांश्व सामन्तान् मत्तानिव महाद्विपान्। बलैरानाय्य स बली तत्तदानाययद्धनम्॥४

    asaṃmatāṃśva sāmantān mattāniva mahādvipān| balairānāyya sa balī tattadānāyayaddhanam||4

  4. Verse 4

    लिया। स बद्धमुष्टिभिस्तैस्तैरविद्धैश्चिरपालिताम्। स्वहस्तमनयत् सद्यः श्रियं राजपुरस्थिताम्॥५

    liyā| sa baddhamuṣṭibhistaistairaviddhaiścirapālitām| svahastamanayat sadyaḥ śriyaṃ rājapurasthitām||5

  5. Verse 5

    निक्षेपस्वर्णसम्पूर्णकटाहजठरां धराम्। खलान्तक: स खनकैरनेकै: समखानयत्॥६

    nikṣepasvarṇasampūrṇakaṭāhajaṭharāṃ dharām| khalāntaka: sa khanakairanekai: samakhānayat||6

  6. Verse 6

    न यद्यपि नरेन्द्रस्य तत्र सिद्धांजनांचिते। तदप्यद्धा निधानानि पश्यत: सम विलोचने।। ७ न््ययोजयदयं राजा यत्र यत्र निजे दृषौ। तत्र तत्राभवन् मेरुसदृशा: स्वर्णगाशय:।॥।८ उस राजा ने जहां जहां अपनी दृष्टि घुमाई वहां वहां मेरु पर्वत की तरह स्वर्ण राशि उत्पन्न हो गई। महाजनेनोपहतैरनेकै र॒त्नराशिभि:। तत्र तस्मै विद्राद्रिविदूर इबाभवत्॥९

    na yadyapi narendrasya tatra siddhāṃjanāṃcite| tadapyaddhā nidhānāni paśyata: sama vilocane|| 7 nyayojayadayaṃ rājā yatra yatra nije dṛṣau| tatra tatrābhavan merusadṛśā: svarṇagāśaya:||||8 usa rājā ne jahāṃ jahāṃ apanī dṛṣṭi ghumāī vahāṃ vahāṃ meru parvata kī taraha svarṇa rāśi utpanna ho gaī| mahājanenopahatairanekai ra̱tnarāśibhi:| tatra tasmai vidrādrividūra ibābhavat||9

  7. Verse 7

    चिरस्थयवनस्पर्शवशादशुचितां गता। सनिक्षेपां स तत्र क्ष्मां खनकै: किमशोधयत्॥ १०

    cirasthayavanasparśavaśādaśucitāṃ gatā| sanikṣepāṃ sa tatra kṣmāṃ khanakai: kimaśodhayat|| 10

  8. Verse 8

    जातरूपं तथा रुप्यमारकूटं च सीसकम्। ताम्रं लोहं च वंगं च काचं च स्वर्णमाक्षिकम्॥ ११

    jātarūpaṃ tathā rupyamārakūṭaṃ ca sīsakam| tāmraṃ lohaṃ ca vaṃgaṃ ca kācaṃ ca svarṇamākṣikam|| 11

  9. Verse 9

    मुक्तां मरकतं पद्मारागं वज्र॑ च विद्रमम्।॥ खंगशुंगं चामरं च रदं स्तांबेरमं तथा। १२ कस्तूरिकां च काश्मीरं पाटीरं हिमवालुकाम्। कालागुरूं च कर्चुरं कंकोलं रक्तचन्दनम्॥ १३

    muktāṃ marakataṃ padmārāgaṃ vajra̭ ca vidramam||| khaṃgaśuṃgaṃ cāmaraṃ ca radaṃ stāṃberamaṃ tathā| 12 kastūrikāṃ ca kāśmīraṃ pāṭīraṃ himavālukām| kālāgurūṃ ca karcuraṃ kaṃkolaṃ raktacandanam|| 13

  10. Verse 10

    एलां च देवकुसुमं त्वक्पत्रं चीनदारु च। कतकं नक्रनखरं नलदं नागकेसरम्॥ १४

    elāṃ ca devakusumaṃ tvakpatraṃ cīnadāru ca| katakaṃ nakranakharaṃ naladaṃ nāgakesaram|| 14

  11. Verse 11

    जातीफलं मातुलानीमहिफेनं च पत्रकम्। राजादन कंदरालं द्राक्षां खर्ज्रक॑ तथा॥१५

    jātīphalaṃ mātulānīmahiphenaṃ ca patrakam| rājādana kaṃdarālaṃ drākṣāṃ kharjraka̭ tathā||15

  12. Verse 12

    खर्बूरं मरिचं पूंं देवदारु च नागरम्। ग्रन्थिकं च पलां चव्यं कांचनीमथ सैंधवम्॥ १६

    kharbūraṃ maricaṃ pūṃṃ devadāru ca nāgaram| granthikaṃ ca palāṃ cavyaṃ kāṃcanīmatha saiṃdhavam|| 16

  13. Verse 13

    सौवर्चलं यवक्षारं सर्जिकां च हरीतकीम्। वुकधूपं सर्जरसं सिलाजतु च सिक्थकम्।॥ १७

    sauvarcalaṃ yavakṣāraṃ sarjikāṃ ca harītakīm| vukadhūpaṃ sarjarasaṃ silājatu ca sikthakam||| 17

  14. Verse 14

    ताक्ष्यशैलं शिखिग्रीवं चश्चुष्यां यामुनं पुनः। अजमोदां च बाह्लीक॑ जीरक॑ लोध्रक॑ तथा। १८ गुग्गुलं पावकशिखं मंजिष्ठां नागसंभवम्। पारदं हरितालं च गंधाश्मानं मन:शिलाम्॥ १९

    tākṣyaśailaṃ śikhigrīvaṃ caścuṣyāṃ yāmunaṃ punaḥ| ajamodāṃ ca bāhlīka̭ jīraka̭ lodhraka̭ tathā| 18 guggulaṃ pāvakaśikhaṃ maṃjiṣṭhāṃ nāgasaṃbhavam| pāradaṃ haritālaṃ ca gaṃdhāśmānaṃ mana:śilām|| 19

  15. Verse 15

    लाक्षां गंधरसं चापि गोरोचनमथाभ्रकम्। तांस््तान् विषविशेषांश्व तत्तन्निहिरणानि च॥ २०

    lākṣāṃ gaṃdharasaṃ cāpi gorocanamathābhrakam| tāṃstān viṣaviśeṣāṃśva tattannihiraṇāni ca|| 20

  16. Verse 16

    कौशेयान्यथ तार्णानि क्षौमाणि फलजानि च। रांकवाणि तथौर्णानि वासांस्यभिनवानि च।॥ २१

    kauśeyānyatha tārṇāni kṣaumāṇi phalajāni ca| rāṃkavāṇi tathaurṇāni vāsāṃsyabhinavāni ca||| 21

  17. Verse 17

    एतान्यन्यानि च तदा वस्तूनि बहुशो नृप:। भारयष्टिधरैश्वापि पुरुषैर्विष्टिकारिभि:। वाहयित्वात्मदुगेषु तेषु तेषु न्यधापयत्॥ २३

    etānyanyāni ca tadā vastūni bahuśo nṛpa:| bhārayaṣṭidharaiśvāpi puruṣairviṣṭikāribhi:| vāhayitvātmadugeṣu teṣu teṣu nyadhāpayat|| 23

  18. Verse 18

    सोना, रुपए, पीतल, सीसा, तांबा, लोहा, कीथल, कांच, स्वर्णमाक्षिक, मोती, मरकतमणि, हीरा, गैंडे के सींग, चामर, हाथी के दांत, कस्तूरी, केसर, चंदन, कपूर, कृष्णागरु, पलाश, ककोल, लालचंदन, इलायची, लवंग, दालचीनी, चीनदारू, निर्माल्ली, मगरमच्छ के नाखून, वेणारमूल, नागकेशर, जायफल, भांग, महिफेन, तमाल पत्र, प्रियाल का वृक्ष, अखरोट, द्राक्षा, खजूर, खर्बूर, मिरी, सुफारी, देवदारू, सौंठ, ग्रंथि, पिप्पलामूल, जटामांसी, चवक, हल्दी, सेंधा नमक, सौर्वचल, शाल वृक्ष, हरितकी, तपन, शिलाजीत, मेण, मूली, नीला सुरमा, काला सुरमा, अजवाइन, मंजीटी, सिंदूर, पारा, हड़ताल, गंधक, मंछल, लाख, फुलसत्व, गोरोचन, अभ्रक, अनेक प्रकार के विष एवं विष उतारने के शठवल्ली समदलं हरचीरी च नैवरम्। नांधवार्ट कंतवाट्ट केक्िविल्ली कशेक्िका।। २४ प्रांशुर्धामनसं बिल्ववर्टं च क्षारपत्तनम्। अमून्यन्यान्यपि पुराण्यमुष्मै करमाहरन्॥ २५

    sonā, rupae, pītala, sīsā, tāṃbā, lohā, kīthala, kāṃca, svarṇamākṣika, motī, marakatamaṇi, hīrā, gaiṃḍe ke sīṃga, cāmara, hāthī ke dāṃta, kastūrī, kesara, caṃdana, kapūra, kṛṣṇāgaru, palāśa, kakola, lālacaṃdana, ilāyacī, lavaṃga, dālacīnī, cīnadārū, nirmāllī, magaramaccha ke nākhūna, veṇāramūla, nāgakeśara, jāyaphala, bhāṃga, mahiphena, tamāla patra, priyāla kā vṛkṣa, akharoṭa, drākṣā, khajūra, kharbūra, mirī, suphārī, devadārū, sauṃṭha, graṃthi, pippalāmūla, jaṭāmāṃsī, cavaka, haldī, seṃdhā namaka, saurvacala, śāla vṛkṣa, haritakī, tapana, śilājīta, meṇa, mūlī, nīlā suramā, kālā suramā, ajavāina, maṃjīṭī, siṃdūra, pārā, har̤atāla, gaṃdhaka, maṃchala, lākha, phulasatva, gorocana, abhraka, aneka prakāra ke viṣa evaṃ viṣa utārane ke śaṭhavallī samadalaṃ haracīrī ca naivaram| nāṃdhavārṭa kaṃtavāṭṭa kekivillī kaśekikā|| 24 prāṃśurdhāmanasaṃ bilvavarṭaṃ ca kṣārapattanam| amūnyanyānyapi purāṇyamuṣmai karamāharan|| 25

  19. Verse 19

    शैज्वली, सौंदेल , हरचेरी, नेवरे, नागवड़े, कोतवड़े केलवली कशेली उनन्नत धामनस बेलवड़े इत्थं स नीवृतस्तांस्तान् वशीकृत्य प्रतापवान्। विविधं धनमाहत्य स्वराष्टर..:शभिमुखो5भवत्।॥ २६

    śaijvalī, sauṃdela , haracerī, nevare, nāgavar̤e, kotavar̤e kelavalī kaśelī unannata dhāmanasa belavar̤e itthaṃ sa nīvṛtastāṃstān vaśīkṛtya pratāpavān| vividhaṃ dhanamāhatya svarāṣṭara..:śabhimukho5bhavat||| 26

  20. Verse 20

    दिया। मनीषिण उच्ुः - विद्राव्याविद्धपृतनां द्रुतं दाल्भ्यपुरं जितम्। तथैव चित्रपुलिनं पुरं निजकरे कृतम्॥॥ २७

    diyā| manīṣiṇa ucuḥ - vidrāvyāviddhapṛtanāṃ drutaṃ dālbhyapuraṃ jitam| tathaiva citrapulinaṃ puraṃ nijakare kṛtam|||| 27

  21. Verse 21

    गृहीतं चाप्रयासेन नगरं संगमेश्वरम। अहो राजपुरं सर्वमापातालं च खानितम्॥ २८

    gṛhītaṃ cāprayāsena nagaraṃ saṃgameśvarama| aho rājapuraṃ sarvamāpātālaṃ ca khānitam|| 28

  22. Verse 22

    गृहीता: संचया: सर्वे निगृहीताश्व नागरा:। तथाक्रियत सामर्थ्यात् करद: सरितां बर:॥२९

    gṛhītā: saṃcayā: sarve nigṛhītāśva nāgarā:| tathākriyata sāmarthyāt karada: saritāṃ bara:||29

  23. Verse 23

    शिवराजेन विद्वेषात् राष्ट्र.मेवमुपप्लुतम्। अवेत्य येदिलस्तत्र कमुपायमचिंतयत्॥। ३० पंडित बोले- कवीन्द्र उवाच - स विरोधी किलास्माकं ब्रजन् राजपुरं प्रति। न निरुद्धस्त्वया तस्मिन् वनमार्गे सुदुर्गमे॥३१

    śivarājena vidveṣāt rāṣṭra.mevamupaplutam| avetya yedilastatra kamupāyamaciṃtayat||| 30 paṃḍita bole- kavīndra uvāca - sa virodhī kilāsmākaṃ brajan rājapuraṃ prati| na niruddhastvayā tasmin vanamārge sudurgame||31

  24. Verse 24

    आस्तामिदमिदानीं तु त्वमस्मदपकारिणम्। समुद्वूतं परावृत्तं निरुंत्स्वाभ्यर्णमागतम्॥। ३ २ रोक दो। इत्थमाज्ञां निजां तत्र येदिलो दूनमानस:। श्रृंगारपुरभूपाय प्राहिणोत् सूर्यवर्मणे।। ३३ मनीषिण उचुः - स तदा येदिलस्तांस्तान् परिहृत्य चमूपतीन। कस्मात्तमेव नृपतिं कार्ये3मुष्मिन् न््ययोजयत्॥ ३४

    āstāmidamidānīṃ tu tvamasmadapakāriṇam| samudvūtaṃ parāvṛttaṃ niruṃtsvābhyarṇamāgatam||| 3 2 roka do| itthamājñāṃ nijāṃ tatra yedilo dūnamānasa:| śrṛṃgārapurabhūpāya prāhiṇot sūryavarmaṇe|| 33 manīṣiṇa ucuḥ - sa tadā yedilastāṃstān parihṛtya camūpatīna| kasmāttameva nṛpatiṃ kārye3muṣmin nyayojayat|| 34

  25. Verse 25

    कवीन्द्र उवाच - प्रभविष्यन्ति नो योद्धुमिति चिन्तयता स्वयम्॥३५

    kavīndra uvāca - prabhaviṣyanti no yoddhumiti cintayatā svayam||35

  26. Verse 26

    येदिलेनाटवीमध्यवर्ती पत्तिबलान्वित:। स एव दुष्करे5प्यस्मिन् कार्ये किल नियोजित:॥ ३६

    yedilenāṭavīmadhyavartī pattibalānvita:| sa eva duṣkare5pyasmin kārye kila niyojita:|| 36

  27. Verse 27

    अथाभिमानैकधन: प्रभावी स भूपतियेदिलशासनेन। दधौ धियं वैरमयीं मदेन करीव सिंहेन समं शिवेन।। ३७ दुरध्वसंचालनसंचिकीर्षया शिवेन विन्यासविदा निवेशिताम्। अनीकिनीं तामधिसंगमेश्वरं स्थितां ससैन्य: स रुरोध सत्वरम्॥। ३८ शीघ्र घेरा डाल दिया। स पत्तिसंपत्तियुतो निशीथे निरुध्य सेनां महतीं शिवस्य। दुर्दैवयोगेन युयुत्सुरुच्चे; जगर्ज मेघप्रतिमश्चिरस्थ॥। ३९ उच्चकै: श्रवणगोचरीकृतं पन्नगारय इवाहिफ्त्कृतम्॥ तत्तदायुधभूतो न सेहिरे तानजित्प्रभुतो5स्य गर्जितम्॥॥ ४०

    athābhimānaikadhana: prabhāvī sa bhūpatiyedilaśāsanena| dadhau dhiyaṃ vairamayīṃ madena karīva siṃhena samaṃ śivena|| 37 duradhvasaṃcālanasaṃcikīrṣayā śivena vinyāsavidā niveśitām| anīkinīṃ tāmadhisaṃgameśvaraṃ sthitāṃ sasainya: sa rurodha satvaram||| 38 śīghra gherā ḍāla diyā| sa pattisaṃpattiyuto niśīthe nirudhya senāṃ mahatīṃ śivasya| durdaivayogena yuyutsurucce; jagarja meghapratimaścirastha||| 39 uccakai: śravaṇagocarīkṛtaṃ pannagāraya ivāhiphtkṛtam|| tattadāyudhabhūto na sehire tānajitprabhuto5sya garjitam|||| 40

  28. Verse 28

    तदातिभीत: किल नीलकण्ठराजात्मजो दैवहत: पिलाजी। प्रभावलीशाय यशांसि दातुं अमंस्त युद्धादपयानमेव।। ४१ संजातवेपथुममुं भृशमुच्छसंतं, विन्यस्तपाणिगकृपाणमपद्रवंतम्। सद्यः स्वयं कतिपयानि पदानि गत्वा धृत्वा करे न््यगकरोत् किल मल्लसूर:।।४२ मललसूर उवाच - तवाहमस्मिन् समरे सहाय :। आसन पुरा यानि विकत्थितानि। तानि क््व तेडनीकपते गतानि॥४३

    tadātibhīta: kila nīlakaṇṭharājātmajo daivahata: pilājī| prabhāvalīśāya yaśāṃsi dātuṃ amaṃsta yuddhādapayānameva|| 41 saṃjātavepathumamuṃ bhṛśamucchasaṃtaṃ, vinyastapāṇigakṛpāṇamapadravaṃtam| sadyaḥ svayaṃ katipayāni padāni gatvā dhṛtvā kare nyagakarot kila mallasūra:||42 malalasūra uvāca - tavāhamasmin samare sahāya :| āsana purā yāni vikatthitāni| tāni kva teḍanīkapate gatāni||43

  29. Verse 29

    प्रदाय माहाम्यमभीष्टदेन यः पालितो5भू: शिवभूमिपेन। सेनापतिः सोउद्य विमुक्तसेन: इत्युकत्वा दृूषदि निबध्य रज्जुखंडे: तं तस्तं निजसविधे स्थिरं विधाय। आत्मीयां सपदि स तत्र शौर्यशक्तिं श्रेभ्य: पदि पदि दर्शयन् ननर्त॥४५

    pradāya māhāmyamabhīṣṭadena yaḥ pālito5bhū: śivabhūmipena| senāpatiḥ soudya vimuktasena: ityukatvā dṛūṣadi nibadhya rajjukhaṃḍe: taṃ tastaṃ nijasavidhe sthiraṃ vidhāya| ātmīyāṃ sapadi sa tatra śauryaśaktiṃ śrebhya: padi padi darśayan nanarta||45

  30. Verse 30

    प्रतिहतरिपुशूरप्रस्नरवद्रक्तप्र:, प्रचुरसमरशोभासुभ्रुव: कर्णपूर:। स मृधमधिविरेजे तानजिन्मललसूर: समजनि निशि तस्यां तेजसा यस्य सूर:।।४६ अथ कृतजयघोषग्रस्तमेघस्वनानां प्रतिपदमविहस्ता: सन्निपाते रिपूर्णां सुमहति कृतहस्ता: सैनिकास्तं ररक्षु:॥४७

    pratihataripuśūraprasnaravadraktapra:, pracurasamaraśobhāsubhruva: karṇapūra:| sa mṛdhamadhivireje tānajinmalalasūra: samajani niśi tasyāṃ tejasā yasya sūra:||46 atha kṛtajayaghoṣagrastameghasvanānāṃ pratipadamavihastā: sannipāte ripūrṇāṃ sumahati kṛtahastā: sainikāstaṃ rarakṣu:||47

  31. Verse 31

    सैनिकों ने उसकी रक्षा की। आतिष्ठ प्रहर प्रयच्छ विर॒म व्यापारय प्रापय त्रायस्व त्यज मुंच विद्रव नय व्यावर्तगालोकय। भिद्धि च्छन्द्धि गृहाण पातय जहीत्युच्चैस्ततो गर्जतां योधानामभिधावतामुभयत:ः कोलाहल: को5प्यमूत्॥।४८ तैयार हो जा, प्रहार कर दे, रुक जा, पहुंचों, बचाओं, छोड़ दे, भाग जा, ले जा, वापस दे, देख, फोड़ दे, तोड़ दे, स्फूर्जद्रत्नांगुलीयद्युतिशबलनखद्योतिभि: पंचशाख: स्रस्तोष्णीषै: शिरोभिर्निंगिडनिपतितैरंन्ध्रिभिर्बाहुभिश्र। अंगैरन्यैश्व हंत क्षणरचिविलसत्खड्गवल्लीनिकृत्तै: उत्कृष्टासुक्प्रवाहप्रचयिभिरथ सा दुर्गमाभूद्धरित्री।। ४९ अथ प्रभवति विभावरीविरामे तिमिरमिवार्यमरश्मिभि: समग्रम। शिवनृपसुभटै: प्रसह्य भग्नं सपदि जगाम विराममन्यसैन्यम्॥५०

    sainikoṃ ne usakī rakṣā kī| ātiṣṭha prahara prayaccha vira̱ma vyāpāraya prāpaya trāyasva tyaja muṃca vidrava naya vyāvartagālokaya| bhiddhi cchanddhi gṛhāṇa pātaya jahītyuccaistato garjatāṃ yodhānāmabhidhāvatāmubhayata:ḥ kolāhala: ko5pyamūt|||48 taiyāra ho jā, prahāra kara de, ruka jā, pahuṃcoṃ, bacāoṃ, chor̤a de, bhāga jā, le jā, vāpasa de, dekha, phor̤a de, tor̤a de, sphūrjadratnāṃgulīyadyutiśabalanakhadyotibhi: paṃcaśākha: srastoṣṇīṣai: śirobhirniṃgiḍanipatitairaṃndhribhirbāhubhiśra| aṃgairanyaiśva haṃta kṣaṇaracivilasatkhaḍgavallīnikṛttai: utkṛṣṭāsukpravāhapracayibhiratha sā durgamābhūddharitrī|| 49 atha prabhavati vibhāvarīvirāme timiramivāryamaraśmibhi: samagrama| śivanṛpasubhaṭai: prasahya bhagnaṃ sapadi jagāma virāmamanyasainyam||50