अध्याय 31
33 verses
33 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
कवीन्द्र उवाच - अथ राजपुरात् तूर्ण परावृत्तं शिवं प्रभुम। प्रत्युद्ृम्य सम॑ सैन्यैमल्लसूरो व्यलोकत।॥। १ तं भूरिणा प्रभावेण परिभूतारिसैनिकम्। वंदमानं नृप: पश्यन् अभिमानधनं तदा॥। २ उपकण्ठे नीलकण्ठराजात्मजनिवेदितम्। प्रथीयसा प्रसादेन सानीक॑ समभावयत्॥ ३
kavīndra uvāca - atha rājapurāt tūrṇa parāvṛttaṃ śivaṃ prabhuma| pratyudṛmya sama̭ sainyaimallasūro vyalokata|||| 1 taṃ bhūriṇā prabhāveṇa paribhūtārisainikam| vaṃdamānaṃ nṛpa: paśyan abhimānadhanaṃ tadā||| 2 upakaṇṭhe nīlakaṇṭharājātmajaniveditam| prathīyasā prasādena sānīka̭ samabhāvayat|| 3
Verse 2
ततः श्रुत्वा तदौद्धत्नं सूर्यराजकृतं शिव :। तरस्वी तत्क्षणेउत्यर्थ क्रुद्धोईपि क्रोधमावणोत्।।४ अथ वैवधिकस्तूर्ण विसृष्ट: शिवभूभूता। प्रोचे प्रभावलीपालमुपेत्य महितं बच :॥॥५
tataḥ śrutvā tadauddhatnaṃ sūryarājakṛtaṃ śiva :| tarasvī tatkṣaṇeutyartha kruddhoīpi krodhamāvaṇot||4 atha vaivadhikastūrṇa visṛṣṭa: śivabhūbhūtā| proce prabhāvalīpālamupetya mahitaṃ baca :||||5
Verse 3
बवैवधिक उवाच - यदा यदा येदिलस्य साहाय्यं समुपेयुषा। भवता शिवभूपस्य बहवो मन्तव: कृता:॥६
bavaivadhika uvāca - yadā yadā yedilasya sāhāyyaṃ samupeyuṣā| bhavatā śivabhūpasya bahavo mantava: kṛtā:||6
Verse 4
यच्च सैन्ये शिवस्योच्चै: संगमेश्वरवर्तिनि। न््यपतः सैन्यसहितो वीतभीर्निशि सम्प्रति।।७ प्रभावलीपते विश्वजयिना शाहसूनुना। कथं कथय सोढव्य: स तवापनयो महान्॥८
yacca sainye śivasyoccai: saṃgameśvaravartini| nyapataḥ sainyasahito vītabhīrniśi samprati||7 prabhāvalīpate viśvajayinā śāhasūnunā| kathaṃ kathaya soḍhavya: sa tavāpanayo mahān||8
Verse 5
अत: स कुपितो:5प्युच्चैर्दैवादात्तदयस्त्वयि। बतादिशद्यथाद्य त्वां तथा वक्ष्ये निशम्यताम्॥९
ata: sa kupito:5pyuccairdaivādāttadayastvayi| batādiśadyathādya tvāṃ tathā vakṣye niśamyatām||9
Verse 6
शिवराज उवाच - वनद्ठविप इवोन्मतो मत्तो भीत: पलायित:। यः प्राप्तस्त्वां महाबाहो महाबाहुर्नराधिप:॥ १०
śivarāja uvāca - vanadṭhavipa ivonmato matto bhīta: palāyita:| yaḥ prāptastvāṃ mahābāho mahābāhurnarādhipa:|| 10
Verse 7
तस्य पल्लीवनपतेर्विमतेर्विंहितागस :। अथास्मत्तो न भेतव्यमेतव्यमपि च त्वया। तत्र पल्लीवने यत्र दातव्यमभयं मया॥। १२ आगन्तासि न चेदर्पात् तहि गन्तासि तद्शाम्। न विद्यतेडद्य मत्कोपात् को5पि गोपायिता तव॥ १३
tasya pallīvanapatervimaterviṃhitāgasa :| athāsmatto na bhetavyametavyamapi ca tvayā| tatra pallīvane yatra dātavyamabhayaṃ mayā||| 12 āgantāsi na cedarpāt tahi gantāsi tadśām| na vidyateḍadya matkopāt ko5pi gopāyitā tava|| 13
Verse 8
ततो वार्तावहादित्थं निशम्य शिवभाषितम्। शुंगारपुरभूपालो याहि यामीत्युवाच तम्॥। १४ अथ पल्लीवनाभ्यर्णमुपेत्य शिवभूभूते। विविक्ते सूर्यराजोक्त बचनं व्याजहर स:॥१५
tato vārtāvahāditthaṃ niśamya śivabhāṣitam| śuṃgārapurabhūpālo yāhi yāmītyuvāca tam||| 14 atha pallīvanābhyarṇamupetya śivabhūbhūte| vivikte sūryarājokta bacanaṃ vyājahara sa:||15
Verse 9
ततस्तं देशमाक्रम्य शिव: पल्लीवनाहयम्। अन्वग्रहीदनुग्राह्मान् निगृह्यान् न्यग्रहीदपि।। १६ विप्राश्व बाहुजास्तद्वदूरव्याश्व जघन्यजा:॥ कांस्यकारा: कलादाश्च व्योकारा: शैल्विकस्तथा। १७ तक्षाण: पलगंडाश्व नापिता: प्रतिहारिका:। मालाकारा: कुंभकारा: कारुकाश्व कुशीलवा:॥१८
tatastaṃ deśamākramya śiva: pallīvanāhayam| anvagrahīdanugrāhmān nigṛhyān nyagrahīdapi|| 16 viprāśva bāhujāstadvadūravyāśva jaghanyajā:|| kāṃsyakārā: kalādāśca vyokārā: śailvikastathā| 17 takṣāṇa: palagaṃḍāśva nāpitā: pratihārikā:| mālākārā: kuṃbhakārā: kārukāśva kuśīlavā:||18
Verse 10
तंतुवायास्तुन्नवाया रंगाजीवाश्व भूरिश:। तांबूलिकाश्नाक्रिकाश्न रजका: शौडिका अपि॥ १९
taṃtuvāyāstunnavāyā raṃgājīvāśva bhūriśa:| tāṃbūlikāśnākrikāśna rajakā: śauḍikā api|| 19
Verse 11
अजापालाश्च गोपाला देवलाश्व कृषीवला:। गांधिकाश्व तथा कांदविका: कांबविका: पुन:॥२०
ajāpālāśca gopālā devalāśva kṛṣīvalā:| gāṃdhikāśva tathā kāṃdavikā: kāṃbavikā: puna:||20
Verse 12
मार्देगिकाश्न वेणुध्मा: पाणिवादाश्र वैणिका:। वाद्यविद्याविदग्धाश्व लुब्ध्काश्नासिधावका:॥ २१
mārdegikāśna veṇudhmā: pāṇivādāśra vaiṇikā:| vādyavidyāvidagdhāśva lubdhkāśnāsidhāvakā:|| 21
Verse 13
कुसीदवृत्तय: काण्डकारिणश्राहितुंडिका:। पाद्कृतः पुलिंदाश्व जालिकाश्व जनंगमा:॥ २२
kusīdavṛttaya: kāṇḍakāriṇaśrāhituṃḍikā:| pādkṛtaḥ puliṃdāśva jālikāśva janaṃgamā:|| 22
Verse 14
उपलब्धभया: सद्यस्तमेत्य विषयं पुन:। दिने दिने वर्धमानश्रियो नन्दन्ननेकधा। २३ १७-२३. ब्राह्मण, क्षत्रिय वैश्य, शूद्र, अंसारी, सोनार, लोहार, ठेठरे, बढई, मिस्त्री, नाई, प्रतिहारी, माली, कुम्हार, शिल्पी भाट, तांति, दरजी, पुताईवाला, तांबोली, तेली, धोबी, महा विक्रेता, घनगर, गोपालक, देवल, किसान बंधुओं का अथो जनपदस्यास्य रक्षणाय भृशक्षमम्। चिरदुर्गमितिख्यातमवलोक्य शिलोच्च्यम्॥ २४
upalabdhabhayā: sadyastametya viṣayaṃ puna:| dine dine vardhamānaśriyo nandannanekadhā| 23 17-23. brāhmaṇa, kṣatriya vaiśya, śūdra, aṃsārī, sonāra, lohāra, ṭheṭhare, baḍhaī, mistrī, nāī, pratihārī, mālī, kumhāra, śilpī bhāṭa, tāṃti, darajī, putāīvālā, tāṃbolī, telī, dhobī, mahā vikretā, ghanagara, gopālaka, devala, kisāna baṃdhuoṃ kā atho janapadasyāsya rakṣaṇāya bhṛśakṣamam| ciradurgamitikhyātamavalokya śiloccyam|| 24
Verse 15
समंतत: शिरस्युच्चै: प्राकारेण पटीयसा। परिवारितमुत्साही स कारुभिकारयत्॥ २५
samaṃtata: śirasyuccai: prākāreṇa paṭīyasā| parivāritamutsāhī sa kārubhikārayat|| 25
Verse 16
अथ मण्डनमस्यैष मण्डलस्येति सूचयन। शैलमेनं महीपाले व्यदधान्मण्डनाह्यम्॥ २६
atha maṇḍanamasyaiṣa maṇḍalasyeti sūcayana| śailamenaṃ mahīpāle vyadadhānmaṇḍanāhyam|| 26
Verse 17
अथ दुर्गपतिस्तस्मिन् गिरिदुर्गे सुदुर्गमे। निधायाधृष्यमध्यक्षज्ञं दक्ष॑ रक्षणकर्मणि॥ २७
atha durgapatistasmin giridurge sudurgame| nidhāyādhṛṣyamadhyakṣajñaṃ dakṣa̭ rakṣaṇakarmaṇi|| 27
Verse 18
सेनां च कांचिदव्यग्र: समग्रगुणशालिनीम्। प्रभु: प्रास्थित शुंगारपुरभूपजिगीषया॥। २८ मनीषिण उचु: क्षणात् प्रभावलीपालं परिभावयितु प्रभु:। पुरैव न कथं यात: शिव: अ्रंगारपत्तनम्॥२९
senāṃ ca kāṃcidavyagra: samagraguṇaśālinīm| prabhu: prāsthita śuṃgārapurabhūpajigīṣayā||| 28 manīṣiṇa ucu: kṣaṇāt prabhāvalīpālaṃ paribhāvayitu prabhu:| puraiva na kathaṃ yāta: śiva: araṃgārapattanam||29
Verse 19
कथ॑ं च साभिमानाय दधानाय प्रतीपताम्। अभयं ते ददामीति दूत॑ तस्मै विसृष्टवान्।।३० भेजा? कवीन्द्र उवाच - जयवललीजयाद्येन कर्मणा प्रथितं शिवम्। सूर्यराज: पुरा मत्वा पुरारिसमविक्रमम्॥ ३१
katha̭ṃ ca sābhimānāya dadhānāya pratīpatām| abhayaṃ te dadāmīti dūta̭ tasmai visṛṣṭavān||30 bhejā? kavīndra uvāca - jayavalalījayādyena karmaṇā prathitaṃ śivam| sūryarāja: purā matvā purārisamavikramam|| 31
Verse 20
प्राज्यं प्रभावलीराज्यं पिपालयिषुरात्मना। तव क्रीतसुतो5स्मीति वाचिकेन व्यजिज्ञपत्॥ ३२
prājyaṃ prabhāvalīrājyaṃ pipālayiṣurātmanā| tava krītasuto5smīti vācikena vyajijñapat|| 32
Verse 21
तदाप्रभूति तं भूपं शरण्य: शरणोन्मुखम्। शिवतातिः शिवनृपश्चिकालमपालयत्॥ ३३
tadāprabhūti taṃ bhūpaṃ śaraṇya: śaraṇonmukham| śivatātiḥ śivanṛpaścikālamapālayat|| 33
Verse 22
अयुध्यदरिभि: सार्ध शिवराजो यदा यदा। अकरोदस्य साहाय्यं सूर्यराजस्तदा तदा॥। ३४ अथ दैवध्वस्तधिया परित्यक्तभियामुना। अहंयुना धनारण्यवर्तिना जिह्वृत्तिना।। ३५ शिवराजविरुद्धानामविद्धानामनेकधा। व्यक्तमव्यक्तमप्युच्चैवव्यधीयत सहायता।। ३६ दृढब्रत: शिवोअमुष्मै भूयो भूय: कृतागसे। अपि निग्रहणीयाय निग्रहं न व्यचिंतयत्॥ ३७
ayudhyadaribhi: sārdha śivarājo yadā yadā| akarodasya sāhāyyaṃ sūryarājastadā tadā||| 34 atha daivadhvastadhiyā parityaktabhiyāmunā| ahaṃyunā dhanāraṇyavartinā jihvṛttinā|| 35 śivarājaviruddhānāmaviddhānāmanekadhā| vyaktamavyaktamapyuccaivavyadhīyata sahāyatā|| 36 dṛḍhabrata: śivoamuṣmai bhūyo bhūya: kṛtāgase| api nigrahaṇīyāya nigrahaṃ na vyaciṃtayat|| 37
Verse 23
आहूतो5पि समर्यादे नाययौ स यदा मदात्। अकुप्यत् सूर्यराजाय भूभूत् भूशबलस्तदा।। ३८ अथासोौ पृथिवीनाथ पदातीनां तरस्विनाम्। युतो युतेन सार्धन प्रयाणाभिमुखो5भवत्॥ ३९
āhūto5pi samaryāde nāyayau sa yadā madāt| akupyat sūryarājāya bhūbhūt bhūśabalastadā|| 38 athāsoau pṛthivīnātha padātīnāṃ tarasvinām| yuto yutena sārdhana prayāṇābhimukho5bhavat|| 39
Verse 24
नृवाह्मां यानमारुहम व्रजन्नथ स सत्वर:। समपश्यन्महासार: पुरं सारवरं पुर:।।४० अथ श्रुत्वा रुषा स्पृष्टं शिवमभ्यर्णमागतम्। प्रभावलीन्द्रो विमना: स्वजनान् समवोचत।।४१ सूर्यराज उवाच - कृतकर्मा महाबाहु: सुरासुरनरै्नुत:। सुतः शाहनरेन्द्रस्य नैकसैनिकसंयुत:।॥।४२ अज्ञात एव निकटे कूटयोधी किलागत:॥४३
nṛvāhmāṃ yānamāruhama vrajannatha sa satvara:| samapaśyanmahāsāra: puraṃ sāravaraṃ pura:||40 atha śrutvā ruṣā spṛṣṭaṃ śivamabhyarṇamāgatam| prabhāvalīndro vimanā: svajanān samavocata||41 sūryarāja uvāca - kṛtakarmā mahābāhu: surāsuranarainuta:| sutaḥ śāhanarendrasya naikasainikasaṃyuta:||||42 ajñāta eva nikaṭe kūṭayodhī kilāgata:||43
Verse 25
समर्थन सम॑ तेन संपरायममुं वयम्। अकूपारमिवापारं पारयिष्यामहे कथम्॥।४४ इत्युक्तवान् स तैस्तत्र स्वजनैरनुमोदित:। रिरक्षयिषुरात्मानमपयाने मतिं दधे।।४५ मनीषिण उचु: - आसीदवस्थितिर्यस्य वनदुगे सुदुर्गमे। अहन्यहनि च प्रायो मतिरायोधनोद्यमे।। ४६ सुदुर्धर्षस्य सहयादिर्मनुते यस्य शासनम्। येनान्यदुर्लभं लब्ध बत पूर्वनूपासनम्॥४७
samarthana sama̭ tena saṃparāyamamuṃ vayam| akūpāramivāpāraṃ pārayiṣyāmahe katham|||44 ityuktavān sa taistatra svajanairanumodita:| rirakṣayiṣurātmānamapayāne matiṃ dadhe||45 manīṣiṇa ucu: - āsīdavasthitiryasya vanaduge sudurgame| ahanyahani ca prāyo matirāyodhanodyame|| 46 sudurdharṣasya sahayādirmanute yasya śāsanam| yenānyadurlabhaṃ labdha bata pūrvanūpāsanam||47
Verse 26
स्वराष्ट्ररक्षणाकांक्षी येन दुर्दतचेतसा। कृतागसापि संधाय दौस्थ्यं तत्याज येदिल:।।४८ कुर्वता स्ववशानेव हबसानवशानपि। अकारि विनयग्राही येन वै मकरालय:॥। ४९ अनंददधिकं येन पारंपर्यागता चमू:। यः परेणानुभावेन परिभूतो न केनचित्॥५०
svarāṣṭrarakṣaṇākāṃkṣī yena durdatacetasā| kṛtāgasāpi saṃdhāya dausthyaṃ tatyāja yedila:||48 kurvatā svavaśāneva habasānavaśānapi| akāri vinayagrāhī yena vai makarālaya:||| 49 anaṃdadadhikaṃ yena pāraṃparyāgatā camū:| yaḥ pareṇānubhāvena paribhūto na kenacit||50
Verse 27
सो5पि प्रभावलीपाल: क्षत्रधर्मविदां बर:। नायुध्यत कथं तेन शिवेनापचिकीर्षता।। ५१ कवीन्द्र उवाच - पुरा पुरामिप्रतिमप्रतापं संगमेश्वरात्। प्रयातं शिवमाकर्ण्य पल्लीवनपुरं प्रति।।५२ असपत्नमिवात्मानं मन्यमानो5ल््पचेतन:। लक्षयन् प्रधनाभावं हर्यक्षसमविक्रमान्॥।५३ पुंजीकृतान् स्वपृतनापतीन् भुवनपूजितान। तांस्तान् स्वस्वनिकेताय सूर्यराजो5नुजज्ञिवान्।। ५४ अथ पल्लीवनात्तूर्ण परावृत्त: शिवो यदा। सूर्यराज: समाहर्तु सेनां नाभूत् प्रभुस्तदा।।५५ अमुना हेतुना नून॑ दुर्मना: स द्विजोत्तमा:। प्रभावलीपरिवृढो न मृधे निदधे मन:।॥।५६ विष्वक्सेनावतारेण नैकसैनिकवर्तिना। दृष्यद्येदिलदो: स्तंभदार्द्य॑ दम्भापहारिणा।।५७ दीर्णदिल्लीन्द्रसैन्येन वज्ञप्रतिममूर्तिना। अतीवाव्यक्तमन्त्रेण स्वतन्त्रेणानुभाविना।। ५८ दु्ग्राह्मविद्विषदुर्गग्राहिणा हठवाहिना। चन्द्रराजभुजच्छेदकारिणाफजलारिणा।। ५९ विरच्य विपुलं बैरं पलायनपरं मन:। चकार सूर्यराजो यत्तन्न चित्रकरं मम।।६० ५७-६०. विष्णु के अवतार, अनेक सैनिकों के अधिपति, घमंडी, आदिलशाह के बाहुबल के सुदृढ़ीकरण के अभिमान अथोन्नतानतशिलाशतसंकुलितांतराम्। तरुकोटरसंविष्टघृकघूत्कारगर्भिताम्॥।६१ महोरगविनिर्मुक्तानेकनिर्मोकभास्वराम्। अपराविटपिब्रातविटपव्याप्तपुष्कराम॥६२
so5pi prabhāvalīpāla: kṣatradharmavidāṃ bara:| nāyudhyata kathaṃ tena śivenāpacikīrṣatā|| 51 kavīndra uvāca - purā purāmipratimapratāpaṃ saṃgameśvarāt| prayātaṃ śivamākarṇya pallīvanapuraṃ prati||52 asapatnamivātmānaṃ manyamāno5lpacetana:| lakṣayan pradhanābhāvaṃ haryakṣasamavikramān|||53 puṃjīkṛtān svapṛtanāpatīn bhuvanapūjitāna| tāṃstān svasvaniketāya sūryarājo5nujajñivān|| 54 atha pallīvanāttūrṇa parāvṛtta: śivo yadā| sūryarāja: samāhartu senāṃ nābhūt prabhustadā||55 amunā hetunā nūna̭ durmanā: sa dvijottamā:| prabhāvalīparivṛḍho na mṛdhe nidadhe mana:||||56 viṣvaksenāvatāreṇa naikasainikavartinā| dṛṣyadyedilado: staṃbhadārdya̭ dambhāpahāriṇā||57 dīrṇadillīndrasainyena vajñapratimamūrtinā| atīvāvyaktamantreṇa svatantreṇānubhāvinā|| 58 dugrāhmavidviṣadurgagrāhiṇā haṭhavāhinā| candrarājabhujacchedakāriṇāphajalāriṇā|| 59 viracya vipulaṃ bairaṃ palāyanaparaṃ mana:| cakāra sūryarājo yattanna citrakaraṃ mama||60 57-60. viṣṇu ke avatāra, aneka sainikoṃ ke adhipati, ghamaṃḍī, ādilaśāha ke bāhubala ke sudṛr̤hīkaraṇa ke abhimāna athonnatānataśilāśatasaṃkulitāṃtarām| tarukoṭarasaṃviṣṭaghṛkaghūtkāragarbhitām|||61 mahoragavinirmuktānekanirmokabhāsvarām| aparāviṭapibrātaviṭapavyāptapuṣkarāma||62
Verse 28
उपकण्ठनटन्नैकनीलकण्ठमनोहराम्। नीडान्तरोत्पतत्कीरां किकीदिविकृतस्वराम्॥६३
upakaṇṭhanaṭannaikanīlakaṇṭhamanoharām| nīḍāntarotpatatkīrāṃ kikīdivikṛtasvarām||63
Verse 29
परिश्षलिष्टाचलतटामम्भोधरघटाकृतिम्। प्रतिक्षणोच्चलच्छाखामृगांदोलितपल्लवाम्॥ ६४
pariśṣaliṣṭācalataṭāmambhodharaghaṭākṛtim| pratikṣaṇoccalacchākhāmṛgāṃdolitapallavām|| 64
Verse 30
स्तब्धरोमसमारब्धघर्घरस्वरघोषणाम्। मृगादनवतीं माद्यदिभसंनिभसैरिभाम्॥६५
stabdharomasamārabdhaghargharasvaraghoṣaṇām| mṛgādanavatīṃ mādyadibhasaṃnibhasairibhām||65
Verse 31
घनकर्मारकुंजांतरनिद्राणव्याप्रपुंगवाम्। अभीकानेकभल्लूककृतवल्मीकदारणाम्॥६६
ghanakarmārakuṃjāṃtaranidrāṇavyāprapuṃgavām| abhīkānekabhallūkakṛtavalmīkadāraṇām||66
Verse 32
विसंकटामपि कुटैरुत्कटै: कृतसंकटाम्। विशन् सुभटश्रृंगार: स श्रृंगारपुराटबीम्॥६७
visaṃkaṭāmapi kuṭairutkaṭai: kṛtasaṃkaṭām| viśan subhaṭaśrṛṃgāra: sa śrṛṃgārapurāṭabīm||67
Verse 33
विविधास्कन्दनाकांक्षी सूर्यराजमपद्रुतम्। निशम्यानीकसहितो विमनस्क इवाभवत्॥६८
vividhāskandanākāṃkṣī sūryarājamapadrutam| niśamyānīkasahito vimanaska ivābhavat||68