अध्याय 13

Verse 1

मनीषिण उचु:- अथ स्वपितर॑ श्रुत्वा निगृहीतमरातिभि:। शम्भुराज: किमकरोत् तथा शिवमहीपति:॥ १

manīṣiṇa ucu:- atha svapitara̭ śrutvā nigṛhītamarātibhi:| śambhurāja: kimakarot tathā śivamahīpati:|| 1

Verse 2

त॑ निगृह्य महाराज मुस्तुफो वाहिनीपति:। व्यधत्त किमधर्मात्मा महमूदश्च दुर्मति:॥ २

ta̭ nigṛhya mahārāja mustupho vāhinīpati:| vyadhatta kimadharmātmā mahamūdaśca durmati:|| 2

Verse 3

कवीन्द्र उवाच - शम्भुः स्वपितरं श्रुत्वा निगृहीतमरातिभि:। चुकोप मुस्तुफायोच्चैर्बिड्गरूरं पुरं श्रयन्॥। ३ निशम्य शिवराजो5पि शाहराजदशामिमाम्। येदिलस्यापकाराय प्रतिजज्ञे प्रतापवान्॥४

kavīndra uvāca - śambhuḥ svapitaraṃ śrutvā nigṛhītamarātibhi:| cukopa mustuphāyoccairbiḍgarūraṃ puraṃ śrayan||| 3 niśamya śivarājo5pi śāharājadaśāmimām| yedilasyāpakārāya pratijajñe pratāpavān||4

Verse 4

तदानीं महमूदो5पि मेधावी पृतनापतीन्। योगमाज्ञापयामास शिवस्य विषयं प्रति॥।७ अथ सेनापतिर्नाम फत्तेखानो महामना: । मिनादरतनौ शेखौ फत्तेखानश्व कोपन: ॥ ८ ॥

tadānīṃ mahamūdo5pi medhāvī pṛtanāpatīn| yogamājñāpayāmāsa śivasya viṣayaṃ prati|||7 atha senāpatirnāma phattekhāno mahāmanā: | minādaratanau śekhau phattekhānaśva kopana: || 8 ||

Verse 5

क्ररो शरफशाहश्न धन््वधारी यशोधन: । सनन्नाहसहिता पते यवना: सज्जसाधना: ॥ ९॥

kraro śaraphaśāhaśna dhanvadhārī yaśodhana: | sanannāhasahitā pate yavanā: sajjasādhanā: || 9||

Verse 6

तथा फलस्थानपतिर्बलवान् बाजनायक: ॥ १०॥

tathā phalasthānapatirbalavān bājanāyaka: || 10||

Verse 7

स्वर्णसारसना: स्वर्णवसना: स्वर्णकेतना: ॥ ११॥

svarṇasārasanā: svarṇavasanā: svarṇaketanā: || 11||

Verse 8

स्वर्णचन्द्र कमुद्राइजकिफलकद्युतिशालिन: । तस्थुराक्रम्य तरसा पुरं बिल्वसरोडभिधम् ॥ १२

svarṇacandra kamudrāijakiphalakadyutiśālina: | tasthurākramya tarasā puraṃ bilvasaroḍabhidham || 12

Verse 9

८-१२. तत्पश्चात् महामना फतेखान नाम का सेनापति, मिनादशेख एवं रतनशेख, क्रोधित फतेखान, क्रूर, धनुर्धारी एवं कृतहस्तः कृती क्र्रकर्मा द्रोणिरिवापर: ॥ १३॥

8-12. tatpaścāt mahāmanā phatekhāna nāma kā senāpati, minādaśekha evaṃ ratanaśekha, krodhita phatekhāna, krūra, dhanurdhārī evaṃ kṛtahastaḥ kṛtī krrakarmā droṇirivāpara: || 13||

Verse 10

सिंहसंहननो5नेकैरनीकै: परिवारित: । पुरं शिरोबलं प्राप शिवसैन्येरवारित: ॥ १४॥

siṃhasaṃhanano5nekairanīkai: parivārita: | puraṃ śirobalaṃ prāpa śivasainyeravārita: || 14||

Verse 11

3 न ऊ ? छू? 5 पुरन्दरशिरोवर्ती पुरन्दरसुतोपम: । तदा तदागरममं श्रुत्वा शिव: स्मेरनतानन: ॥ १५॥

3 na ū ? chū? 5 purandaraśirovartī purandarasutopama: | tadā tadāgaramamaṃ śrutvā śiva: smeranatānana: || 15||

Verse 12

साहवान् धनुर्बाणपाणि: सन्नध्दसाधन: । सीरायुधसमान् धीरान् स्ववीरानिदमब्रवीत्॥ १६॥

sāhavān dhanurbāṇapāṇi: sannadhdasādhana: | sīrāyudhasamān dhīrān svavīrānidamabravīt|| 16||

Verse 13

विश्वस्तो मुस्तफाखाने महाराज: पिता मम । अहो व्यसनमापन्न: सम्पन्न: सम्पदा स्वया ॥ १७॥

viśvasto mustaphākhāne mahārāja: pitā mama | aho vyasanamāpanna: sampanna: sampadā svayā || 17||

Verse 14

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्तेडपि न विश्वसेत् । विश्वासाद्धयमुत्पन्न॑ मूलान्यपि निकुन्तति ॥ १८ ॥

na viśvasedaviśvaste viśvasteḍapi na viśvaset | viśvāsāddhayamutpanna̭ mūlānyapi nikuntati || 18 ||

Verse 15

इति व्यासस्य वचन श्रुतवानपि पार्थिव:। अविश्वास्यतरे तस्मिन् अहो विश्वस्ततां गत: ॥ १९॥

iti vyāsasya vacana śrutavānapi pārthiva:| aviśvāsyatare tasmin aho viśvastatāṃ gata: || 19||

Verse 16

अविज्ञातेडगितगति: थ्रितयेदिलशासन: । निजग्राह महाराज मुस्तुफो यवनाधम: ॥ २० ॥

avijñāteḍagitagati: thritayedilaśāsana: | nijagrāha mahārāja mustupho yavanādhama: || 20 ||

Verse 17

लिया। विश्वस्त: स्वर्णहरिणे हरिणाक्ष्या प्रणोदित: । वज्चितो दशवकक््त्रेण सोडपि दाशरथिनूप: ॥ २१ ॥

liyā| viśvasta: svarṇahariṇe hariṇākṣyā praṇodita: | vajcito daśavakaktreṇa soḍapi dāśarathinūpa: || 21 ||

Verse 18

अतिविश्रब्धतां नीत्वा विप्रलब्धो मरुत्वता। पपात त्रिदिवात्तूर्ण ययातिर्नहषात्मज: ॥ २२॥

ativiśrabdhatāṃ nītvā vipralabdho marutvatā| papāta tridivāttūrṇa yayātirnahaṣātmaja: || 22||

Verse 19

सहजं कवचं बिशभ्रदविश्वस्तो बलविद्विषा। तथा स विहित कर्ण: पार्थन निहतो यथा। २३ विश्वस्तो धर्मराजोपि भरतानां धुरन्धर: । सुयोधनसहायेन द्युते शकुनिना जित: । । २४ अतो वैरिषु विश्वासं न कुर्वीत विचक्षण: । येन सम्यगधीतो5स्ति राजधर्म : सलक्षण: ॥ २५॥

sahajaṃ kavacaṃ biśabhradaviśvasto balavidviṣā| tathā sa vihita karṇa: pārthana nihato yathā| 23 viśvasto dharmarājopi bharatānāṃ dhurandhara: | suyodhanasahāyena dyute śakuninā jita: | | 24 ato vairiṣu viśvāsaṃ na kurvīta vicakṣaṇa: | yena samyagadhīto5sti rājadharma : salakṣaṇa: || 25||

Verse 20

हालाहलधरा क्लेषो हालाहलनिषेवणम्। विद्विषत्सु च विश्वाससत्रयमेतत्समं स्मृतम् ॥ २६॥

hālāhaladharā kleṣo hālāhalaniṣevaṇam| vidviṣatsu ca viśvāsasatrayametatsamaṃ smṛtam || 26||

Verse 21

लालनं कपिबालानां कालपन्नगचालनम् | तथा स्यादपकाराय खलप्रणयपालनम् ॥ २७॥

lālanaṃ kapibālānāṃ kālapannagacālanam | tathā syādapakārāya khalapraṇayapālanam || 27||

Verse 22

यथान्धमन्दिरालिन्दमध्यदीपकदीपनम्। यथा स्रोतस्विनीस्रोत: सिकतासेतुबन्धनम्॥ २८

yathāndhamandirālindamadhyadīpakadīpanam| yathā srotasvinīsrota: sikatāsetubandhanam|| 28

Verse 23

यथा शकलितानर्ध्यमुक्तासन्धानसाधनम्। यथा च जगति ख्यातं कदलीकाण्डदारणम् ॥ २९॥

yathā śakalitānardhyamuktāsandhānasādhanam| yathā ca jagati khyātaṃ kadalīkāṇḍadāraṇam || 29||

Verse 24

यथा ह्याकाशखननं यथा सलिलताडनम् । तथा परिश्रमायैव भवेदसदुपासनम् ॥ ३०॥

yathā hyākāśakhananaṃ yathā salilatāḍanam | tathā pariśramāyaiva bhavedasadupāsanam || 30||

Verse 25

द्विषि विश्वसता येन नीतिशास्त्र न तत्स्मृतम् । किं तेन खदिराड़्गारपर्यड्कशयनं कृतम् ॥ ३१॥

dviṣi viśvasatā yena nītiśāstra na tatsmṛtam | kiṃ tena khadirār̤gāraparyaḍkaśayanaṃ kṛtam || 31||

Verse 26

भवेद्यदि सतृष्णस्य वैतृष्ण्यं मृगतृष्णया । तहिं स्थादेव निखिलं कुशलं खलसेवया ॥ ३२॥

bhavedyadi satṛṣṇasya vaitṛṣṇyaṃ mṛgatṛṣṇayā | tahiṃ sthādeva nikhilaṃ kuśalaṃ khalasevayā || 32||

Verse 27

सुषिरान्वेषणपर: परस्पर्धाकर: खलः । आहितोप्यहितो ज्ञेयो नावज्ञेयो विजानता ॥ ३३॥

suṣirānveṣaṇapara: paraspardhākara: khalaḥ | āhitopyahito jñeyo nāvajñeyo vijānatā || 33||

Verse 28

रक्षितं राष्ट्रमखिलं वाक््यं च परिपालितम् । अमुष्य महमूदस्य महाराजेन कि कृतम्॥ ३४॥

rakṣitaṃ rāṣṭramakhilaṃ vākyaṃ ca paripālitam | amuṣya mahamūdasya mahārājena ki kṛtam|| 34||

Verse 29

हितानामहितो भूत्वा महितोपि स्वया श्रिया । अहो येदिलशाहोयं न सीदति निराश्रय: ॥ ३५॥

hitānāmahito bhūtvā mahitopi svayā śriyā | aho yedilaśāhoyaṃ na sīdati nirāśraya: || 35||

Verse 30

रुद्ध: फरादखानादैर्विरुध्दैरुध्दतस्मय: । योत्स्यते तत्र मे भ्राता बिंगरूरपुराश्रय: ॥ ३६॥

ruddha: pharādakhānādairvirudhdairudhdatasmaya: | yotsyate tatra me bhrātā biṃgarūrapurāśraya: || 36||

Verse 31

इमानि गिरिदुर्गाणि पालयन्नातिनिर्वृतः । योत्स्येहमहितैरत्र सन्नद्धानीकसंयुत: ॥ ३७॥

imāni giridurgāṇi pālayannātinirvṛtaḥ | yotsyehamahitairatra sannaddhānīkasaṃyuta: || 37||

Verse 32

अहमत्र स्वयं तत्र शंभुराज: पराक्रमी । मोचयिष्यावहे तात॑ युध्यमानावुभावषि ॥ ३८ ॥

ahamatra svayaṃ tatra śaṃbhurāja: parākramī | mocayiṣyāvahe tāta̭ yudhyamānāvubhāvaṣi || 38 ||

Verse 33

कर देगा। स्वेन धर्मेण सहितं महितं॑ तातमावयो: । महमूदो न चेन्मोक्ता तहिं भोक्ता स्वकर्म तत् ॥ ४० ॥

kara degā| svena dharmeṇa sahitaṃ mahita̭ṃ tātamāvayo: | mahamūdo na cenmoktā tahiṃ bhoktā svakarma tat || 40 ||

Verse 34

भोगेगा। यहिं मोहान्महाराजं॑ येदिल: प्रहरिष्यति । तहिं तं सहितं सद्यस्तात एव हनिष्यति ॥ ४१ ॥

bhogegā| yahiṃ mohānmahārāja̭ṃ yedila: prahariṣyati | tahiṃ taṃ sahitaṃ sadyastāta eva haniṣyati || 41 ||

Verse 35

गृहीता महिता लोके जयवल्ली मया पुरा। स्थापितश्चंद्रराजश्च॒ तस्यां तदभिलाषुक: ॥ ४३ ॥

gṛhītā mahitā loke jayavallī mayā purā| sthāpitaścaṃdrarājaśca̱ tasyāṃ tadabhilāṣuka: || 43 ||

Verse 36

घोरात्मानो घोरफटा: कुपिता इब पन्नगा:। मां जाडगुलिकमालोक्य महतीं शान्तिमागता: ॥ ४४॥

ghorātmāno ghoraphaṭā: kupitā iba pannagā:| māṃ jāḍagulikamālokya mahatīṃ śāntimāgatā: || 44||

Verse 37

प्रस्थाय प्रथनाय द्राक् मया विद्रावितः पुरा। जीवनादाय मुक्तश्न फलस्थानपुरेश्वर: ॥ ४५॥

prasthāya prathanāya drāk mayā vidrāvitaḥ purā| jīvanādāya muktaśna phalasthānapureśvara: || 45||

Verse 38

जीवित पकड़कर छोड़ दिया था। एते5धुना समुदिता: फतेखानादयो भटा: । योत्स्यन्तेअस्मान् समासाद्य द्विपा इव मदोत्कटा: ॥ ४६

jīvita pakar̤akara chor̤a diyā thā| ete5dhunā samuditā: phatekhānādayo bhaṭā: | yotsyanteasmān samāsādya dvipā iva madotkaṭā: || 46

Verse 39

अब ये फतेखान आदि संगठित सैनिक हमारे साथ मदमस्त हाथी के समान युद्ध करेंगे। बलीयानेष बल्लाव्ठ: पालयन् प्रबलं बलम्। मन्यते बहुमात्मानं समादाय शिरोबलम् ॥ ४७॥

aba ye phatekhāna ādi saṃgaṭhita sainika hamāre sātha madamasta hāthī ke samāna yuddha kareṃge| balīyāneṣa ballāvṭha: pālayan prabalaṃ balam| manyate bahumātmānaṃ samādāya śirobalam || 47||

Verse 40

अतो द्रुतमितो गत्वा तमेव बलिनां वरम्। विनिगृह्य भवन्तो5द्य मोचयन्तु शिरोबलम् ॥ ४८॥

ato drutamito gatvā tameva balināṃ varam| vinigṛhya bhavanto5dya mocayantu śirobalam || 48||

Verse 41

कर दो। अथ शथ्रोवा परश्रोवा फतेखानं महावलम्। अतन्र वा तत्र वा वीक्ष्य प्रतियोत्स्यामहे वयम्॥ ४९॥

kara do| atha śathrovā paraśrovā phatekhānaṃ mahāvalam| atanra vā tatra vā vīkṣya pratiyotsyāmahe vayam|| 49||

Verse 42

कवींद्र उबाच- शिवस्येति बच: श्रुत्वा सैनिकास्ते सहस्रश:। पुष्करं प्रयामासु: सिंहनादेन भूयसा ॥ ५० ॥

kavīṃdra ubāca- śivasyeti baca: śrutvā sainikāste sahasraśa:| puṣkaraṃ prayāmāsu: siṃhanādena bhūyasā || 50 ||

Verse 43

अथारातिप्रमथनो जगत्स्थापकवंशज: । प्रवृध्दप्रथनामोदो गोदोनाम महायुध: ॥ ५१ ॥

athārātipramathano jagatsthāpakavaṃśaja: | pravṛdhdaprathanāmodo godonāma mahāyudha: || 51 ||

Verse 44

व्याप्रान्ववस्तथा भीमो भीमो भीम इवापर: । दलितद्विषिदो: स्तम्भदम्भस्सम्भश्चव काण्टिक: ॥ ५२

vyāprānvavastathā bhīmo bhīmo bhīma ivāpara: | dalitadviṣido: stambhadambhassambhaścava kāṇṭika: || 52

Verse 45

शूड्गारस्सड्ग्गराडुगानामिड्गालकुलसम्भव: । शिवशधोत्तालकुन्ताग्र: कराल: कालसन्निभ: ॥ ५३॥

śūḍgārassaḍggarāḍugānāmiḍgālakulasambhava: | śivaśadhottālakuntāgra: karāla: kālasannibha: || 53||

Verse 46

वैरिवित्रासजननो युधि भैरवभैरव: । सभाभिर्भासमानो5स्य सनाभिरपि भैरव: ॥ ५५॥

vairivitrāsajanano yudhi bhairavabhairava: | sabhābhirbhāsamāno5sya sanābhirapi bhairava: || 55||

Verse 47

अमी शैलपतेश्शूरा: सूरा इव सतेजस:। स्वया स्वया श्रिया रम्या: प्रणम्यामुं प्रतस्थिरे ॥ ५६ ॥

amī śailapateśśūrā: sūrā iva satejasa:| svayā svayā śriyā ramyā: praṇamyāmuṃ pratasthire || 56 ||

Verse 48

आध्यक्ष्ये शिव एतेषां न््ययोजयत काबुकम् । सर्वेषां वृष्णिवीराणां वासुदेव इवाहुकम् ॥ ५७॥

ādhyakṣye śiva eteṣāṃ nyayojayata kābukam | sarveṣāṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ vāsudeva ivāhukam || 57||

Verse 49

अम्बुदा इव गर्जत: सन्नध्दतरसैंधवा: ॥ ५८ ॥

ambudā iva garjata: sannadhdatarasaiṃdhavā: || 58 ||

Verse 50

तामतीत्य निशां तत्र प्रतीपविजिगीषया । प्रयाणाभिमुखीभूय कारयामासुरानकान्॥ ५९॥

tāmatītya niśāṃ tatra pratīpavijigīṣayā | prayāṇābhimukhībhūya kārayāmāsurānakān|| 59||

Verse 51

ढोल बजवाया। अथ पद्धि: पदातीनां भिन्दन्त इब भूतलम् । कर्तयन्त इवाश्वीयवर्तकैव्योममंडलम् ॥ ६० ॥

ḍhola bajavāyā| atha paddhi: padātīnāṃ bhindanta iba bhūtalam | kartayanta ivāśvīyavartakaivyomamaṃḍalam || 60 ||

Verse 52

प्रकिरन््त इवारीणामुपरि प्रलयानलम्॥ शरास्ते ददृशुस्सद्यो विकुर्वाणाश्शिरोबलम्॥ ६१॥

prakiranta ivārīṇāmupari pralayānalam|| śarāste dadṛśussadyo vikurvāṇāśśirobalam|| 61||

Verse 53

परस्तु बलवद्वीक्ष्य शिवसैन्यमुपागतम् । निजगाद निजानीकपत्तीनतिमतीनिदम् ॥ ६२ ॥।

parastu balavadvīkṣya śivasainyamupāgatam | nijagāda nijānīkapattīnatimatīnidam || 62 |||

Verse 54

बल्लाक उवाच - मा भैष्ट स्मयबंहिष्ठमवलोक्य द्विषद्बलम्। प्रधने निधन श्रेष्ठमश्रेष्ठ हि पलायनम् ॥ ६३ ॥

ballāka uvāca - mā bhaiṣṭa smayabaṃhiṣṭhamavalokya dviṣadbalam| pradhane nidhana śreṣṭhamaśreṣṭha hi palāyanam || 63 ||

Verse 55

पलायन निन्दनीय होता। फतेखानमतेनैते वयं प्राप्ताश्शिरोबलम् ॥ अवस्थानमिहास्माकं ध्रुवस्थानमिव ध्रुवम्॥ ६४ ॥

palāyana nindanīya hotā| phatekhānamatenaite vayaṃ prāptāśśirobalam || avasthānamihāsmākaṃ dhruvasthānamiva dhruvam|| 64 ||

Verse 56

यदि वो भयमेतर्हिं तहिं सद्यो ममाज्ञया ॥ द्वितीयमिवमामत्र वप्रमालम्ब्य तिष्ठत ॥ ६५॥

yadi vo bhayametarhiṃ tahiṃ sadyo mamājñayā || dvitīyamivamāmatra vapramālambya tiṣṭhata || 65||

Verse 57

निवास करो। न हास्मन्निधनेनैव स्वामिकार्य प्रसिध्यति ॥ अतो युध्दाय महते वप्रमेवाश्रयामहे ॥ ६६ ॥

nivāsa karo| na hāsmannidhanenaiva svāmikārya prasidhyati || ato yudhdāya mahate vapramevāśrayāmahe || 66 ||

Verse 58

लेंगे। क्षोदिष्ठमपि दिष्टेन दिष्टेअमुष्मिन् सुदुर्गमे। दुर्गमेतध्दि सिध्दिन्नो युध्दस्यास्य विधास्यति ॥ ६७ ॥

leṃge| kṣodiṣṭhamapi diṣṭena diṣṭeamuṣmin sudurgame| durgametadhdi sidhdinno yudhdasyāsya vidhāsyati || 67 ||

Verse 59

प्राप्त करा देगी। साभिमानैस्साभिमान युध्यमानैश्शिरोबले ॥ इहास्माभिश्शिरोदेयं न तु देयं यशो रणे ॥ ६८ ॥

prāpta karā degī| sābhimānaissābhimāna yudhyamānaiśśirobale || ihāsmābhiśśirodeyaṃ na tu deyaṃ yaśo raṇe || 68 ||

Verse 60

तदद्य यशसेड<र्थाय प्रतियोत्स्यामहे परान् ॥ यावनन प्रहरन्त्येते वीक्ष्य वीक्ष्य वरान् वरान् ॥ ७३ ||

tadadya yaśaseḍa<rthāya pratiyotsyāmahe parān || yāvanana praharantyete vīkṣya vīkṣya varān varān || 73 ||

Verse 61

इत्युक्ततति बल्लाढे योधास्तस्य सहस्रश: ॥ सद्यस्तदुर्गमास्थाय विनेद॒द्विरदा इब ॥ ७४॥

ityuktatati ballāḍhe yodhāstasya sahasraśa: || sadyastadurgamāsthāya vineda̱dviradā iba || 74||

Verse 62

इस प्रकार बल्लाल के कहने पर उसके हजारों सैनिक किले का आश्रय लेकर हाथी के समान गर्जना करने लगे। अथ प्रतिभटान् दृष्ट्वा कृुतवप्रावलम्बनान्। काबुकस्समराकांक्षी स्वान् सैन्यानिदमब्रवीत् ॥ ७५

isa prakāra ballāla ke kahane para usake hajāroṃ sainika kile kā āśraya lekara hāthī ke samāna garjanā karane lage| atha pratibhaṭān dṛṣṭvā kṛutavaprāvalambanān| kābukassamarākāṃkṣī svān sainyānidamabravīt || 75

Verse 63

काबुक उवाच- अहो शिवस्य विषयं संप्राप्तो विजिगीषया। बलवानेष बल्लाठ्ो वप्रमाश्रित्य तिष्ठति ॥ ७६॥

kābuka uvāca- aho śivasya viṣayaṃ saṃprāpto vijigīṣayā| balavāneṣa ballāṭho vapramāśritya tiṣṭhati || 76||

Verse 64

अस्मदीयमिदं होष समाश्रित्य शिरोबलम् । अहो दर्शयते मन्दमतिरात्मशिरोबलम् ॥ ७७॥

asmadīyamidaṃ hoṣa samāśritya śirobalam | aho darśayate mandamatirātmaśirobalam || 77||

Verse 65

न सनन््त्यट्टा स्तथा चास्य नह्यस्ति परिखा तथा। अतोन दुर्गमं दुर्गमदो जानीत सैनिका: ॥ ७८ ॥

na sanantyaṭṭā stathā cāsya nahyasti parikhā tathā| atona durgamaṃ durgamado jānīta sainikā: || 78 ||

Verse 66

क्रियतां परिवेषो5स्य परितो5ध्वा निरुध्यताम्। क्षणनैकेन निखिला परिखापि प्रपूर्यताम् ॥ ७९॥

kriyatāṃ pariveṣo5sya parito5dhvā nirudhyatām| kṣaṇanaikena nikhilā parikhāpi prapūryatām || 79||

Verse 67

विहड्गगमानिवोदग्रक्रमानात्मतुरड्न्गमान् । उत्पात्यादीयतामेतत् कुद्दालैर्वा विदार्यताम्॥ ८० ॥

vihaḍgagamānivodagrakramānātmaturaḍngamān | utpātyādīyatāmetat kuddālairvā vidāryatām|| 80 ||

Verse 68

उत्खन्यतामद: सद्यो मूव्ठमस्य निखन्यताम् । किमु दुर्गमिदं लंका येनातंकाय जायताम्॥ ८१॥

utkhanyatāmada: sadyo mūvṭhamasya nikhanyatām | kimu durgamidaṃ laṃkā yenātaṃkāya jāyatām|| 81||

Verse 69

कर दिया। परेप्यमून् पुरो वीक्ष्य सुरोध्दुरपराक्रमान् । मन्वाना: प्रधनारम्भं धन्वान्यादुधुवुस्तमाम् ॥ ८३॥

kara diyā| parepyamūn puro vīkṣya surodhduraparākramān | manvānā: pradhanārambhaṃ dhanvānyādudhuvustamām || 83||

Verse 70

लगे उपरिष्टादिमान् द्रष्ट यश्चकारोन्नतं शिर:। स सद्यच्छिन्नमूर्धत्वादभूत् केतुग्रहो यथा ॥ ८४॥

lage upariṣṭādimān draṣṭa yaścakāronnataṃ śira:| sa sadyacchinnamūrdhatvādabhūt ketugraho yathā || 84||

Verse 71

जैसा हो जाता था| शाखाभ्य इव वृक्षाणां चञज्चरीकपरम्परा: । शरासनेभ्यश्श्राणां निरीयुर्निशिताश्शरा: ॥ ८५॥

jaisā ho jātā thā| śākhābhya iva vṛkṣāṇāṃ cañajcarīkaparamparā: | śarāsanebhyaśśrāṇāṃ nirīyurniśitāśśarā: || 85||

Verse 72

लगे क्रूरा: कार्मुकमाकर्ण समाकृष्य महौजस: । श्राश्शिरांसि शूराणां निचकर्त॒श्शितैश्शरै: || ८६॥ कृतहस्तविनिर्मुक्ता: सायका: पातुका: क्षितिम्। विविशुस्तत्तलं चोच्चे: ददृशुश्चव फणी ध्वरम् ॥ ८७॥

lage krūrā: kārmukamākarṇa samākṛṣya mahaujasa: | śrāśśirāṃsi śūrāṇāṃ nicakarta̱śśitaiśśarai: || 86|| kṛtahastavinirmuktā: sāyakā: pātukā: kṣitim| viviśustattalaṃ cocce: dadṛśuścava phaṇī dhvaram || 87||

Verse 73

रथाड्गैलाड्गलैरक्षैर्मुसलैरप्युलूखलै:। उपलैश्व घरदैश्व प्रज्बलद्धिस्तथोल्मुकै: ॥ ८८ ॥

rathāḍgailāḍgalairakṣairmusalairapyulūkhalai:| upalaiśva gharadaiśva prajbaladdhistatholmukai: || 88 ||

Verse 74

खादिराड्गारपुज्जैश्व तप्तैस्तैलैश् भूरिश: । तैस्तैश्शस्रैश्व वप्रस्था: प्रतिवीरानवाकिरन्॥ ८९॥

khādirāḍgārapujjaiśva taptaistailaiś bhūriśa: | taistaiśśasraiśva vaprasthā: prativīrānavākiran|| 89||

Verse 75

हन्यमानैरपि परै: शिवसैन्यैरुदायुथै: । परिमण्डलितं दुर्गमिदमभ्यधिकं बभौ ॥ ९० ॥

hanyamānairapi parai: śivasainyairudāyuthai: | parimaṇḍalitaṃ durgamidamabhyadhikaṃ babhau || 90 ||

Verse 76

ततो गदाभिर्दिर्घाभि: परिघैरप्यनेकधा । तहुर्ग दारयामासुरुध्दता: केपि सैनिका:॥ ९१ ॥

tato gadābhirdirghābhi: parighairapyanekadhā | tahurga dārayāmāsurudhdatā: kepi sainikā:|| 91 ||

Verse 77

प्रयास करने लगे। काबुकस्तु गदादीनामायुधानामनेकधा । अभिषघातेन महता दारयामास गोपुरम् ॥ ९४॥

prayāsa karane lage| kābukastu gadādīnāmāyudhānāmanekadhā | abhiṣaghātena mahatā dārayāmāsa gopuram || 94||

Verse 78

स भिन्नगोपुरं वीर: प्राकारं प्राविशद्यदा। अभ्येत्य युयुधे तत्र येदिलानीकिनी तदा ॥ ९५॥

sa bhinnagopuraṃ vīra: prākāraṃ prāviśadyadā| abhyetya yuyudhe tatra yedilānīkinī tadā || 95||

Verse 79

लगी। वडवाग्नीनिवाग्राह्मतमानभ्यागतानिमान् । प्रतिगृह्म प्रतिग्राह्मागू बललालो बलवान् बभौ ॥ ९६

lagī| vaḍavāgnīnivāgrāhmatamānabhyāgatānimān | pratigṛhma pratigrāhmāgū balalālo balavān babhau || 96

Verse 80

दर्शनीयतम: प्रांशु: पिनध्दकवचो युवा ॥ कुंतधारी धन्वधरो धीर: सैनिकसंवृतः ॥ ९७॥

darśanīyatama: prāṃśu: pinadhdakavaco yuvā || kuṃtadhārī dhanvadharo dhīra: sainikasaṃvṛtaḥ || 97||

Verse 81

द्रतमुत्पातितोदग्रतुरगास्तरलायुधा: ॥ प्रहरन्ति सम बल्लालप्रभृतींस्तीब्रया क्रुधा ॥ १०० ॥

dratamutpātitodagraturagāstaralāyudhā: || praharanti sama ballālaprabhṛtīṃstībrayā krudhā || 100 ||

Verse 82

करने लगे। ततस्तेषां च तेषां च ट्वेषान्धतमसान्तरे । आयुधान्यायुधीयानामन्योन्यं परिरेभिरे ॥ १०१॥

karane lage| tatasteṣāṃ ca teṣāṃ ca ṭveṣāndhatamasāntare | āyudhānyāyudhīyānāmanyonyaṃ parirebhire || 101||

Verse 83

समरारम्भसंरभादन्योन्यमभिधायिनाम् ॥ ताक्ष्यस्फुरत्तरतरतुरगस्थितिशालिनाम् ॥ १०२॥

samarārambhasaṃrabhādanyonyamabhidhāyinām || tākṣyasphurattarataraturagasthitiśālinām || 102||

Verse 84

प्रत्यहन्यन्त शतशः शस्त्रे: शरत्राणि शस्त्रिणाम् ॥ विद्युतामिव तेजोभिर्दिवि तेजांसि विद्युताम्।। १०३॥ कुन्तपाणि: कुन्तधरं धन्वधारी धनुर्धरम् । गदी जघान गदिनं तदानीं शकलीभवन्॥ १०४॥

pratyahanyanta śataśaḥ śastre: śaratrāṇi śastriṇām || vidyutāmiva tejobhirdivi tejāṃsi vidyutām|| 103|| kuntapāṇi: kuntadharaṃ dhanvadhārī dhanurdharam | gadī jaghāna gadinaṃ tadānīṃ śakalībhavan|| 104||

Verse 85

न चर्मिणं विना चर्मी न वर्मी वर्मिणं विना ॥ युयुधे प्रधने5मुष्मिन्न धन््वी धन्विनं विना॥ १०५ ॥

na carmiṇaṃ vinā carmī na varmī varmiṇaṃ vinā || yuyudhe pradhane5muṣminna dhanvī dhanvinaṃ vinā|| 105 ||

Verse 86

उरच्छदमनिर्भिद्य द्रतमुत्पतिता: शरा: ॥ क्षणं नमस्यभासन्त यथा वैभाकरा: करा: ॥ १०६॥।

uracchadamanirbhidya dratamutpatitā: śarā: || kṣaṇaṃ namasyabhāsanta yathā vaibhākarā: karā: || 106|||

Verse 87

भटान् सारेच्छदान् भित्वा वसुधां विविशु: शरा: ॥ ततो रुधिरधाराणामाविरासु: परम्परा: ॥ १०७॥

bhaṭān sārecchadān bhitvā vasudhāṃ viviśu: śarā: || tato rudhiradhārāṇāmāvirāsu: paramparā: || 107||

Verse 88

होकर बहने लगी। क्रुद्धहस्तवदुन्मुक्तपृषत्कोत्कृत्तमस्तका: । क्षरद्रधिरदिग्धाडुगा: कबन्धास्तत्र चुक्रुधु: ॥ १०८ ॥

hokara bahane lagī| kruddhahastavadunmuktapṛṣatkotkṛttamastakā: | kṣaradradhiradigdhāḍugā: kabandhāstatra cukrudhu: || 108 ||

Verse 89

शरीर धरती पर गिर गए। ततो धरातले पेतुर्मातड्ग्गानां तता: करा: ॥ शरैश्शकलिताडूगानां तुरड्ग्गाणाउ्च कन्धरा: ॥ १०९॥

śarīra dharatī para gira gae| tato dharātale peturmātaḍggānāṃ tatā: karā: || śaraiśśakalitāḍūgānāṃ turaḍggāṇāuca kandharā: || 109||

Verse 90

गिरने लगी। शरासनधरैश्श्रै: शरच्छिन्नान्यनेकश: ॥ परितस्तरिरेषरीणां शिरांसि समराजिरे ॥। ११०॥। कज्चित्प्रसभमभ्येत्य गदापाणिमुपागतम् ॥ संग्रामसागरग्राहमभिजग्राह कश्चन ॥ १११॥

girane lagī| śarāsanadharaiśśrai: śaracchinnānyanekaśa: || paritastarireṣarīṇāṃ śirāṃsi samarājire ||| 110||| kajcitprasabhamabhyetya gadāpāṇimupāgatam || saṃgrāmasāgaragrāhamabhijagrāha kaścana || 111||

Verse 91

तत्रान्याच्छिभमेक॑ य: स्वं हस्तं नावबुद्धवान्॥ स एकेनैव हस्तेन हस्तीवाभिययौ परान्॥ ११२॥

tatrānyācchibhameka̭ ya: svaṃ hastaṃ nāvabuddhavān|| sa ekenaiva hastena hastīvābhiyayau parān|| 112||

Verse 92

पज्चविंशतिमिंगाल: पोल: पंच च सप्त च ॥ चोरश्नतुर्दश तथा नवाष्टी घट्च घाण्टिक: ॥ ११३ ॥

pajcaviṃśatimiṃgāla: pola: paṃca ca sapta ca || coraśnaturdaśa tathā navāṣṭī ghaṭca ghāṇṭika: || 113 ||

Verse 93

निजघान क्षणात्तत्र वीरान् व्याप्रश्न घोडश ॥ एकोनविंशा: सुभटा: काबुकेन निष्दिता: ॥ ११४॥

nijaghāna kṣaṇāttatra vīrān vyāpraśna ghoḍaśa || ekonaviṃśā: subhaṭā: kābukena niṣditā: || 114||

Verse 94

प्रहार कर रहा था। उस स्थान पर इंगब्ठे ने पच्चीस को, पोल ने बारह को, चोर ने चौदह को, उसी प्रकार घाटगे ने तेईस था। प्रहतानेकगत्यश्च द्विपवर्ष्मसमुद्धवा । प्रावर्तत तदा तत्र रयाद्रक्ततरड़्गगिणी ॥ ११५ ॥

prahāra kara rahā thā| usa sthāna para iṃgabṭhe ne paccīsa ko, pola ne bāraha ko, cora ne caudaha ko, usī prakāra ghāṭage ne teīsa thā| prahatānekagatyaśca dvipavarṣmasamuddhavā | prāvartata tadā tatra rayādraktatarar̤gagiṇī || 115 ||

Verse 95

पराभूय परे वीरा: परिवत्रुर्यदा बलातू। तदाभयाद्विदुद्राव बललालबलमाहवातू ॥ ११६ ॥

parābhūya pare vīrā: parivatruryadā balātū| tadābhayādvidudrāva balalālabalamāhavātū || 116 ||

Verse 96

नियन्त्रित नहीं कर सका। अथाद्धा स किल स्पर्धामादायोद्यमितायुध: । रयादमीयाय परान् रुषा वृत्र इवामरान्॥ ११८ ॥

niyantrita nahīṃ kara sakā| athāddhā sa kila spardhāmādāyodyamitāyudha: | rayādamīyāya parān ruṣā vṛtra ivāmarān|| 118 ||

Verse 97

यावन्त: किल तस्यासन्निषुधिद्वितयी शरा: । तावन्तः पातितास्तेन काबुकीया: पुरस्सरा: ॥११९॥

yāvanta: kila tasyāsanniṣudhidvitayī śarā: | tāvantaḥ pātitāstena kābukīyā: purassarā: ||119||

Verse 98

स यावत् प्रासमादाय त्रासयत्यभित: परान्॥ तावत् कुन्ताभिघातेन काबुकस्तमपातयत्॥ १२०॥

sa yāvat prāsamādāya trāsayatyabhita: parān|| tāvat kuntābhighātena kābukastamapātayat|| 120||

Verse 99

तत्र दन्ताग्रविन्यस्ततृणास्त्राणार्थिनो जना: ॥ शतशः स्वैरमगमन् विमुक्तास्तेन मानिना ॥ १२३॥

tatra dantāgravinyastatṛṇāstrāṇārthino janā: || śataśaḥ svairamagaman vimuktāstena māninā || 123||

Verse 100

केपि युद्धाभिमानेन युध्यमाना: प्रमन््यव: ॥ सायकेश्शकलीभूता: शतक्रतुपदं ययु: ॥ १२४॥।

kepi yuddhābhimānena yudhyamānā: pramanyava: || sāyakeśśakalībhūtā: śatakratupadaṃ yayu: || 124|||

Verse 101

गये। केचनच्छिन्न चरणा: केचन च्छिन्नपाणय: ॥ केचन च्छिन्नवर्माण: केचन च्छिन्नवक्षस: ॥ १२५

gaye| kecanacchinna caraṇā: kecana cchinnapāṇaya: || kecana cchinnavarmāṇa: kecana cchinnavakṣasa: || 125

Verse 102

छिन्नत्रिकास्तथा केचित् केचिच्छिन्न्नफोणय: ॥ रणन्त: करुणं मम्लुर्विलुठन्तो महीतले ॥ १२६ ॥

chinnatrikāstathā kecit kecicchinnnaphoṇaya: || raṇanta: karuṇaṃ mamlurviluṭhanto mahītale || 126 ||

Verse 103

१२५-१२६. किसी के पैर टुटकर, किसी के हाथ टुटकर, किसी के कवच खण्डश: होकर, किसी की छाती भिन्न होकर, किसी की रीड़ की हड्डी टुटकर, तो किसी की कोहनी फुटकर, वे करुणा जनक आवाज निकालकर पृथ्वी पर लुढक-लुढकर मूच्छित हो गये। अथ विद्विषतस्तस्य शयानस्य रणाड्ग्गणे । कुज्जरास्तुरगांस्तुडग्गांस्तत्तदाभरणानि च ॥ १२७॥

125-126. kisī ke paira ṭuṭakara, kisī ke hātha ṭuṭakara, kisī ke kavaca khaṇḍaśa: hokara, kisī kī chātī bhinna hokara, kisī kī rīr̤a kī haḍḍī ṭuṭakara, to kisī kī kohanī phuṭakara, ve karuṇā janaka āvāja nikālakara pṛthvī para luḍhaka-luḍhakara mūcchita ho gaye| atha vidviṣatastasya śayānasya raṇāḍggaṇe | kujjarāsturagāṃstuḍaggāṃstattadābharaṇāni ca || 127||

Verse 104

चित्राण्यपि च वस्त्राणि तनुत्राण्यायुधानि च ॥ याप्ययानानि कोषांश्व सम्भारानपरानपि ।। १२८ ॥। संप्रहष्टास्समादाय सुभटा: काबुकादय: ॥ पुरन्दरप्रभु द्रष्ट पुरन्दरगिरिं ययु: ॥ १२९॥

citrāṇyapi ca vastrāṇi tanutrāṇyāyudhāni ca || yāpyayānāni koṣāṃśva sambhārānaparānapi || 128 ||| saṃprahaṣṭāssamādāya subhaṭā: kābukādaya: || purandaraprabhu draṣṭa purandaragiriṃ yayu: || 129||

Verse 105

१२७-१२९, फिर उस शत्रु के रणभूमि पर गिरने के बाद, हाथी, उन्नत घोडे, अनेक प्रकार के आभूषण, रंगबिरंगे वस्त्र, अपहतारिपुवीरानेकयाश्चप्रवेक- प्रचुरुकनकमुक्ताहाररत्नोपहारा: । अवनमितशिरस्का: सैनिका: काबुकाद्या: सरभसकृतकार्या: शाहसूनुं प्रणेमु: ॥ १३० ॥

127-129, phira usa śatru ke raṇabhūmi para girane ke bāda, hāthī, unnata ghoḍe, aneka prakāra ke ābhūṣaṇa, raṃgabiraṃge vastra, apahatāripuvīrānekayāścapraveka- pracurukanakamuktāhāraratnopahārā: | avanamitaśiraskā: sainikā: kābukādyā: sarabhasakṛtakāryā: śāhasūnuṃ praṇemu: || 130 ||

Verse 106

इत्यनुपुराणे कवीन्द्रपरमानन्दप्रकाशितायां संहितायां त्रयोदशोध्याय: ॥ १३॥

ityanupurāṇe kavīndraparamānandaprakāśitāyāṃ saṃhitāyāṃ trayodaśodhyāya: || 13||