अध्याय 11
24 verses
24 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
मनीषिण उचुः संप्रेष्य पुण्यविषयं सनय॑ तनयं शिवम्। शाहराज: किमकरोत् कर्णाटविषये वसन्॥ १
manīṣiṇa ucuḥ saṃpreṣya puṇyaviṣayaṃ sanaya̭ tanayaṃ śivam| śāharāja: kimakarot karṇāṭaviṣaye vasan|| 1
Verse 2
कथं च महमूदो5पि तस्मिन् विजितविद्विषि। प्रसिद्धायोधनोत्साहे शाहे स्वयमवर्तत।। २ प्रकार का व्यवहार करता था? कवीन्द्र उवाच - षाड़गुण्यस्य प्रयोगेण तत्तन्मन्त्रबलेन च। वशीचकार सकल शाह: कर्णाटमण्डलम्॥ ३
kathaṃ ca mahamūdo5pi tasmin vijitavidviṣi| prasiddhāyodhanotsāhe śāhe svayamavartata|| 2 prakāra kā vyavahāra karatā thā? kavīndra uvāca - ṣār̤aguṇyasya prayogeṇa tattanmantrabalena ca| vaśīcakāra sakala śāha: karṇāṭamaṇḍalam|| 3
Verse 3
प्रसूनमिव संप्राप्य प्रणयी प्रणतिस्पृशा। शिरसा प्रतिजग्राह जगद्देवो$स्य शासनम्॥ ४
prasūnamiva saṃprāpya praṇayī praṇatispṛśā| śirasā pratijagrāha jagaddevo$sya śāsanam|| 4
Verse 4
दुर्धषोंडपि विधेयो5स्य बभूव मधुराधिप:। प्रतिपदे महाशूरपतिरप्यस्य वश्यताम्॥॥५
durdhaṣoṃḍapi vidheyo5sya babhūva madhurādhipa:| pratipade mahāśūrapatirapyasya vaśyatām||||5
Verse 5
कर लिया। रणदूलहखानेन खलेनोपहतं बलात। भद्वासनं स्वमध्यास्त वीरभद्रो5स्य संश्रयात्॥।६ तं तं मन्त्र तत्र तत्र प्रयुज्जानस्य धीमत:। बहवो&स्यानुभावेन जह॒र्यवनजं भयम्॥७
kara liyā| raṇadūlahakhānena khalenopahataṃ balāta| bhadvāsanaṃ svamadhyāsta vīrabhadro5sya saṃśrayāt|||6 taṃ taṃ mantra tatra tatra prayujjānasya dhīmata:| bahavo&syānubhāvena jaha̱ryavanajaṃ bhayam||7
Verse 6
था। शाहराजस्य मन्त्रेण भवन्नन्यसुदुःसह:। सर्वाणि स्वामिकार्याणि चकार रणदूलह:।॥।८ अथ कालगतिं प्राप्ते सेनान्यां रणदूलहे। यं य॑ं सेनापतिं तत्र प्राहिणोत् किल येदिल:। सस तत्कांक्षिताकांक्षी शाहमेवान्ववर्तत॥।१० का अनुसरण करने लगे। इभरामसुतो दर्पात् मुस्तुफाखानमादिशत्॥ १ १
thā| śāharājasya mantreṇa bhavannanyasuduḥsaha:| sarvāṇi svāmikāryāṇi cakāra raṇadūlaha:||||8 atha kālagatiṃ prāpte senānyāṃ raṇadūlahe| yaṃ ya̭ṃ senāpatiṃ tatra prāhiṇot kila yedila:| sasa tatkāṃkṣitākāṃkṣī śāhamevānvavartata|||10 kā anusaraṇa karane lage| ibharāmasuto darpāt mustuphākhānamādiśat|| 1 1
Verse 7
अथानकनिनादेन सागर प्रतिगर्जयन। जयशब्देन योधानां दिड्ग्गमुखानि प्रपूरयन।।१२ तरलाभि: पताकाभिस्तडित:ः परितर्जयन। उद्रग्रैश्शुंडिशुण्डाग्रैमुदिरान् प्रतिसारयन्॥ १३
athānakaninādena sāgara pratigarjayana| jayaśabdena yodhānāṃ diḍggamukhāni prapūrayana||12 taralābhi: patākābhistaḍita:ḥ paritarjayana| udragraiśśuṃḍiśuṇḍāgraimudirān pratisārayan|| 13
Verse 8
निम्नोन्नतां वसुमतीमतीव समतां नयन्। प्रपेदे सप्रतिभटैर्वृतं कर्णाटनीवृतम्॥॥ १५
nimnonnatāṃ vasumatīmatīva samatāṃ nayan| prapede sapratibhaṭairvṛtaṃ karṇāṭanīvṛtam|||| 15
Verse 9
तत: श्रुत्वा तमायान्तमनेकानीकपान्वितम्। प्राप्सेनापतिपदं येदिलप्रत्ययास्पदम्॥ १६
tata: śrutvā tamāyāntamanekānīkapānvitam| prāpsenāpatipadaṃ yedilapratyayāspadam|| 16
Verse 10
प्रथितं मुस्तुफाखानं महामानं महान्वयम्। कपटानोकहभुवां खुरासानभुवां वरम्॥१७
prathitaṃ mustuphākhānaṃ mahāmānaṃ mahānvayam| kapaṭānokahabhuvāṃ khurāsānabhuvāṃ varam||17
Verse 11
अविश्रब्धो5पि विश्रम्भमात्मन: संप्रदर्शयन्। प्रत्युज्जगाम संरभात् ससैन्यश्शाहभूपति:॥ १८
aviśrabdho5pi viśrambhamātmana: saṃpradarśayan| pratyujjagāma saṃrabhāt sasainyaśśāhabhūpati:|| 18
Verse 12
अथाधिकाशभ्षिकं स्नेहं मिथो दर्शयतोस्तयो :। सख्योरिव महानू् जज्ञे पथि संदर्शनोत्सव:॥ १९
athādhikāśabhṣikaṃ snehaṃ mitho darśayatostayo :| sakhyoriva mahānū jajñe pathi saṃdarśanotsava:|| 19
Verse 13
उभावपि तदा तत्र वस्त्राण्याभरणानि च। कुंजरास्तुरगांश्रोच्चैरन्योन्यमुपजहतु:।। २० तदानीं मुस्तुफानीकनिवेशस्यांतिके निजाम्। सेनां निवेशयामास भूभूत् भुशबलो बली॥ २१
ubhāvapi tadā tatra vastrāṇyābharaṇāni ca| kuṃjarāsturagāṃśroccairanyonyamupajahatu:|| 20 tadānīṃ mustuphānīkaniveśasyāṃtike nijām| senāṃ niveśayāmāsa bhūbhūt bhuśabalo balī|| 21
Verse 14
उस समय मुस्तफाखान की सेना के निवास स्थल के समीप ही बलशाली शहाजीराजे भोसले ने अपनी सेना का निवास स्थल बनाया। अद्वाक्षीन्मुस्तुफाखानच्छिद्रान्वेषी यदा यदा। सनन्नद्धमेव सुतरां शाहराजं तदा तदा॥ २२
usa samaya mustaphākhāna kī senā ke nivāsa sthala ke samīpa hī balaśālī śahājīrāje bhosale ne apanī senā kā nivāsa sthala banāyā| advākṣīnmustuphākhānacchidrānveṣī yadā yadā| sanannaddhameva sutarāṃ śāharājaṃ tadā tadā|| 22
Verse 15
स तत्तत्कार्यकरणे शाहमेव पुरो व्यधात्॥ २३
sa tattatkāryakaraṇe śāhameva puro vyadhāt|| 23
Verse 16
प्रत्युत्थाने तरसा दूरप्रत्युद्रमेन च। हस्ताक्लैषेण हर्षण हस्तसंधारणेन च।॥ २४
pratyutthāne tarasā dūrapratyudramena ca| hastāklaiṣeṇa harṣaṇa hastasaṃdhāraṇena ca||| 24
Verse 17
अर्धासुनप्रदानेन संमुखीभवनेन च। स्मितपूर्वेण बचसा तथा प्रीतिस्पुशा दृशा।। २५ तत्तन्मन्त्रप्रयोगाणां प्रकाशकरणेन च। तेषु तेषु च कार्येषु पुरस्कारेण भूयसा।। २६ अर्हेण परिबरहेण संस्तवेन स्तवेन च। परिहास रसेनोच्वैरध्यात्मकथनेन च। परिहास रसेनोच्वैरध्यात्मकथनेन च।॥। २७ हिताहंतोद्धावनेन स्ववृत्तावेदनेन च। यवन: सो5न्वहं तस्मै प्रत्ययं समदर्शयत्॥। २८ ततः स पृतनापाल: समस्तान् पृतनापतीन। आनाय्य न्यायनिपुणो विविक्ते वाक्यमब्रवीत्॥२९
ardhāsunapradānena saṃmukhībhavanena ca| smitapūrveṇa bacasā tathā prītispuśā dṛśā|| 25 tattanmantraprayogāṇāṃ prakāśakaraṇena ca| teṣu teṣu ca kāryeṣu puraskāreṇa bhūyasā|| 26 arheṇa paribaraheṇa saṃstavena stavena ca| parihāsa rasenocvairadhyātmakathanena ca| parihāsa rasenocvairadhyātmakathanena ca|||| 27 hitāhaṃtoddhāvanena svavṛttāvedanena ca| yavana: so5nvahaṃ tasmai pratyayaṃ samadarśayat||| 28 tataḥ sa pṛtanāpāla: samastān pṛtanāpatīna| ānāyya nyāyanipuṇo vivikte vākyamabravīt||29
Verse 18
मुस्तुफाखान उवाच - यस्यान्नं भुज्यते येन मनुजेनानुजीविना। तस्य यो स भवेदात्मा नादसीय: कदाचन।।३० न महत्वं विना विद्यां न काव्यं प्रतिभां विना। कदाचिदपि नाभीष् दृष्टं स्वामिकृपां विना।३१ विद्या के बिना महानता नहीं, प्रतिभा के बिना काव्य नहीं, उसी प्रकार स्वामी की कृपा के बिना अभीष्ट कार्य की सिद्धि नहीं देखी। तस्माद् यः स्वामिनो3र्थाय त्यजत्यात्मानमात्मन:। तमेव धन्यमित्याहर्नीतितन्त्रविदो जना:॥३२
mustuphākhāna uvāca - yasyānnaṃ bhujyate yena manujenānujīvinā| tasya yo sa bhavedātmā nādasīya: kadācana||30 na mahatvaṃ vinā vidyāṃ na kāvyaṃ pratibhāṃ vinā| kadācidapi nābhīṣ dṛṣṭaṃ svāmikṛpāṃ vinā|31 vidyā ke binā mahānatā nahīṃ, pratibhā ke binā kāvya nahīṃ, usī prakāra svāmī kī kṛpā ke binā abhīṣṭa kārya kī siddhi nahīṃ dekhī| tasmād yaḥ svāmino3rthāya tyajatyātmānamātmana:| tameva dhanyamityāharnītitantravido janā:||32
Verse 19
नबांधवो न च सखा न संबंधी न सोदर:। न पिताप्यनुरोद्धव्य: स्वामिसेवापरात्मभि :॥ ३३
nabāṃdhavo na ca sakhā na saṃbaṃdhī na sodara:| na pitāpyanuroddhavya: svāmisevāparātmabhi :|| 33
Verse 20
यस्समिंस्तृष्टे तुष्टिमेति यस्मिन् रुष्टेडस्तमेति च। तमनन्येन मनसा न विषेवेत कः पुमान्॥ ३४
yassamiṃstṛṣṭe tuṣṭimeti yasmin ruṣṭeḍastameti ca| tamananyena manasā na viṣeveta kaḥ pumān|| 34
Verse 21
सर्वेडपि वयमेतरहिं नियमे महति स्थिता:। संभूय महमूदस्य हिताय प्रयतेमहि।। ३५ यदद्य स्वामिना स्वेन महमूदेन मानिना। निग्राह्मश्शाह इति वै संदेश्यावेदितं मयि।। ३६ बली भृशबलो भूप: स यावन्नावबुध्यते। तावत्तद्धि विधातव्यमस्माभि: स्वहिता्थिभि:।। ३७ निशीथिनीमतीत्येमां महत्युषसि संहसा:। सहिता: सैनिके स्वै: स्वैस्तन्निगुक्लीत पार्थिवम्॥। ३८ इत्थमावेदितास्तेन मुस्तुफेनार्थसिद्धये। पृतनापतय: स्वं स्वं शिविरं प्रतिपेदिरे।। ३९ मन्त्रमेतदविद्धास्ते निशि यस्यामन्त्रयन्। तस्यामेव महोत्पाता: शाहस्य शिविरे3भवन्|॥।४० सप्तयो दृक्पयो5मुज्चन्नरणन् करुणं गजा:। अतर्कितमभज्यंत कूरारवकूतो ध्वजा:।।४१ चक्रिरे नाहता एवं पटहा: क्रूरमारवम्। रजसा सहमस्रावर्त वितेने वातमण्डली।। ४२ बिना बजायें ही नगाड़े भयंकर आवाज करने लगे, अचानक चक्रवाक धूलसहित गोल-गोल घूमने लगी। अश्रोदराद्विनैवाभ्रं करका: परितो5पतन्। विनैवांभोधरं व्योम्न: प्रादुरासीदिरम्मद:।।४३ लगी। न प्रदीपनवेलायां प्रदीपा: प्रदिदीपिरे। न प्रसेदुर्मनुष्याणां वदनानि मनांसि च॥।४४ अकारि पृतनोपान्ते शिवाभिरशिवो रव:। ध्रभिरूर्ध्वमुखीभूय चक्रन्दे चातिनिन्दितम्॥४५
sarveḍapi vayametarahiṃ niyame mahati sthitā:| saṃbhūya mahamūdasya hitāya prayatemahi|| 35 yadadya svāminā svena mahamūdena māninā| nigrāhmaśśāha iti vai saṃdeśyāveditaṃ mayi|| 36 balī bhṛśabalo bhūpa: sa yāvannāvabudhyate| tāvattaddhi vidhātavyamasmābhi: svahitāthibhi:|| 37 niśīthinīmatītyemāṃ mahatyuṣasi saṃhasā:| sahitā: sainike svai: svaistanniguklīta pārthivam||| 38 itthamāveditāstena mustuphenārthasiddhaye| pṛtanāpataya: svaṃ svaṃ śiviraṃ pratipedire|| 39 mantrametadaviddhāste niśi yasyāmantrayan| tasyāmeva mahotpātā: śāhasya śivire3bhavan||||40 saptayo dṛkpayo5mujcannaraṇan karuṇaṃ gajā:| atarkitamabhajyaṃta kūrāravakūto dhvajā:||41 cakrire nāhatā evaṃ paṭahā: krūramāravam| rajasā sahamasrāvarta vitene vātamaṇḍalī|| 42 binā bajāyeṃ hī nagār̤e bhayaṃkara āvāja karane lage, acānaka cakravāka dhūlasahita gola-gola ghūmane lagī| aśrodarādvinaivābhraṃ karakā: parito5patan| vinaivāṃbhodharaṃ vyomna: prādurāsīdirammada:||43 lagī| na pradīpanavelāyāṃ pradīpā: pradidīpire| na prasedurmanuṣyāṇāṃ vadanāni manāṃsi ca|||44 akāri pṛtanopānte śivābhiraśivo rava:| dhrabhirūrdhvamukhībhūya cakrande cātininditam||45
Verse 22
तथा वृकगण: क्रूरमारवं सहसाकरोत्॥४६
tathā vṛkagaṇa: krūramāravaṃ sahasākarot||46
Verse 23
बारंबार अत्यन्त समीप आकर उल्लु घृत्कार की आवाज करने लगे, उसी प्रकार लोमडियां अचानक भयंकर आवाज करने लगी। चकम्पिरे सुमनसां प्रतिमा: प्रतिमन्दिरम्। अकस्मादर्धरात्रे च गौश्वक्रन्द निकेतगा॥ ४७
bāraṃbāra atyanta samīpa ākara ullu ghṛtkāra kī āvāja karane lage, usī prakāra lomaḍiyāṃ acānaka bhayaṃkara āvāja karane lagī| cakampire sumanasāṃ pratimā: pratimandiram| akasmādardharātre ca gauśvakranda niketagā|| 47
Verse 24
इमान्यासन्निमित्तानि भयशंसीनि भूरिश:। तथाप्यवहितो नाभूत् भूष: स नियतेर्वश:।॥।४८ सज्जीभूय निजे निजे5द्य शिबिरे तिष्ठन्त्यनीकधिपा:, सार्ध यैव्यदधन्निशार्धसमये मन्त्र चिरं मुस्तुफ:। आगत्येति निवेदितं प्रणिधिभ्रि: श्रुत्वातिसत्वाधिको। दैवायत्ततया न शाहनूपतिश्रक्रे तदात्वोचितम्॥।४९ इत्यनुपुराणे कवीन्द्रपरमानन्दप्रकाशितायां संहितायां एकादशो5ध्याय:॥ १२॥
imānyāsannimittāni bhayaśaṃsīni bhūriśa:| tathāpyavahito nābhūt bhūṣa: sa niyatervaśa:||||48 sajjībhūya nije nije5dya śibire tiṣṭhantyanīkadhipā:, sārdha yaivyadadhanniśārdhasamaye mantra ciraṃ mustupha:| āgatyeti niveditaṃ praṇidhibhri: śrutvātisatvādhiko| daivāyattatayā na śāhanūpatiśrakre tadātvocitam|||49 ityanupurāṇe kavīndraparamānandaprakāśitāyāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśo5dhyāya:|| 12||