Sarga 99

Verse 1

प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः । रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसम् अथाब्रवीत् ॥

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ | rāmaḥ kamalapatrākṣaḥ purodhasam athābravīt

When the night had brightened into dawn, the broad-chested, greatly glorious Rāma, lotus-petal-eyed, said to the house-priest:

रात्रि के प्रभात होने पर विशाल वक्षःस्थल वाले, कमलदल के समान नेत्रों वाले महायशस्वी राम ने पुरोहित से कहा—

Verse 2

अग्निहोत्रं व्रजत्व् अग्रे सर्पिर् ज्वलितपावकम् । वाजपेयातपत्रं च शोभयानं महापथम् ॥

agnihotraṃ vrajatv agre sarpir jvalitapāvakam | vājapeyātapatraṃ ca śobhayānaṃ mahāpatham

"Let the Agnihotra go in front — the ghee, the blazing fire — and the Vājapeya parasol, gracing the great highway."

"अग्निहोत्र आगे चले—घृत और प्रज्वलित अग्नि, तथा वाजपेय का छत्र, जो महामार्ग को सुशोभित करता हुआ (चले)।"

Verse 3

ततो वसिष्ठस् तेजस्वी सर्वं निरवशेषतः । चकार विधिवद् धर्म्यं महाप्रास्थानिकं विधिम् ॥

tato vasiṣṭhas tejasvī sarvaṃ niravaśeṣataḥ | cakāra vidhivad dharmyaṃ mahāprāsthānikaṃ vidhim

Then the radiant Vasiṣṭha performed, entirely and without remainder, duly, the righteous rite of the Great Departure (mahāprasthāna).

तब तेजस्वी वसिष्ठ ने सम्पूर्ण रूप से, बिना किसी शेष के, विधिपूर्वक धर्मयुक्त महाप्रस्थान का विधान सम्पन्न किया।

Verse 4

ततः क्षौमाम्बरधरो ब्रह्म चावर्तयन् परम् । कुशान् गृहीत्वा पाणिभ्यां प्रसज्य प्रययाव् अथ ॥

tataḥ kṣaumāmbaradharo brahma cāvartayan param | kuśān gṛhītvā pāṇibhyāṃ prasajya prayayāv atha

Then, clad in linen garments, reciting the supreme sacred prayer (Brahman), taking kuśa grasses in both hands and holding them forth, he then set forth.

फिर क्षौम (रेशमी) वस्त्र धारण किए, परम ब्रह्म (मन्त्र) का आवर्तन (जप) करते हुए, दोनों हाथों में कुश लेकर, उन्हें धारण करके वे प्रस्थान कर गए।

Verse 5

अव्याहरन् क्व चित् किं चिन् निश्चेष्टो निःसुखः पथि । निर्जगाम गृहात् तस्माद् दीप्यमानो यथांशुमान् ॥

avyāharan kva cit kiṃ cin niśceṣṭo niḥsukhaḥ pathi | nirjagāma gṛhāt tasmād dīpyamāno yathāṃśumān

Uttering nowhere anything at all, motionless, joyless upon the road, he went forth from that house, blazing like the rayed sun.

कहीं कुछ भी न बोलते हुए, निश्चेष्ट, मार्ग में सुखरहित (गम्भीर) वे उस घर से रश्मिमान् सूर्य के समान प्रकाशमान होकर निकले।

Verse 6

रामस्य पार्श्वे सव्ये तु पद्मा श्रीः सुसमाहिता । दक्षिणे ह्रीर् विशालाक्षी व्यवसायस् तथाग्रतः ॥

rāmasya pārśve savye tu padmā śrīḥ susamāhitā | dakṣiṇe hrīr viśālākṣī vyavasāyas tathāgrataḥ

On Rāma's left side was the lotus-goddess Śrī, well-composed; on his right, the wide-eyed Hrī (Modesty); and in front, likewise, Resolve (Vyavasāya).

राम के बायें पार्श्व में कमलासना श्री (लक्ष्मी) एकाग्रचित्त होकर थीं; दाहिने विशालाक्षी ह्री (लज्जा) थीं; और आगे व्यवसाय (संकल्प) था।

Verse 7

शरा नानाविधाश् चापि धनुर् आयतविग्रहम् । अनुव्रजन्ति काकुत्स्थं सर्वे पुरुषविग्रहाः ॥

śarā nānāvidhāś cāpi dhanur āyatavigraham | anuvrajanti kākutsthaṃ sarve puruṣavigrahāḥ

And arrows of many kinds, and the bow of elongated frame — all in human form — followed Kākutstha.

और नाना प्रकार के बाण तथा विस्तृत आकार वाला धनुष—सब पुरुष-रूप धारण किए—काकुत्स्थ के पीछे-पीछे चले।

Verse 8

वेदा ब्राह्मणरूपेण सावित्री सर्वरक्षिणी । ओंकारो ऽथ वषट्कारः सर्वे रामम् अनुव्रताः ॥

vedā brāhmaṇarūpeṇa sāvitrī sarvarakṣiṇī | oṃkāro 'tha vaṣaṭkāraḥ sarve rāmam anuvratāḥ

The Vedas in brahmin form, Sāvitrī the all-protecting, and Oṃkāra and Vaṣaṭkāra — all were devoted followers of Rāma.

ब्राह्मण के रूप में वेद, सर्वरक्षिका सावित्री, तथा ओंकार और वषट्कार—सब राम के अनुव्रती (अनुगामी) थे।

Verse 9

ऋषयश् च महात्मानः सर्व एव महीसुराः । अन्वगच्छन्त काकुत्स्थं स्वर्गद्वारम् उपागतम् ॥

ṛṣayaś ca mahātmānaḥ sarva eva mahīsurāḥ | anvagacchanta kākutsthaṃ svargadvāram upāgatam

And the great-souled sages, all the gods-upon-earth (brahmins), followed Kākutstha, come to the gate of heaven.

और सब महात्मा ऋषि तथा भूसुर (ब्राह्मण) स्वर्गद्वार तक आए हुए काकुत्स्थ के पीछे-पीछे चले।

Verse 10

तं यान्तम् अनुयान्ति स्म अन्तःपुरचराः स्त्रियः । सवृद्धबालदासीकाः सवर्षवरकिंकराः ॥

taṃ yāntam anuyānti sma antaḥpuracarāḥ striyaḥ | savṛddhabāladāsīkāḥ savarṣavarakiṃkarāḥ

As he went, there followed him the women who move in the inner apartments, together with the aged, the children, the handmaids, and the chief attendants.

जाते हुए उनके पीछे अन्तःपुर में रहने वाली स्त्रियाँ, वृद्धों, बालकों, दासियों तथा प्रमुख किंकरों सहित चलीं।

Verse 11

सान्तःपुरश् च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ । रामव्रतम् उपागम्य राघवं समनुव्रताः ॥

sāntaḥpuraś ca bharataḥ śatrughnasahito yayau | rāmavratam upāgamya rāghavaṃ samanuvratāḥ

And Bharata, together with the harem, went, accompanied by Śatrughna, having taken up the vow of Rāma, all faithfully following Rāghava.

और अन्तःपुर सहित भरत, शत्रुघ्न के साथ, राम के व्रत को अपनाकर, राघव के पीछे अनुव्रती होकर चले।

Verse 12

ततो विप्रा महात्मानः साग्निहोत्राः समाहिताः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थम् अन्वगच्छन् महामतिम् ॥

tato viprā mahātmānaḥ sāgnihotrāḥ samāhitāḥ | saputradārāḥ kākutstham anvagacchan mahāmatim

Then the great-souled brahmins, with their Agnihotra fires, well-composed, with their sons and wives, followed Kākutstha of great mind.

तब महात्मा ब्राह्मण अपनी अग्निहोत्र अग्नियों सहित, एकाग्रचित्त होकर, पुत्र-पत्नी सहित महामति काकुत्स्थ के पीछे चले।

Verse 13

मन्त्रिणो भृत्यवर्गाश् च सपुत्राः सहबान्धवाः । सानुगा राघवं सर्वे अन्वगच्छन् प्रहृष्टवत् ॥

mantriṇo bhṛtyavargāś ca saputrāḥ sahabāndhavāḥ | sānugā rāghavaṃ sarve anvagacchan prahṛṣṭavat

The ministers and the throngs of servants, with their sons and with their kinsmen and followers — all followed Rāghava, as if rejoicing.

मन्त्री और सेवकवर्ग, पुत्रों सहित, बन्धुओं सहित, अनुचरों सहित—सब मानो हर्षित होकर राघव के पीछे चले।

Verse 14

ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः । अनुजग्मुः प्रगच्छन्तं राघवं गुणरञ्जिताः ॥

tataḥ sarvāḥ prakṛtayo hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtāḥ | anujagmuḥ pragacchantaṃ rāghavaṃ guṇarañjitāḥ

Then all the subjects, surrounded by gladdened, well-fed folk, followed Rāghava as he went forth, enamored of his virtues.

तब हृष्ट-पुष्ट जनों से घिरी समस्त प्रजा, राम के गुणों से अनुरक्त होकर, आगे जाते हुए राघव के पीछे-पीछे चली।

Verse 15

स्नातं प्रमुदितं सर्वं हृष्टपुष्पम् अनुत्तमम् । दृप्तं किलिकिलाशब्दैः सर्वं रामम् अनुव्रतम् ॥

snātaṃ pramuditaṃ sarvaṃ hṛṣṭapuṣpam anuttamam | dṛptaṃ kilikilāśabdaiḥ sarvaṃ rāmam anuvratam

Bathed, delighted, all of them, joyous with flowers, unsurpassed, exultant with cries of joy — all were devoted followers of Rāma.

स्नान किए हुए, आनन्दित, पुष्पों से प्रसन्न, अनुपम, किलकारी-ध्वनियों से उल्लसित—वे सब राम के अनुव्रती (अनुगामी) थे।

Verse 16

न तत्र कश् चिद् दीनो ऽभूद् व्रीडितो वापि दुःखितः । हृष्टं प्रमुदितं सर्वं बभूव परमाद्भुतम् ॥

na tatra kaś cid dīno 'bhūd vrīḍito vāpi duḥkhitaḥ | hṛṣṭaṃ pramuditaṃ sarvaṃ babhūva paramādbhutam

There no one was wretched, or ashamed, or grieved; all became joyful and delighted — a thing supremely wondrous.

वहाँ कोई भी दीन, लज्जित अथवा दुःखी नहीं था; सब हर्षित और आनन्दित हो गए—यह परम अद्भुत बात थी।

Verse 17

द्रष्टुकामो ऽथ निर्याणं राज्ञो जानपदो जनः । संप्राप्तः सो ऽपि दृष्ट्वैव सह सर्वैर् अनुव्रतः ॥

draṣṭukāmo 'tha niryāṇaṃ rājño jānapado janaḥ | saṃprāptaḥ so 'pi dṛṣṭvaiva saha sarvair anuvrataḥ

And the country-folk, desiring to behold the king's going-forth, having come, just on seeing it, together with all the rest, became his followers.

और राजा के प्रस्थान को देखने की इच्छा से आए ग्रामीण प्रदेश के लोग भी, देखते ही सबके साथ अनुव्रती हो गए।

Verse 18

ऋक्षवानररक्षांसि जनाश् च पुरवासिनः । अगछन् परया भक्त्या पृष्ठतः सुसमाहिताः ॥

ṛkṣavānararakṣāṃsi janāś ca puravāsinaḥ | agachan parayā bhaktyā pṛṣṭhataḥ susamāhitāḥ

The bears, vānaras, and rākṣasas, and the people dwelling in the city, went behind with supreme devotion, well-composed.

ऋक्ष, वानर, राक्षस तथा नगरवासी लोग परम भक्ति से, एकाग्रचित्त होकर पीछे-पीछे चले।