Sarga 98
Uttara Kanda
26 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ते दूता रामवाक्येन चोदिता लघुविक्रमाः । प्रजग्मुर् मधुरां शीघ्रं चक्रुर् वासं न चाध्वनि ॥
te dūtā rāmavākyena coditā laghuvikramāḥ | prajagmur madhurāṃ śīghraṃ cakrur vāsaṃ na cādhvani
Those messengers, urged by Rāma's word, of swift valor, went quickly to Madhurā, and made no halt upon the road.
राम के वचन से प्रेरित वे शीघ्र पराक्रमी दूत शीघ्र ही मधुरा की ओर चल पड़े और मार्ग में कहीं विश्राम नहीं किया।
Verse 2
ततस् त्रिभिर् अहो रात्रैः संप्राप्य मधुराम् अथ । शत्रुघ्नाय यथावृत्तम् आचख्युः सर्वम् एव तत् ॥
tatas tribhir aho rātraiḥ saṃprāpya madhurām atha | śatrughnāya yathāvṛttam ācakhyuḥ sarvam eva tat
Then, in three days and nights, reaching Madhurā, they related to Śatrughna all that, as it had come to pass —
फिर तीन दिन-रात में मधुरा पहुँचकर उन्होंने शत्रुघ्न को जैसा हुआ था वैसा ही वह सब कह सुनाया—
Verse 3
लक्ष्मणस्य परित्यागं प्रतिज्ञां राघवस्य च । पुत्रयोर् अभिषेकं च पौरानुगमनं तथा ॥
lakṣmaṇasya parityāgaṃ pratijñāṃ rāghavasya ca | putrayor abhiṣekaṃ ca paurānugamanaṃ tathā
the casting-off of Lakṣmaṇa, and Rāghava's resolve, and the consecration of [Rāma's] two sons, and likewise the townsfolk's following him.
लक्ष्मण का परित्याग, राघव की प्रतिज्ञा, (राम के) दोनों पुत्रों का अभिषेक, तथा नागरिकों का (राम के) अनुगमन।
Verse 4
कुशस्य नगरी रम्या विन्ध्यपर्वतरोधसि । कुशावतीति नाम्ना सा कृता रामेण धीमता ॥
kuśasya nagarī ramyā vindhyaparvatarodhasi | kuśāvatīti nāmnā sā kṛtā rāmeṇa dhīmatā
"The lovely city of Kuśa, on the slope of the Vindhya mountain, was made by the wise Rāma, by name Kuśāvatī.
"विन्ध्य पर्वत की तलहटी में बुद्धिमान् राम ने कुश की रमणीय नगरी बनाई, जो कुशावती नाम से (प्रसिद्ध है)।
Verse 5
श्राविता च पुरी रम्या श्रावतीति लवस्य च । अयोध्यां विजनां चैव भरतं राघवानुगम् ॥
śrāvitā ca purī ramyā śrāvatīti lavasya ca | ayodhyāṃ vijanāṃ caiva bharataṃ rāghavānugam
And the lovely city of Lava, named Śrāvatī, has been proclaimed; and [they told of] Ayodhyā made empty of folk, and Bharata set to follow Rāghava."
और लव की रमणीय नगरी श्रावती (नाम से) घोषित की गई है; और (उन्होंने बताया) अयोध्या जनशून्य हो गई और भरत राघव के अनुगमन में प्रवृत्त हुए।"
Verse 6
एवं सर्वं निवेद्याशु शत्रुघ्नाय महात्मने । विरेमुस् ते ततो दूतास् त्वर राजन्न् इति ब्रुवन् ॥
evaṃ sarvaṃ nivedyāśu śatrughnāya mahātmane | viremus te tato dūtās tvara rājann iti bruvan
Having thus swiftly announced everything to the great-souled Śatrughna, those messengers then ceased, saying, "Make haste, O king."
इस प्रकार महात्मा शत्रुघ्न को शीघ्र ही सब कुछ निवेदित करके वे दूत "हे राजन्! शीघ्रता कीजिए" कहकर चुप हो गए।
Verse 7
श्रुत्वा तं घोरसंकाशं कुलक्षयम् उपस्थितम् । प्रकृतीस् तु समानीय काञ्चनं च पुरोहितम् ॥
śrutvā taṃ ghorasaṃkāśaṃ kulakṣayam upasthitam | prakṛtīs tu samānīya kāñcanaṃ ca purohitam
Hearing of that dread-aspect destruction of the family come upon [them], having assembled the subjects and the house-priest Kāñcana,
उस आ पड़े घोर-से कुलक्षय को सुनकर, प्रजा को तथा पुरोहित काञ्चन को बुलाकर,
Verse 8
तेषां सर्वं यथावृत्तम् आख्याय रघुनन्दनः । आत्मनश् च विपर्यासं भविष्यं भ्रातृभिः सह ॥
teṣāṃ sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāya raghunandanaḥ | ātmanaś ca viparyāsaṃ bhaviṣyaṃ bhrātṛbhiḥ saha
and having told them all, as it had come to pass, the delight of the Raghus [told] also of the coming reversal of himself, together with his brothers.
रघुनन्दन शत्रुघ्न ने उन्हें जैसा हुआ था वैसा ही सब कुछ कह सुनाया, तथा अपना और भाइयों सहित होने वाला विपर्यास (अन्त) भी।
Verse 9
ततः पुत्रद्वयं वीरः सो ऽभ्यषिञ्चन् नराधिपः । सुबाहुर् मधुरां लेभे शत्रुघाती च वैदिशम् ॥
tataḥ putradvayaṃ vīraḥ so 'bhyaṣiñcan narādhipaḥ | subāhur madhurāṃ lebhe śatrughātī ca vaidiśam
Then the heroic lord of men consecrated his two sons; Subāhu obtained Madhurā, and Śatrughātin [obtained] Vaidiśa.
तब उस वीर नराधिप ने अपने दोनों पुत्रों का अभिषेक किया; सुबाहु को मधुरा और शत्रुघाती को वैदिश (विदिशा) मिला।
Verse 10
द्विधाकृत्वा तु तां सेनां माधुरीं पुत्रयोर् द्वयोः । धनधान्यसमायुक्तौ स्थापयाम् आस पार्थिवौ ॥
dvidhākṛtvā tu tāṃ senāṃ mādhurīṃ putrayor dvayoḥ | dhanadhānyasamāyuktau sthāpayām āsa pārthivau
And dividing that army of Madhurā in two for his two sons, he established the two kings, furnished with wealth and grain.
और मधुरा की उस सेना को दो भागों में बाँटकर उन्होंने दोनों पुत्रों को धन-धान्य से सम्पन्न करके राजा के रूप में स्थापित किया।
Verse 11
ततो विसृज्य राजानं वैदिशे शत्रुघातिनम् । जगाम त्वरितो ऽयोध्यां रथेनैकेन राघवः ॥
tato visṛjya rājānaṃ vaidiśe śatrughātinam | jagāma tvarito 'yodhyāṃ rathenaikena rāghavaḥ
Then, dismissing the king Śatrughātin at Vaidiśa, Rāghava (Śatrughna) went swiftly to Ayodhyā in a single chariot.
फिर राजा शत्रुघाती को वैदिश में छोड़कर राघव (शत्रुघ्न) एक ही रथ से शीघ्रता से अयोध्या गए।
Verse 12
स ददर्श महात्मानं ज्वलन्तम् इव पावकम् । क्षौमसूक्ष्माम्बरधरं मुनिभिः सार्धम् अक्षयैः ॥
sa dadarśa mahātmānaṃ jvalantam iva pāvakam | kṣaumasūkṣmāmbaradharaṃ munibhiḥ sārdham akṣayaiḥ
He beheld that great soul [Rāma], blazing like fire, clad in fine linen garments, together with the imperishable sages.
उन्होंने अग्नि के समान प्रज्वलित, सूक्ष्म रेशमी (क्षौम) वस्त्र धारण किए, अक्षय (चिरजीवी) मुनियों सहित उन महात्मा राम का दर्शन किया।
Verse 13
सो ऽभिवाद्य ततो रामं प्राञ्जलिः प्रयतेन्द्रियः । उवाच वाक्यं धर्मज्ञो धर्मम् एवानुचिन्तयन् ॥
so 'bhivādya tato rāmaṃ prāñjaliḥ prayatendriyaḥ | uvāca vākyaṃ dharmajño dharmam evānucintayan
Then, saluting Rāma, with joined palms, his senses controlled, the knower of dharma said these words, reflecting upon dharma alone:
तब राम को प्रणाम करके हाथ जोड़े, संयतेन्द्रिय, धर्मज्ञ उन (शत्रुघ्न) ने धर्म का ही चिन्तन करते हुए यह वचन कहा—
Verse 14
कृत्वाभिषेकं सुतयोर् युक्तं राघवयोर् धनैः । तवानुगमने राजन् विद्धि मां कृतनिश्चयम् ॥
kṛtvābhiṣekaṃ sutayor yuktaṃ rāghavayor dhanaiḥ | tavānugamane rājan viddhi māṃ kṛtaniścayam
"Having made the consecration of my two sons fittingly, with wealth, O Rāghava — know me, O king, to be of fixed resolve in following you.
"हे राघव! अपने दोनों पुत्रों का धन के साथ यथोचित अभिषेक करके, हे राजन्! मुझे आपके अनुगमन में दृढ़निश्चयी जानिए।
Verse 15
न चान्यद् अत्र वक्तव्यं दुस्तरं तव शासनम् । त्यक्तुं नार्हसि मां वीर भक्तिमन्तं विशेषतः ॥
na cānyad atra vaktavyaṃ dustaraṃ tava śāsanam | tyaktuṃ nārhasi māṃ vīra bhaktimantaṃ viśeṣataḥ
And nothing else is to be said here; though your command is hard to overpass — you ought not to abandon me, O hero, who am devoted [to you] especially."
इसमें और कुछ कहने योग्य नहीं है; यद्यपि आपका आदेश दुस्तर है—हे वीर! विशेषतः भक्तिमान् मुझे आपको त्यागना नहीं चाहिए।"
Verse 16
तस्य तां बुद्धिम् अक्लीबां विज्ञाय रघुनन्दनः । बाढम् इत्य् एव शत्रुघ्नं रामो वचनम् अब्रवीत् ॥
tasya tāṃ buddhim aklībāṃ vijñāya raghunandanaḥ | bāḍham ity eva śatrughnaṃ rāmo vacanam abravīt
Knowing that unflinching resolve of his, the delight of the Raghus, Rāma, said to Śatrughna only "Very well."
उनकी उस निर्भीक बुद्धि को जानकर रघुनन्दन राम ने शत्रुघ्न से केवल "ऐसा ही हो" यह वचन कहा।
Verse 17
तस्य वाक्यस्य वाक्यान्ते वानराः कामरूपिणः । ऋक्षराक्षससंघाश् च समापेतुर् अनेकशः ॥
tasya vākyasya vākyānte vānarāḥ kāmarūpiṇaḥ | ṛkṣarākṣasasaṃghāś ca samāpetur anekaśaḥ
At the end of that speech of his, vānaras that take forms at will, and hosts of bears and rākṣasas, gathered in multitudes.
उनके वचन की समाप्ति पर इच्छानुसार रूप धारण करने वाले वानर, तथा ऋक्ष और राक्षसों के समूह अनेकों की संख्या में आ पहुँचे।
Verse 18
देवपुत्रा ऋषिसुता गन्धर्वाणां सुतास् तथा । राम क्षयं विदित्वा ते सर्व एव समागताः ॥
devaputrā ṛṣisutā gandharvāṇāṃ sutās tathā | rāma kṣayaṃ viditvā te sarva eva samāgatāḥ
Sons of gods, sons of sages, and sons of gandharvas likewise — knowing of Rāma's [impending] departure, they all came together.
देवपुत्र, ऋषिपुत्र तथा गन्धर्वों के पुत्र—वे सब राम के (आसन्न) प्रस्थान को जानकर एकत्र हुए।
Verse 19
ते रामम् अभिवाद्याहुः सर्व एव समागताः । तवानुगमने राजन् संप्राप्ताः स्म महायशः ॥
te rāmam abhivādyāhuḥ sarva eva samāgatāḥ | tavānugamane rājan saṃprāptāḥ sma mahāyaśaḥ
They, saluting Rāma, all assembled, said: "In following you, O king, we have come, O greatly glorious one.
वे सब एकत्र होकर राम को प्रणाम करके बोले—"हे महायशस्वी राजन्! हम आपके अनुगमन के लिए आए हैं।
Verse 20
यदि राम विनास्माभिर् गच्छेस् त्वं पुरुषर्षभ । यमदण्डम् इवोद्यम्य त्वया स्म विनिपातिताः ॥
yadi rāma vināsmābhir gacches tvaṃ puruṣarṣabha | yamadaṇḍam ivodyamya tvayā sma vinipātitāḥ
If, O Rāma, O bull among men, you should go without us, we should be struck down by you, as if by the uplifted rod of Yama."
हे पुरुषर्षभ राम! यदि आप हमारे बिना जाएँगे, तो मानो आपने यमदण्ड उठाकर हमें मार ही डाला।"
Verse 21
एवं तेषां वचः श्रुत्वा ऋष्कवानररक्षसाम् । विभीषणम् अथोवाच मधुरं श्लक्ष्णया गिरा ॥
evaṃ teṣāṃ vacaḥ śrutvā ṛṣkavānararakṣasām | vibhīṣaṇam athovāca madhuraṃ ślakṣṇayā girā
Hearing thus the words of them — the bears, vānaras, and rākṣasas — [Rāma] then said to Vibhīṣaṇa, sweetly, in a gentle voice:
उन ऋक्षों, वानरों और राक्षसों का इस प्रकार वचन सुनकर (राम) ने तब विभीषण से मधुर कोमल वाणी में कहा—
Verse 22
यावत् प्रजा धरिष्यन्ति तावत् त्वं वै विभीषण । राक्षसेन्द्र महावीर्य लङ्कास्थः स्वं धरिष्यसि ॥
yāvat prajā dhariṣyanti tāvat tvaṃ vai vibhīṣaṇa | rākṣasendra mahāvīrya laṅkāsthaḥ svaṃ dhariṣyasi
"As long as the creatures shall endure, so long shall you, O Vibhīṣaṇa, O lord of rākṣasas of great valor, abiding in Laṅkā, hold your own [dominion].
"हे महापराक्रमी राक्षसेन्द्र विभीषण! जब तक प्रजा रहेगी, तब तक तुम लंका में स्थित रहकर अपना (राज्य) धारण करोगे।
Verse 23
प्रजाः संरक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुम् अर्हसि ॥
prajāḥ saṃrakṣa dharmeṇa nottaraṃ vaktum arhasi
Protect the subjects with righteousness; you ought not to say a word in reply."
धर्मपूर्वक प्रजा की रक्षा करना; इस विषय में तुम्हें कोई उत्तर नहीं देना चाहिए।"
Verse 24
तम् एवम् उक्त्वा काकुत्स्थो हनूमन्तम् अथाब्रवीत् । जीविते कृतबुद्धिस् त्वं मा प्रतिज्ञां विलोपय ॥
tam evam uktvā kākutstho hanūmantam athābravīt | jīvite kṛtabuddhis tvaṃ mā pratijñāṃ vilopaya
Having spoken thus to him, Kākutstha then said to Hanumān: "You are resolved upon life; do not break your vow.
उनसे ऐसा कहकर काकुत्स्थ ने फिर हनुमान् से कहा—"तुम जीवित रहने के लिए दृढ़निश्चयी हो; अपनी प्रतिज्ञा मत तोड़ना।
Verse 25
मत्कथाः प्रचरिष्यन्ति यावल् लोके हरीश्वर । तावत् त्वं धारयन् प्राणान् प्रतिज्ञाम् अनुपालय ॥
matkathāḥ pracariṣyanti yāval loke harīśvara | tāvat tvaṃ dhārayan prāṇān pratijñām anupālaya
As long as my tales shall circulate in the world, O lord of the vānaras, so long, sustaining your life-breaths, abide by your vow."
हे हरीश्वर! जब तक लोक में मेरी कथाएँ प्रचलित रहेंगी, तब तक तुम प्राणों को धारण करते हुए अपनी प्रतिज्ञा का पालन करना।"
Verse 26
तथैवम् उक्त्वा काकुत्स्थः सर्वांस् तान् ऋक्षवानरान् । मया सार्धं प्रयातेति तदा तान् राघवो ऽब्रवीत् ॥
tathaivam uktvā kākutsthaḥ sarvāṃs tān ṛkṣavānarān | mayā sārdhaṃ prayāteti tadā tān rāghavo 'bravīt
Having thus spoken, Kākutstha, to all those bears and vānaras, Rāghava then said: "Set forth together with me."
इस प्रकार कहकर काकुत्स्थ राघव ने तब उन सब ऋक्षों और वानरों से कहा—"मेरे साथ चलो।"