Sarga 97
Uttara Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
विसृज्य लक्ष्मणं रामो दुःखशोकसमन्वितः । पुरोधसं मन्त्रिणश् च नैगमांश् चेदम् अब्रवीत् ॥
visṛjya lakṣmaṇaṃ rāmo duḥkhaśokasamanvitaḥ | purodhasaṃ mantriṇaś ca naigamāṃś cedam abravīt
Having cast off Lakṣmaṇa, Rāma, filled with pain and grief, said this to the house-priest, the ministers, and the townsmen:
लक्ष्मण को त्यागकर दुःख और शोक से भरे राम ने पुरोहित, मन्त्रियों तथा नागरिकों से यह कहा—
Verse 2
अद्य राज्ये ऽभिषेक्ष्यामि भरतं धर्मवत्सलम् । अयोध्यायां पतिं वीरं ततो यास्याम्य् अहं वनम् ॥
adya rājye 'bhiṣekṣyāmi bharataṃ dharmavatsalam | ayodhyāyāṃ patiṃ vīraṃ tato yāsyāmy ahaṃ vanam
"Today I shall consecrate in the kingdom Bharata, the lover of righteousness, as the heroic lord in Ayodhyā; then I shall go to the forest.
"आज मैं धर्मवत्सल वीर भरत को अयोध्या के स्वामी के रूप में राज्य पर अभिषिक्त करूँगा; फिर मैं वन को जाऊँगा।
Verse 3
प्रवेशयत संभारान् मा भूत् कालात्ययो यथा । अद्यैवाहं गमिष्यामि लक्ष्मणेन गतां गतिम् ॥
praveśayata saṃbhārān mā bhūt kālātyayo yathā | adyaivāhaṃ gamiṣyāmi lakṣmaṇena gatāṃ gatim
Bring in the [needed] materials; let there be no lapse of time; this very day I shall go upon the path gone by Lakṣmaṇa."
(यज्ञ की) सामग्री भीतर ले आओ; ऐसा न हो कि समय बीत जाए; आज ही मैं उस गति (मार्ग) पर जाऊँगा जिस पर लक्ष्मण गए हैं।"
Verse 4
तच् छ्रुत्वा राघवेणोक्तं सर्वाः प्रकृतयो भृशम् । मूर्धभिः प्रणता भूमौ गतसत्त्वा इवाभवन् ॥
tac chrutvā rāghaveṇoktaṃ sarvāḥ prakṛtayo bhṛśam | mūrdhabhiḥ praṇatā bhūmau gatasattvā ivābhavan
Hearing that spoken by Rāghava, all the subjects, sorely [stricken], bowing with their heads to the ground, became as if bereft of life.
राघव के कहे उस वचन को सुनकर समस्त प्रजा अत्यन्त (व्यथित होकर) मस्तक से भूमि पर झुक गई और मानो प्राणरहित हो गई।
Verse 5
भरतश् च विसंज्ञो ऽभूच् छ्रुत्वा रामस्य भाषितम् । राज्यं विगर्हयाम् आस राघवं चेदम् अब्रवीत् ॥
bharataś ca visaṃjño 'bhūc chrutvā rāmasya bhāṣitam | rājyaṃ vigarhayām āsa rāghavaṃ cedam abravīt
And Bharata fainted, hearing Rāma's speech; he reviled the kingship, and said this to Rāghava:
और राम का वचन सुनकर भरत अचेत हो गए; उन्होंने राज्य की निन्दा की और राघव से यह कहा—
Verse 6
सत्येन हि शपे राजन् स्वर्गलोके न चैव हि । न कामये यथा राज्यं त्वां विना रघुनन्दन ॥
satyena hi śape rājan svargaloke na caiva hi | na kāmaye yathā rājyaṃ tvāṃ vinā raghunandana
"By [my] truth I swear, O king: not even the world of heaven — I do not desire it, just as I desire not a kingdom, without you, O delight of the Raghus.
"हे राजन्! मैं सत्य की शपथ खाता हूँ—हे रघुनन्दन! जैसे आपके बिना मैं राज्य नहीं चाहता, वैसे ही स्वर्गलोक को भी नहीं चाहता।
Verse 7
इमौ कुशीलवौ राजन्न् अभिषिञ्च नराधिप । कोसलेषु कुशं वीरम् उत्तरेषु तथा लवम् ॥
imau kuśīlavau rājann abhiṣiñca narādhipa | kosaleṣu kuśaṃ vīram uttareṣu tathā lavam
These two, Kuśa and Lava, O king, consecrate, O lord of men: the heroic Kuśa among the Kosalas, and Lava likewise among the northern peoples.
हे राजन्! हे नराधिप! इन कुश-लव को अभिषिक्त कीजिए—वीर कुश को कोसल देश में और लव को उत्तर के देशों में।
Verse 8
शत्रुघ्नस्य तु गच्छन्तु दूतास् त्वरितविक्रमाः । इदं गमनम् अस्माकं स्वर्गायाख्यान्तु माचिरम् ॥
śatrughnasya tu gacchantu dūtās tvaritavikramāḥ | idaṃ gamanam asmākaṃ svargāyākhyāntu māciram
And let messengers of swift valor go to Śatrughna; let them announce without delay this our going to heaven."
और शत्रुघ्न के पास शीघ्र पराक्रमी दूत जाएँ; वे हमारे इस स्वर्ग-गमन की सूचना शीघ्र दें।"
Verse 9
तच् छ्रुत्वा भरतेनोक्तं दृष्ट्वा चापि ह्य् अधो मुखान् । पौरान् दुःखेन संतप्तान् वसिष्ठो वाक्यम् अब्रवीत् ॥
tac chrutvā bharatenoktaṃ dṛṣṭvā cāpi hy adho mukhān | paurān duḥkhena saṃtaptān vasiṣṭho vākyam abravīt
Hearing that spoken by Bharata, and seeing too the townsfolk with downcast faces, burning with grief, Vasiṣṭha said these words:
भरत के कहे उस वचन को सुनकर तथा दुःख से संतप्त, नीचा मुख किए नागरिकों को देखकर वसिष्ठ ने यह वचन कहा—
Verse 10
वत्स राम इमाः पश्य धरणीं प्रकृतीर् गताः । ज्ञात्वैषाम् ईप्सितं कार्यं मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥
vatsa rāma imāḥ paśya dharaṇīṃ prakṛtīr gatāḥ | jñātvaiṣām īpsitaṃ kāryaṃ mā caiṣāṃ vipriyaṃ kṛthāḥ
"My dear Rāma, behold these subjects come [prostrate] to the ground; knowing their desired aim, do not do what is unpleasing to them."
"हे वत्स राम! इन भूमि पर पड़ी (प्रणत) प्रजाओं को देखो; इनकी अभीष्ट कामना जानकर इनका अप्रिय मत करो।"
Verse 11
वसिष्ठस्य तु वाक्येन उत्थाप्य प्रकृतीजनम् । किं करोमीति काकुत्स्थः सर्वान् वचनम् अब्रवीत् ॥
vasiṣṭhasya tu vākyena utthāpya prakṛtījanam | kiṃ karomīti kākutsthaḥ sarvān vacanam abravīt
By Vasiṣṭha's word, having raised up the people, Kākutstha, [asking] "What shall I do?", said these words to all.
वसिष्ठ के वचन से प्रजाजनों को उठाकर "मैं क्या करूँ?" कहते हुए काकुत्स्थ ने सबसे यह वचन कहा।
Verse 12
ततः सर्वाः प्रकृतयो रामं वचनम् अब्रुवन् । गच्छन्तम् अनुगच्छामो यतो राम गमिष्यसि ॥
tataḥ sarvāḥ prakṛtayo rāmaṃ vacanam abruvan | gacchantam anugacchāmo yato rāma gamiṣyasi
Then all the subjects said these words to Rāma: "We shall follow you as you go, wherever, O Rāma, you shall go.
तब समस्त प्रजा ने राम से यह वचन कहा—"हे राम! जहाँ भी आप जाएँगे, जाते हुए आपका हम अनुसरण करेंगे।
Verse 13
एषा नः परमा प्रीतिर् एष धर्मः परो मतः । हृद्गता नः सदा तुष्टिस् तवानुगमने दृढा ॥
eṣā naḥ paramā prītir eṣa dharmaḥ paro mataḥ | hṛdgatā naḥ sadā tuṣṭis tavānugamane dṛḍhā
This is our supreme love; this is deemed our highest righteousness; our contentment, dwelling in our hearts, is firm in following you.
यही हमारी परम प्रीति है, यही परम धर्म माना गया है; आपके अनुगमन में हमारे हृदय में स्थित संतोष सदा दृढ़ है।
Verse 14
पौरेषु यदि ते प्रीतिर् यदि स्नेहो ह्य् अनुत्तमः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थ समं गच्छाम सत्पथम् ॥
paureṣu yadi te prītir yadi sneho hy anuttamaḥ | saputradārāḥ kākutstha samaṃ gacchāma satpatham
If there is love in you for the townsfolk, if there is unsurpassed affection — O Kākutstha, with our sons and wives, let us go together upon the path of the righteous.
हे काकुत्स्थ! यदि आपकी नागरिकों पर प्रीति है, यदि अनुपम स्नेह है, तो हम पुत्र-पत्नी सहित साथ ही सन्मार्ग पर चलें।
Verse 15
तपोवनं वा दुर्गं वा नदीम् अम्भोनिधिं तथा । वयं ते यदि न त्याज्याः सर्वान् नो नय ईश्वर ॥
tapovanaṃ vā durgaṃ vā nadīm ambhonidhiṃ tathā | vayaṃ te yadi na tyājyāḥ sarvān no naya īśvara
Whether a penance-grove, or a fastness, or a river, or the ocean — if we are not to be abandoned by you, lead us all, O lord."
तपोवन हो, दुर्ग हो, नदी हो अथवा समुद्र—हे ईश्वर! यदि हम आपके द्वारा त्याज्य नहीं हैं, तो हम सबको ले चलिए।"
Verse 16
स तेषां निश्चयं ज्ञात्वा कृतान्तं च निरीक्ष्यच । पौराणां दृढभक्तिं च बाढम् इत्य् एव सो ऽब्रवीत् ॥
sa teṣāṃ niścayaṃ jñātvā kṛtāntaṃ ca nirīkṣyaca | paurāṇāṃ dṛḍhabhaktiṃ ca bāḍham ity eva so 'bravīt
He, knowing their resolve, and beholding the decree of destiny, and the firm devotion of the townsfolk, said only "Very well."
उनके निश्चय को जानकर, विधि के विधान (कृतान्त) को देखकर, तथा नागरिकों की दृढ़ भक्ति को देखकर उन्होंने केवल "ऐसा ही हो" कहा।
Verse 17
एवं विनिश्चयं कृत्वा तस्मिन्न् अहनि राघवः । कोसलेषु कुशं वीरम् उत्तरेषु तथा लवम् ॥
evaṃ viniścayaṃ kṛtvā tasminn ahani rāghavaḥ | kosaleṣu kuśaṃ vīram uttareṣu tathā lavam
Having thus made his decision, on that day Rāghava [consecrated] the heroic Kuśa among the Kosalas, and Lava likewise among the northern peoples;
इस प्रकार निश्चय करके उस दिन राघव ने वीर कुश को कोसल देश में और लव को उत्तर के देशों में (अभिषिक्त किया);
Verse 18
अभिषिञ्चन् महात्मानाव् उभाव् एव कुशीलवौ । रथानां तु सहस्राणि त्रीणि नागायुतानि च ॥
abhiṣiñcan mahātmānāv ubhāv eva kuśīlavau | rathānāṃ tu sahasrāṇi trīṇi nāgāyutāni ca
consecrating both the great souls, Kuśa and Lava; and three thousand chariots, and a myriad of elephants,
दोनों महात्मा कुश-लव का अभिषेक करके, तीन सहस्र रथ, एक अयुत (दस सहस्र) हाथी,
Verse 19
दश चाश्वसहस्राणि एकैकस्य धनं ददौ । बहुरत्नौ बहुधनौ हृष्टपुष्टजनावृतौ ॥
daśa cāśvasahasrāṇi ekaikasya dhanaṃ dadau | bahuratnau bahudhanau hṛṣṭapuṣṭajanāvṛtau
and ten thousand horses — such wealth he gave to each one; [he made] the two rich in many jewels and much wealth, surrounded by gladdened, well-fed folk.
और दस सहस्र घोड़े—इतना धन उन्होंने प्रत्येक को दिया; दोनों को बहुत रत्नों, बहुत धन से तथा हृष्ट-पुष्ट जनों से सम्पन्न (कर दिया)।
Verse 20
अभिषिच्य तु तौ वीरौ प्रस्थाप्य स्वपुरे तथा । दूतान् संप्रेषयाम् आस शत्रुघ्नाय महात्मने ॥
abhiṣicya tu tau vīrau prasthāpya svapure tathā | dūtān saṃpreṣayām āsa śatrughnāya mahātmane
Having consecrated those two heroes and sent them off, each to his own city, he dispatched messengers to the great-souled Śatrughna.
उन दोनों वीरों का अभिषेक करके, उन्हें उनके अपने-अपने नगर को प्रस्थान कराकर, उन्होंने महात्मा शत्रुघ्न के पास दूत भेजे।