Sarga 96
Uttara Kanda
18 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अवाङ्मुखम् अथो दीनं दृष्ट्वा सोमम् इवाप्लुतम् । राघवं लक्ष्मणो वाक्यं हृष्टो मधुरम् अब्रवीत् ॥
avāṅmukham atho dīnaṃ dṛṣṭvā somam ivāplutam | rāghavaṃ lakṣmaṇo vākyaṃ hṛṣṭo madhuram abravīt
Seeing Rāghava with face downcast and disconsolate, like the moon overwhelmed, Lakṣmaṇa, cheerful, spoke sweet words:
तब मानो आप्लावित (ग्रस्त) चन्द्रमा के समान नीचा मुख किए, दीन राघव को देखकर प्रसन्न लक्ष्मण ने मधुर वचन कहा—
Verse 2
न संतापं महाबाहो मदर्थं कर्तुम् अर्हसि । पूर्वनिर्माणबद्धा हि कालस्य गतिर् ईदृशी ॥
na saṃtāpaṃ mahābāho madarthaṃ kartum arhasi | pūrvanirmāṇabaddhā hi kālasya gatir īdṛśī
"You ought not to grieve on my account, O mighty-armed one; for such is the course of Time, bound by its prior ordaining.
"हे महाबाहो! मेरे लिए आपको संताप नहीं करना चाहिए; क्योंकि काल की गति पूर्व-विधान से बँधी हुई ऐसी ही होती है।
Verse 3
जहि मां सौम्य विस्रब्दः प्रतिज्ञां परिपालय । हीनप्रतिज्ञाः काकुत्स्थ प्रयान्ति नरकं नराः ॥
jahi māṃ saumya visrabdaḥ pratijñāṃ paripālaya | hīnapratijñāḥ kākutstha prayānti narakaṃ narāḥ
Slay me, O gentle one, confidently; keep your promise; men who fall short of their promise, O Kākutstha, go to hell.
हे सौम्य! निःशंक होकर मुझे मार दीजिए; अपनी प्रतिज्ञा का पालन कीजिए; हे काकुत्स्थ! प्रतिज्ञा से हीन मनुष्य नरक को जाते हैं।
Verse 4
यदि प्रीतिर् महाराज यद्य् अनुग्राह्यता मयि । जहि मां निर्विशङ्कस् त्वं धर्मं वर्धय राघव ॥
yadi prītir mahārāja yady anugrāhyatā mayi | jahi māṃ nirviśaṅkas tvaṃ dharmaṃ vardhaya rāghava
If there is affection [in you], O great king, if there is favor-worthiness in me — slay me without hesitation, O Rāghava; uphold righteousness."
हे महाराज! यदि मुझ पर प्रीति है, यदि मैं आपकी कृपा के योग्य हूँ, तो हे राघव! निःशंक होकर मुझे मार दीजिए और धर्म की वृद्धि कीजिए।"
Verse 5
लक्ष्मणेन तथोक्तस् तु रामः प्रचलितेन्द्रियः । मन्त्रिणः समुपानीय तथैव च पुरोधसं ॥
lakṣmaṇena tathoktas tu rāmaḥ pracalitendriyaḥ | mantriṇaḥ samupānīya tathaiva ca purodhasaṃ
Thus addressed by Lakṣmaṇa, Rāma, his senses agitated, having summoned his ministers, and likewise the house-priest,
लक्ष्मण के इस प्रकार कहने पर विचलित इन्द्रियों वाले राम ने मन्त्रियों को तथा पुरोहित को बुलाकर—
Verse 6
अब्रवीच् च यथावृत्तं तेषां मध्ये नराधिपः । दुर्वासोऽभिगमं चैव प्रतिज्ञां तापसस्य च ॥
abravīc ca yathāvṛttaṃ teṣāṃ madhye narādhipaḥ | durvāso'bhigamaṃ caiva pratijñāṃ tāpasasya ca
the lord of men told, as it had come to pass, in their midst, the coming of Durvāsas, and the promise [made] to the ascetic.
नराधिप राम ने उनके मध्य में जैसा हुआ था वैसा ही—दुर्वासा का आगमन तथा उस तापस को दी गई प्रतिज्ञा—कह सुनाया।
Verse 7
तच् छ्रुत्वा मन्त्रिणः सर्वे सोपाध्यायाः समासत । वसिष्ठस् तु महातेजा वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥
tac chrutvā mantriṇaḥ sarve sopādhyāyāḥ samāsata | vasiṣṭhas tu mahātejā vākyam etad uvāca ha
Hearing that, all the ministers, with the teachers, sat down [in council]; and Vasiṣṭha of great splendor said these words:
यह सुनकर उपाध्यायों सहित सब मन्त्री (परामर्श के लिए) बैठ गए; और महातेजस्वी वसिष्ठ ने यह वचन कहा—
Verse 8
दृष्टम् एतन् महाबाहो क्षयं ते लोमहर्षणम् । लक्ष्मणेन वियोगश् च तव राम महायशः ॥
dṛṣṭam etan mahābāho kṣayaṃ te lomaharṣaṇam | lakṣmaṇena viyogaś ca tava rāma mahāyaśaḥ
"This has been foreseen, O mighty-armed one — your hair-raising decline, and your separation from Lakṣmaṇa, O Rāma of great glory.
"हे महाबाहो! हे महायशस्वी राम! तुम्हारा यह रोमांचकारी क्षय (अन्त) और लक्ष्मण से तुम्हारा वियोग—यह (पहले से ही) देखा जा चुका था (नियत था)।
Verse 9
त्यजैनं बलवान् कालो मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः । विनष्टायां प्रतिज्ञायां धर्मो हि विलयं व्रजेत् ॥
tyajainaṃ balavān kālo mā pratijñāṃ vṛthā kṛthāḥ | vinaṣṭāyāṃ pratijñāyāṃ dharmo hi vilayaṃ vrajet
Cast him off; Time (Kāla) is mighty; do not make your promise vain; for if the promise is broken, righteousness itself would go to dissolution.
इसे त्याग दो; काल बलवान् है; अपनी प्रतिज्ञा को व्यर्थ मत करो; क्योंकि प्रतिज्ञा के नष्ट होने पर धर्म ही विलीन हो जाएगा।
Verse 10
ततो धर्मे विनष्टे तु त्रैलोक्ये सचराचरम् । सदेवर्षिगणं सर्वं विनश्येत न संशयः ॥
tato dharme vinaṣṭe tu trailokye sacarācaram | sadevarṣigaṇaṃ sarvaṃ vinaśyeta na saṃśayaḥ
Then, righteousness being destroyed, the three worlds, with their moving and unmoving [beings], all, together with the hosts of gods and sages, would perish, without doubt.
फिर धर्म के नष्ट होने पर चराचर सहित तीनों लोक, देव-ऋषिगणों सहित सब कुछ नष्ट हो जाएगा, इसमें संशय नहीं।
Verse 11
स त्वं पुरुषशार्दूल त्रैलोक्यस्याभिपालनम् । लक्ष्मणस्य वधेनाद्य जगत् स्वस्थं कुरुष्व ह ॥
sa tvaṃ puruṣaśārdūla trailokyasyābhipālanam | lakṣmaṇasya vadhenādya jagat svasthaṃ kuruṣva ha
So you, O tiger among men, [for] the protection of the three worlds, by the casting-off of Lakṣmaṇa this day, make the world secure."
इसलिए हे पुरुषशार्दूल! तीनों लोकों के पालन के लिए आज लक्ष्मण के त्याग से जगत् को सुरक्षित (स्वस्थ) कर दो।"
Verse 12
तेषां तत् समवेतानां वाक्यं धर्मार्थसंहितम् । श्रुत्वा परिषदो मध्ये रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥
teṣāṃ tat samavetānāṃ vākyaṃ dharmārthasaṃhitam | śrutvā pariṣado madhye rāmo lakṣmaṇam abravīt
Hearing those words of them assembled, joined with righteousness and purpose, Rāma, in the midst of the assembly, said to Lakṣmaṇa:
उन एकत्रित (मन्त्रियों एवं ऋषियों) का वह धर्म और अर्थ से युक्त वचन सुनकर राम ने सभा के मध्य में लक्ष्मण से कहा—
Verse 13
विसर्जये त्वां सौमित्रे मा भूद् धर्मविपर्ययः । त्यागो वधो वा विहितः साधूनाम् उभयं समम् ॥
visarjaye tvāṃ saumitre mā bhūd dharmaviparyayaḥ | tyāgo vadho vā vihitaḥ sādhūnām ubhayaṃ samam
"I cast you off, O Saumitri; let there be no overturning of righteousness; abandonment or death is [alike] ordained — for the good, the two are the same."
"हे सौमित्रे! मैं तुम्हें त्यागता हूँ; धर्म का विपर्यय (नाश) न हो; त्याग हो या वध—(शास्त्र में) दोनों विहित हैं; सज्जनों के लिए दोनों समान हैं।"
Verse 14
रामेण भाषिते वाक्ये बाष्पव्याकुलितेक्षणः । लक्ष्मणस् त्वरितः प्रायात् स्वगृहं न विवेश ह ॥
rāmeṇa bhāṣite vākye bāṣpavyākulitekṣaṇaḥ | lakṣmaṇas tvaritaḥ prāyāt svagṛhaṃ na viveśa ha
When the word was spoken by Rāma, Lakṣmaṇa, his eyes troubled with tears, went forth swiftly and did not enter his own house.
राम के यह वचन कहते ही आँसुओं से व्याकुल नेत्रों वाले लक्ष्मण शीघ्र चल पड़े और अपने घर में प्रवेश नहीं किया।
Verse 15
स गत्वा सरयूतीरम् उपस्पृश्य कृताञ्जलिः । निगृह्य सर्वस्रोतांसि निःश्वासं न मुमोच ह ॥
sa gatvā sarayūtīram upaspṛśya kṛtāñjaliḥ | nigṛhya sarvasrotāṃsi niḥśvāsaṃ na mumoca ha
Having gone to the bank of the Sarayū, touching the water, with joined palms, restraining all his vital channels, he let out no breath.
सरयू के तट पर जाकर, जल का स्पर्श करके, हाथ जोड़कर, समस्त प्राण-स्रोतों को निरुद्ध करके उन्होंने श्वास नहीं छोड़ा।
Verse 16
अनुच्छ्वसन्तं युक्तं तं सशक्राः साप्सरोगणाः । देवाः सर्षिगणाः सर्वे पुष्पैर् अवकिरंस् तदा ॥
anucchvasantaṃ yuktaṃ taṃ saśakrāḥ sāpsarogaṇāḥ | devāḥ sarṣigaṇāḥ sarve puṣpair avakiraṃs tadā
Him — breathless, [fully] engaged [in yoga] — the gods with Śakra, and the hosts of apsarases, and all the hosts of sages, then showered with flowers.
श्वास रोके हुए, (योग में) युक्त उन (लक्ष्मण) पर इन्द्र सहित देवताओं ने, अप्सरागणों तथा समस्त ऋषिगणों ने तब पुष्पों की वर्षा की।
Verse 17
अदृश्यं सर्वम् अनुजैः सशरीरं महाबलम् । प्रगृह्य लक्ष्मणं शक्रो दिवं संप्रविवेश ह ॥
adṛśyaṃ sarvam anujaiḥ saśarīraṃ mahābalam | pragṛhya lakṣmaṇaṃ śakro divaṃ saṃpraviveśa ha
Invisible to all — even to his own younger brothers — seizing Lakṣmaṇa of great might with his body, Śakra entered heaven.
सबके लिए—यहाँ तक कि अपने अनुजों के लिए भी—अदृश्य रूप से, सशरीर महाबली लक्ष्मण को लेकर इन्द्र स्वर्ग में प्रविष्ट हो गए।
Verse 18
ततो विष्णोश् चतुर्भागम् आगतं सुरसत्तमाः । हृष्टाः प्रमुदिताः सर्वे ऽपूजयन् ऋषिभिः सह ॥
tato viṣṇoś caturbhāgam āgataṃ surasattamāḥ | hṛṣṭāḥ pramuditāḥ sarve 'pūjayan ṛṣibhiḥ saha
Then the best of the gods, [seeing] a fourth part of Viṣṇu come [to them], all, glad and delighted, honored him together with the sages.
तब विष्णु का चौथा भाग (अपने पास) आया देखकर श्रेष्ठ देवता सब प्रसन्न और आनन्दित होकर ऋषियों सहित उसकी पूजा करने लगे।