Sarga 91
Uttara Kanda
16 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
श्रुत्वा सेनापतिं प्राप्तं भरतं केकयाधिपः । युधाजिद् गार्ग्यसहितं परां प्रीतिम् उपागमत् ॥
śrutvā senāpatiṃ prāptaṃ bharataṃ kekayādhipaḥ | yudhājid gārgyasahitaṃ parāṃ prītim upāgamat
Hearing that the general Bharata, together with Gārgya, had arrived, Yudhājit, the lord of the Kekayas, attained supreme joy.
सेनापति भरत को गार्ग्य सहित आया सुनकर केकयाधिप युधाजित् परम प्रसन्नता को प्राप्त हुए।
Verse 2
स निर्ययौ जनौघेन महता केकयाधिपः । त्वरमाणो ऽभिचक्राम गन्धर्वान् देवरूपिणः ॥
sa niryayau janaughena mahatā kekayādhipaḥ | tvaramāṇo 'bhicakrāma gandharvān devarūpiṇaḥ
The lord of the Kekayas went forth with a great throng of folk; hastening, he advanced against the gandharvas of godlike form.
वे केकयाधिप महान् जनसमूह के साथ निकल पड़े; और शीघ्रता करते हुए देवतुल्य रूप वाले गन्धर्वों पर चढ़ाई की।
Verse 3
भरतश् च युधाजिच् च समेतौ लघुविक्रमौ । गन्धर्वनगरं प्राप्तौ सबलौ सपदानुगौ ॥
bharataś ca yudhājic ca sametau laghuvikramau | gandharvanagaraṃ prāptau sabalau sapadānugau
And Bharata and Yudhājit, both of swift valor, met together and reached the gandharvas' city, with their forces and followers.
शीघ्र पराक्रमी भरत और युधाजित् दोनों मिलकर अपनी सेना और अनुचरों सहित गन्धर्वनगर पहुँचे।
Verse 4
श्रुत्वा तु भरतं प्राप्तं गन्धर्वास् ते समागताः । योद्धुकामा महावीर्या विनदन्तः समन्ततः ॥
śrutvā tu bharataṃ prāptaṃ gandharvās te samāgatāḥ | yoddhukāmā mahāvīryā vinadantaḥ samantataḥ
Hearing that Bharata had come, those gandharvas gathered, desirous of battle, of great valor, roaring on every side.
भरत को आया सुनकर वे महापराक्रमी गन्धर्व युद्ध की इच्छा से चारों ओर गरजते हुए एकत्र हुए।
Verse 5
ततः समभवद् युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । सप्तरात्रं महाभीमं न चान्यतरयोर् जयः ॥
tataḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam | saptarātraṃ mahābhīmaṃ na cānyatarayor jayaḥ
Then there arose a battle, tumultuous and hair-raising, for seven nights, exceedingly terrible; and there was no victory for either side.
तब सात रात तक तुमुल, रोमांचकारी, अत्यन्त भयंकर युद्ध हुआ; और किसी भी पक्ष की विजय न हुई।
Verse 6
ततो रामानुजः क्रुद्धः कालस्यास्त्रं सुदारुणम् । संवर्तं नाम भरतो गन्धर्वेष्व् अभ्ययोजयत् ॥
tato rāmānujaḥ kruddhaḥ kālasyāstraṃ sudāruṇam | saṃvartaṃ nāma bharato gandharveṣv abhyayojayat
Then the younger brother of Rāma, Bharata, enraged, loosed upon the gandharvas the exceedingly dreadful weapon of Time, named Saṃvarta.
तब क्रुद्ध राम के अनुज भरत ने गन्धर्वों पर काल का अत्यन्त भयंकर, संवर्त नामक अस्त्र छोड़ा।
Verse 7
ते बद्धाः कालपाशेन संवर्तेन विदारिताः । क्षणेनाभिहतास् तिस्रस् तत्र कोट्यो महात्मना ॥
te baddhāḥ kālapāśena saṃvartena vidāritāḥ | kṣaṇenābhihatās tisras tatra koṭyo mahātmanā
They, bound by the noose of Time, torn asunder by the Saṃvarta weapon, were in a moment struck down there — three crores of them — by that great soul.
काल के पाश में बँधे और संवर्त अस्त्र से विदीर्ण वे तीन करोड़ गन्धर्व उस महात्मा के द्वारा एक क्षण में ही वहाँ मारे गए।
Verse 8
तं घातं घोरसंकाशं न स्मरन्ति दिवौकसः । निमेषान्तरमात्रेण तादृशानां महात्मनाम् ॥
taṃ ghātaṃ ghorasaṃkāśaṃ na smaranti divaukasaḥ | nimeṣāntaramātreṇa tādṛśānāṃ mahātmanām
That slaughter of dread aspect the dwellers of heaven did not recall — the slaying, in but the space of a wink, of such great souls.
वैसे महात्माओं (वीरों) का पलक झपकते ही किया गया वह घोर-सा संहार देवताओं को भी स्मरण नहीं (कभी देखा-सुना नहीं)।
Verse 9
हतेषु तेषु वीरेषु भरतः कैकयीसुतः । निवेशयाम् आस तदा समृद्धे द्वे पुरोत्तमे । तक्षं तक्षशिलायां तु पुष्करं पुष्करावतौ ॥
hateṣu teṣu vīreṣu bharataḥ kaikayīsutaḥ | niveśayām āsa tadā samṛddhe dve purottame | takṣaṃ takṣaśilāyāṃ tu puṣkaraṃ puṣkarāvatau
When those heroes were slain, Bharata, the son of Kaikeyī, then founded two prosperous, excellent cities: Takṣa in Takṣaśilā, and Puṣkara in Puṣkarāvata.
उन वीरों के मारे जाने पर कैकेयीपुत्र भरत ने तब दो समृद्ध, श्रेष्ठ नगर बसाए—तक्षशिला में तक्ष को और पुष्करावत में पुष्कर को।
Verse 10
गन्धर्वदेशो रुचिरो गान्धारविषयश् च सः । वर्षैः पञ्चभिर् आकीर्णो विषयैर् नागरैस् तथा ॥
gandharvadeśo ruciro gāndhāraviṣayaś ca saḥ | varṣaiḥ pañcabhir ākīrṇo viṣayair nāgarais tathā
The lovely gandharva country, that Gandhāra region, within five years was filled with [cultivated] territories and with townships.
वह सुन्दर गन्धर्वदेश, वह गान्धार प्रदेश, पाँच वर्षों में ही (कृषित) प्रदेशों तथा नगरों से भर गया।
Verse 11
धनरत्नौघसंपूर्णो काननैर् उपशोभिते । अन्योन्यसंघर्षकृते स्पर्धया गुणविस्तरे ॥
dhanaratnaughasaṃpūrṇo kānanair upaśobhite | anyonyasaṃgharṣakṛte spardhayā guṇavistare
Full of floods of wealth and jewels, graced with forests, [the two cities,] in mutual rivalry, vying in abundance of excellences,
धन और रत्नों के समूह से परिपूर्ण, वनों से सुशोभित वे (दोनों नगर) परस्पर होड़ करते हुए, गुणों के विस्तार में स्पर्धा करते हुए—
Verse 12
उभे सुरुचिरप्रख्ये व्यवहारैर् अकल्मषैः । उद्यानयानौघवृते सुविभक्तान्तरापणे ॥
ubhe suruciraprakhye vyavahārair akalmaṣaiḥ | udyānayānaughavṛte suvibhaktāntarāpaṇe
both of radiant appearance, with blameless dealings, surrounded by gardens and throngs of carriages, with well-apportioned inner markets,
दोनों सुन्दर कान्ति वाले, निष्कलंक व्यवहारों वाले, उद्यानों तथा वाहनसमूहों से घिरे, सुव्यवस्थित भीतरी बाज़ारों वाले—
Verse 13
उभे पुरवरे रम्ये विस्तरैर् उपशोभिते । गृहमुख्यैः सुरुचिरैर् विमानैः समवर्णिभिः ॥
ubhe puravare ramye vistarair upaśobhite | gṛhamukhyaiḥ surucirair vimānaiḥ samavarṇibhiḥ
both excellent, lovely cities, graced with [spacious] expanses, with fine chief mansions and lovely palaces, aerial-car-like and of matching hue,
दोनों श्रेष्ठ, रमणीय नगर विस्तृत (भूभाग) से सुशोभित, सुन्दर श्रेष्ठ भवनों तथा विमान-तुल्य, समान वर्ण वाले सुन्दर प्रासादों से युक्त—
Verse 14
शोभिते शोभनीयैश् च देवायतनविस्तरैः । निवेश्य पञ्चभिर् वर्षैर् भरतो राघवानुजः । पुनर् आयान् महाबाहुर् अयोध्यां कैकयीसुतः ॥
śobhite śobhanīyaiś ca devāyatanavistaraiḥ | niveśya pañcabhir varṣair bharato rāghavānujaḥ | punar āyān mahābāhur ayodhyāṃ kaikayīsutaḥ
graced with lovely, beautiful expanses of temples — having founded them, in five years Bharata, the younger brother of Rāghava, the mighty-armed son of Kaikeyī, came again to Ayodhyā.
और सुन्दर, मनोहर, विस्तृत देवमन्दिरों से शोभित थे—इन्हें बसाकर पाँच वर्षों में राघव के अनुज, महाबाहु कैकेयीपुत्र भरत पुनः अयोध्या लौट आए।
Verse 15
सो ऽभिवाद्य महात्मानं साक्षाद् धर्मम् इवापरम् । राघवं भरतः श्रीमान् ब्रह्माणम् इव वासवः ॥
so 'bhivādya mahātmānaṃ sākṣād dharmam ivāparam | rāghavaṃ bharataḥ śrīmān brahmāṇam iva vāsavaḥ
The illustrious Bharata saluted that great soul, like a second Dharma in person — Rāghava — as Vāsava salutes Brahmā.
श्रीमान् भरत ने साक्षात् दूसरे धर्म के समान उन महात्मा राघव को वैसे ही प्रणाम किया जैसे वासव (इन्द्र) ब्रह्मा को प्रणाम करते हैं।
Verse 16
शशंस च यथावृत्तं गन्धर्ववधम् उत्तमम् । निवेशनं च देशस्य श्रुत्वा प्रीतो ऽस्य राघवः ॥
śaśaṃsa ca yathāvṛttaṃ gandharvavadham uttamam | niveśanaṃ ca deśasya śrutvā prīto 'sya rāghavaḥ
And he recounted, as it had come to pass, the excellent slaying of the gandharvas, and the settling of the region; hearing it, Rāghava was pleased with him.
और उन्होंने जैसा हुआ था वैसा ही गन्धर्वों का वह उत्तम वध तथा प्रदेश का बसाया जाना कह सुनाया; उसे सुनकर राघव उन पर प्रसन्न हुए।