Sarga 92
Uttara Kanda
17 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तच् छ्रुत्वा हर्षम् आपेदे राघवो भ्रातृभिः सह । वाक्यं चाद्भुतसंकाशं भ्रातॄन् प्रोवाच राघवः ॥
tac chrutvā harṣam āpede rāghavo bhrātṛbhiḥ saha | vākyaṃ cādbhutasaṃkāśaṃ bhrātṝn provāca rāghavaḥ
Hearing that, Rāghava felt joy, together with his brothers; and Rāghava spoke to his brothers words of wondrous aspect:
यह सुनकर राघव अपने भाइयों सहित हर्ष को प्राप्त हुए; और राघव ने अपने भाइयों से अद्भुत-सा वचन कहा—
Verse 2
इमौ कुमारौ सौमित्रे तव धर्मविशारदौ । अङ्गदश् चन्द्रकेतुश् च राज्यार्हौ दृढधन्विनौ ॥
imau kumārau saumitre tava dharmaviśāradau | aṅgadaś candraketuś ca rājyārhau dṛḍhadhanvinau
"These two princes, O Saumitri, your sons, skilled in righteousness — Aṅgada and Candraketu — worthy of a kingdom, firm bowmen.
"हे सौमित्रे! ये तुम्हारे दोनों पुत्र, धर्म में कुशल—अंगद और चन्द्रकेतु—राज्य के योग्य और दृढ़ धनुर्धर हैं।
Verse 3
इमौ राज्ये ऽभिषेक्ष्यामि देशः साधु विधीयताम् । रमणीयो ह्य् असंबाधो रमेतां यत्र धन्विनौ ॥
imau rājye 'bhiṣekṣyāmi deśaḥ sādhu vidhīyatām | ramaṇīyo hy asaṃbādho rametāṃ yatra dhanvinau
These two I shall consecrate in a kingdom; let a good region be arranged — delightful and unconfined — where the two bowmen may take their pleasure.
इन दोनों को मैं राज्य पर अभिषिक्त करूँगा; एक अच्छा प्रदेश नियत किया जाए—रमणीय और विस्तृत (बाधारहित)—जहाँ ये दोनों धनुर्धर सुख से रहें।
Verse 4
न राज्ञां यत्र पीदा स्यान् नाश्रमाणां विनाशनम् । स देशो दृश्यतां सौम्य नापराध्यामहे यथा ॥
na rājñāṃ yatra pīdā syān nāśramāṇāṃ vināśanam | sa deśo dṛśyatāṃ saumya nāparādhyāmahe yathā
Where there would be no harm to [other] kings, no destruction of hermitages — let such a region be found, O gentle one, so that we do no wrong."
हे सौम्य! जहाँ न अन्य राजाओं को पीड़ा हो और न आश्रमों का विनाश—ऐसा प्रदेश देखा जाए, जिससे हमसे कोई अपराध न हो।"
Verse 5
तथोक्तवति रामे तु भरतः प्रत्युवाच ह । अयं कारापथो देशः सुरमण्यो निरामयः ॥
tathoktavati rāme tu bharataḥ pratyuvāca ha | ayaṃ kārāpatho deśaḥ suramaṇyo nirāmayaḥ
As Rāma spoke thus, Bharata replied: "This Kārāpatha region is most delightful and free of ill;
राम के इस प्रकार कहने पर भरत ने उत्तर दिया—"यह कारापथ प्रदेश अत्यन्त रमणीय और रोगरहित है;
Verse 6
निवेश्यतां तत्र पुरम् अङ्गदस्य महात्मनः । चन्द्रकेतोश् च रुचिरं चन्द्रकान्तं निरामयम् ॥
niveśyatāṃ tatra puram aṅgadasya mahātmanaḥ | candraketoś ca ruciraṃ candrakāntaṃ nirāmayam
let a city be founded there for the great-souled Aṅgada, and a lovely, healthy Candrakānta for Candraketu."
वहाँ महात्मा अंगद के लिए एक नगर बसाया जाए, और चन्द्रकेतु के लिए एक सुन्दर, रोगरहित चन्द्रकान्त नगर।"
Verse 7
तद् वाक्यं भरतेनोक्तं प्रतिजग्राह राघवः । तं च कृता वशे देशम् अङ्गदस्य न्यवेशयत् ॥
tad vākyaṃ bharatenoktaṃ pratijagrāha rāghavaḥ | taṃ ca kṛtā vaśe deśam aṅgadasya nyaveśayat
That word spoken by Bharata, Rāghava accepted; and having brought that region under his sway, he settled Aṅgada there.
भरत के कहे उस वचन को राघव ने स्वीकार किया; और उस प्रदेश को वश में करके वहाँ अंगद को बसाया।
Verse 8
अङ्गदीया पुरी रम्या अङ्गदस्य निवेशिता । रमणीया सुगुप्ता च रामेणाक्लिष्टकर्मणा ॥
aṅgadīyā purī ramyā aṅgadasya niveśitā | ramaṇīyā suguptā ca rāmeṇākliṣṭakarmaṇā
The lovely Aṅgada city of Aṅgada was founded — delightful and well-guarded — by Rāma of untroubled deeds.
अक्लिष्टकर्मा राम ने अंगद की रमणीय अंगद-नगरी बसाई—रमणीय और भलीभाँति सुरक्षित।
Verse 9
चन्द्रकेतुस् तु मल्लस्य मल्लभूम्यां निवेशिता । चन्द्रकान्तेति विख्याता दिव्या स्वर्गपुरी यथा ॥
candraketus tu mallasya mallabhūmyāṃ niveśitā | candrakānteti vikhyātā divyā svargapurī yathā
And the city of Candraketu was founded in the land of the Mallas, renowned as Candrakānta, divine like a city of heaven.
और चन्द्रकेतु की नगरी मल्लों की भूमि (मल्लभूमि) में बसाई गई, जो स्वर्गपुरी के समान दिव्य, चन्द्रकान्त नाम से विख्यात थी।
Verse 10
ततो रामः परां प्रीतिं भरतो लक्ष्मणस् तथा । ययुर् युधि दुराधर्षा अभिषेकं च चक्रिरे ॥
tato rāmaḥ parāṃ prītiṃ bharato lakṣmaṇas tathā | yayur yudhi durādharṣā abhiṣekaṃ ca cakrire
Then Rāma, Bharata, and Lakṣmaṇa likewise, unassailable in battle, attained supreme joy and performed the consecration.
तब युद्ध में दुर्धर्ष राम, भरत तथा लक्ष्मण परम प्रसन्नता को प्राप्त हुए और उन्होंने अभिषेक सम्पन्न किया।
Verse 11
अभिषिच्य कुमारौ द्वौ प्रस्थाप्य सबलानुगौ । अङ्गदं पश्चिमा भूमिं चन्द्रकेतुम् उदङ्मुखम् ॥
abhiṣicya kumārau dvau prasthāpya sabalānugau | aṅgadaṃ paścimā bhūmiṃ candraketum udaṅmukham
Having consecrated the two princes and sent them forth with their forces and followers — Aṅgada to the western land, Candraketu facing north —
दोनों कुमारों का अभिषेक करके, उन्हें सेना और अनुचरों सहित प्रस्थान कराया—अंगद को पश्चिम दिशा की ओर और चन्द्रकेतु को उत्तरमुख।
Verse 12
अङ्गदं चापि सौमित्रिर् लक्ष्मणो ऽनुजगाम ह । चन्द्रकेतोस् तु भरतः पार्ष्णिग्राहो बभूव ह ॥
aṅgadaṃ cāpi saumitrir lakṣmaṇo 'nujagāma ha | candraketos tu bharataḥ pārṣṇigrāho babhūva ha
Saumitri Lakṣmaṇa followed Aṅgada; and Bharata became the rear-guard of Candraketu.
और अंगद के पीछे सौमित्रि लक्ष्मण गए; और चन्द्रकेतु के भरत पार्ष्णिग्राह (पृष्ठ-रक्षक) बने।
Verse 13
लक्ष्मणस् त्व् अङ्गदीयायां संवत्सरम् अथोषितः । पुत्रे स्थिते दुराधर्षे अयोध्यां पुनर् आगमत् ॥
lakṣmaṇas tv aṅgadīyāyāṃ saṃvatsaram athoṣitaḥ | putre sthite durādharṣe ayodhyāṃ punar āgamat
Lakṣmaṇa, having dwelt a year in Aṅgada's city, when his son was established, unassailable, came again to Ayodhyā.
लक्ष्मण अंगद की नगरी में एक वर्ष रहकर, जब उनका पुत्र (वहाँ) दुर्धर्ष रूप से प्रतिष्ठित हो गया, तब पुनः अयोध्या लौट आए।
Verse 14
भरतो ऽपि तथैवोष्य संवत्सरम् अथाधिकम् । अयोध्यां पुनर् अगम्य रामपादाव् उपागमत् ॥
bharato 'pi tathaivoṣya saṃvatsaram athādhikam | ayodhyāṃ punar agamya rāmapādāv upāgamat
And Bharata too, likewise having dwelt a year and more, came again to Ayodhyā and approached Rāma's feet.
भरत भी उसी प्रकार एक वर्ष से अधिक रहकर पुनः अयोध्या आकर राम के चरणों में उपस्थित हुए।
Verse 15
उभौ सौमित्रिभरतौ रामपादाव् अनुव्रतौ । कालं गतम् अपि स्नेहान् न जज्ञाते ऽतिधार्मिकौ ॥
ubhau saumitribharatau rāmapādāv anuvratau | kālaṃ gatam api snehān na jajñāte 'tidhārmikau
Both Saumitri and Bharata, devoted to Rāma's feet, those exceedingly righteous ones, out of affection did not even notice the time that had passed.
राम के चरणों के अनुव्रत वे दोनों अति धार्मिक—सौमित्रि और भरत—स्नेहवश बीते समय को भी नहीं जान पाते थे।
Verse 16
एवं वर्षसहस्राणि दशतेषां ययुस् तदा । धर्मे प्रयतमानानां पौरकार्येषु नित्यदा ॥
evaṃ varṣasahasrāṇi daśateṣāṃ yayus tadā | dharme prayatamānānāṃ paurakāryeṣu nityadā
Thus ten thousand years passed for them then, as they strove in righteousness, ever engaged in the duties of the citizens.
इस प्रकार धर्म में प्रयत्नशील और नित्य प्रजा के कार्यों में तत्पर उन (तीनों) के तब दस सहस्र वर्ष बीत गए।
Verse 17
विहृत्य लाकं परिपूर्णमानसाः; श्रिया वृता धर्मपथे परे स्थिताः । त्रयः समिद्धा इव दीप्ततेजसा; हुताग्नयः साधु महाध्वरे त्रयः ॥
vihṛtya lākaṃ paripūrṇamānasāḥ; śriyā vṛtā dharmapathe pare sthitāḥ | trayaḥ samiddhā iva dīptatejasā; hutāgnayaḥ sādhu mahādhvare trayaḥ
Having sported in the world, with minds fulfilled, girt with glory, standing upon the supreme path of righteousness — the three brothers were like three well-kindled fires of blazing splendor, truly like the three oblation-fed fires in a great sacrifice.
लोक में विहार करते हुए, पूर्णमनस्क, श्री से मण्डित, परम धर्मपथ पर स्थित वे तीनों भाई प्रज्वलित तेज वाली तीन समिद्ध अग्नियों के समान—महान् यज्ञ में आहुति दी गई तीन अग्नियों के समान—भलीभाँति सुशोभित थे।