Sarga 90
Uttara Kanda
25 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
कस्य चित् त्व् अथ कालस्य युधाजित् केकयो नृपः । स्वगुरुं प्रेषयाम् आस राघवाय महात्मने ॥
kasya cit tv atha kālasya yudhājit kekayo nṛpaḥ | svaguruṃ preṣayām āsa rāghavāya mahātmane
Now after some time, Yudhājit, the king of the Kekayas, sent his own preceptor to the great-souled Rāghava —
फिर कुछ समय बाद केकयराज युधाजित् ने महात्मा राघव के पास अपने गुरु को भेजा—
Verse 2
गार्ग्यम् अङ्गिरसः पुत्रं ब्रह्मर्षिम् अमितप्रभम् । दश चाश्वसहस्राणि प्रीतिदानम् अनुत्तमम् ॥
gārgyam aṅgirasaḥ putraṃ brahmarṣim amitaprabham | daśa cāśvasahasrāṇi prītidānam anuttamam
Gārgya, the son of Aṅgiras, a brahmin-sage of boundless splendor — and ten thousand horses as a most noble gift of affection.
अंगिरा के पुत्र, अमित तेजस्वी ब्रह्मर्षि गार्ग्य को—तथा प्रीति-उपहार के रूप में अनुपम दस सहस्र घोड़े।
Verse 3
कम्बलानि च रत्नानि चित्रवस्त्रम् अथोत्तमम् । रामाय प्रददौ राजा बहून्य् आभरणानि च ॥
kambalāni ca ratnāni citravastram athottamam | rāmāya pradadau rājā bahūny ābharaṇāni ca
And blankets, and jewels, and excellent variegated cloth, and many ornaments, the king gave to Rāma.
और राजा ने राम को कम्बल, रत्न, उत्तम विचित्र वस्त्र तथा बहुत-से आभूषण भेंट किए।
Verse 4
श्रुत्वा तु राघवो गार्ग्यं महर्षिं समुपागतम् । मातुलस्याश्वपतिनः प्रियं दूतम् उपागतम् ॥
śrutvā tu rāghavo gārgyaṃ maharṣiṃ samupāgatam | mātulasyāśvapatinaḥ priyaṃ dūtam upāgatam
Hearing that the great sage Gārgya, the dear messenger of his maternal uncle Aśvapati, had come, Rāghava —
अपने मामा अश्वपति के प्रिय दूत के रूप में महर्षि गार्ग्य को आया सुनकर राघव—
Verse 5
प्रत्युद्गम्य च काकुत्स्थः क्रोशमात्रं सहानुगः । गार्ग्यं संपूजयाम् आस धनं तत् प्रतिगृह्य च ॥
pratyudgamya ca kākutsthaḥ krośamātraṃ sahānugaḥ | gārgyaṃ saṃpūjayām āsa dhanaṃ tat pratigṛhya ca
Kākutstha, going forth to meet him a krośa's distance with his followers, honored Gārgya and accepted that wealth.
काकुत्स्थ राम अपने अनुचरों सहित एक क्रोश तक आगे बढ़कर गार्ग्य की अगवानी की, उनका सम्मान किया और वह धन ग्रहण किया।
Verse 6
पृष्ट्वा च प्रीतिदं सर्वं कुशलं मातुलस्य च । उपविष्टं महाभागं रामः प्रष्टुं प्रचक्रमे ॥
pṛṣṭvā ca prītidaṃ sarvaṃ kuśalaṃ mātulasya ca | upaviṣṭaṃ mahābhāgaṃ rāmaḥ praṣṭuṃ pracakrame
And having asked all about the affection-gift and the welfare of his maternal uncle, Rāma began to question the greatly blessed one, [now] seated:
और प्रीति-उपहार तथा अपने मामा की समस्त कुशल-क्षेम के विषय में पूछकर राम उन बैठे हुए महाभाग (गार्ग्य) से पूछने लगे—
Verse 7
किम् आह मतुलो वाक्यं यदर्थं भगवान् इह । प्राप्तो वाक्यविदां श्रेष्ठ साक्षाद् इव बृहस्पतिः ॥
kim āha matulo vākyaṃ yadarthaṃ bhagavān iha | prāpto vākyavidāṃ śreṣṭha sākṣād iva bṛhaspatiḥ
"What word does my maternal uncle say — for what purpose has the revered one come here, O best of those who know speech, like Bṛhaspati in person?"
"हे वाक्यज्ञों में श्रेष्ठ! हे साक्षात् बृहस्पति-तुल्य! मेरे मामा ने क्या वचन कहा है, जिसके लिए भगवन् आप यहाँ पधारे हैं?"
Verse 8
रामस्य भाषितं श्रुत्वा ब्रह्मर्षिः कार्यविस्तरम् । वक्तुम् अद्भुतसंकाशं राघवायोपचक्रमे ॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā brahmarṣiḥ kāryavistaram | vaktum adbhutasaṃkāśaṃ rāghavāyopacakrame
Hearing Rāma's speech, the brahmin-sage began to tell Rāghava the detail of the matter, of wondrous aspect:
राम का वचन सुनकर ब्रह्मर्षि राघव से उस कार्य का विस्तार—जो अद्भुत-सा था—कहने लगे—
Verse 9
मातुलस् ते महाबाहो वाक्यम् आह नरर्षभ । युधाजित् प्रीतिसंयुक्तं श्रूयतां यदि रोचते ॥
mātulas te mahābāho vākyam āha nararṣabha | yudhājit prītisaṃyuktaṃ śrūyatāṃ yadi rocate
"Your maternal uncle Yudhājit, O mighty-armed one, O bull among men, speaks a word joined with affection; let it be heard, if it please you.
"हे महाबाहो! हे नरर्षभ! तुम्हारे मामा युधाजित् प्रीतियुक्त वचन कहते हैं; यदि रुचे तो सुनो।
Verse 10
अयं गन्धर्वविषयः फलमूलोपशोभितः । सिन्धोर् उभयतः पार्श्वे देशः परमशोभनः ॥
ayaṃ gandharvaviṣayaḥ phalamūlopaśobhitaḥ | sindhor ubhayataḥ pārśve deśaḥ paramaśobhanaḥ
This is a gandharva region, graced with fruits and roots, on both sides of the Sindhu — a region most beautiful.
सिन्धु नदी के दोनों पार्श्वों में फल-मूल से सुशोभित यह गन्धर्वों का प्रदेश है—एक परम सुन्दर देश।
Verse 11
तं च रक्षन्ति गन्धर्वाः सायुधा युद्धकोविदाः । शैलूषस्य सुता वीरास् तिस्रः कोट्यो महाबलाः ॥
taṃ ca rakṣanti gandharvāḥ sāyudhā yuddhakovidāḥ | śailūṣasya sutā vīrās tisraḥ koṭyo mahābalāḥ
And gandharvas guard it, armed, skilled in battle — the heroic sons of Śailūṣa, three crores of them, of great might.
और उसकी रक्षा शस्त्रधारी, युद्ध में कुशल गन्धर्व करते हैं—शैलूष के वीर पुत्र, तीन करोड़ की संख्या में, महाबली।
Verse 12
तान् विनिर्जित्य काकुत्स्थ गन्धर्वविषयं शुभम् । निवेशय महाबाहो द्वे पुरे सुसमाहितः ॥
tān vinirjitya kākutstha gandharvaviṣayaṃ śubham | niveśaya mahābāho dve pure susamāhitaḥ
'Conquering them, O Kākutstha, O mighty-armed one, found two cities in that fair gandharva region, [being] well-composed.
'हे काकुत्स्थ! हे महाबाहो! उन्हें जीतकर, एकाग्रचित्त होकर उस सुन्दर गन्धर्व-प्रदेश में दो नगर बसाओ।
Verse 13
अन्यस्य न गतिस् तत्र देशश् चायं सुशोभनः । रोचतां ते महाबाहो नाहं त्वाम् अनृतं वदे ॥
anyasya na gatis tatra deśaś cāyaṃ suśobhanaḥ | rocatāṃ te mahābāho nāhaṃ tvām anṛtaṃ vade
No other has access there, and this region is most beautiful; let it please you, O mighty-armed one; I do not speak falsely to you.'
वहाँ किसी अन्य की पहुँच नहीं है, और यह प्रदेश अत्यन्त सुन्दर है; हे महाबाहो! यह तुम्हें रुचे; मैं तुमसे असत्य नहीं कहता।'"
Verse 14
तच् छ्रुत्वा राघवः प्रीतो मरर्षिर् मातुलस्य च । उवाच बाढम् इत्य् एवं भरतं चान्ववैक्षत ॥
tac chrutvā rāghavaḥ prīto mararṣir mātulasya ca | uvāca bāḍham ity evaṃ bharataṃ cānvavaikṣata
Hearing that, Rāghava, pleased with the great sage and with his maternal uncle, said "Very well," and looked toward Bharata.
यह सुनकर महर्षि से तथा अपने मामा से प्रसन्न होकर राघव ने "ऐसा ही हो" कहा और भरत की ओर देखा।
Verse 15
सो ऽब्रवीद् राघवः प्रीतः प्राञ्जलिप्रग्रहो द्विजम् । इमौ कुमारौ तं देशं ब्रह्मर्षे विजयिष्यतः ॥
so 'bravīd rāghavaḥ prītaḥ prāñjalipragraho dvijam | imau kumārau taṃ deśaṃ brahmarṣe vijayiṣyataḥ
That Rāghava, pleased, with joined palms uplifted, said to the twice-born: "These two princes shall conquer that region, O brahmin-sage —
प्रसन्न राघव ने हाथ जोड़कर उस द्विज से कहा—"हे ब्रह्मर्षे! ये दोनों कुमार उस प्रदेश को जीतेंगे—
Verse 16
भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कल एव च । मातुलेन सुगुप्तौ तौ धर्मेण च समाहितौ ॥
bharatasyātmajau vīrau takṣaḥ puṣkala eva ca | mātulena suguptau tau dharmeṇa ca samāhitau
the two heroic sons of Bharata, Takṣa and Puṣkala, well-guarded by their maternal uncle and composed in righteousness.
भरत के दोनों वीर पुत्र—तक्ष और पुष्कल—जो अपने मामा द्वारा भलीभाँति रक्षित और धर्म में सुसमाहित हैं।
Verse 17
भरतं चाग्रतः कृत्वा कुमारौ सबलानुगौ । निहत्य गन्धर्वसुतान् द्वे पुरे विभजिष्यतः ॥
bharataṃ cāgrataḥ kṛtvā kumārau sabalānugau | nihatya gandharvasutān dve pure vibhajiṣyataḥ
Placing Bharata in front, the two princes, with their forces and followers, having slain the sons of the gandharvas, shall divide the two cities between them.
भरत को आगे करके ये दोनों कुमार अपनी सेना और अनुचरों सहित गन्धर्वपुत्रों को मारकर दोनों नगर आपस में बाँट लेंगे।
Verse 18
निवेश्य ते पुरवरे आत्माजौ संनिवेश्य च । आगमिष्यति मे भूयः सकाशम् अतिधार्मिकः ॥
niveśya te puravare ātmājau saṃniveśya ca | āgamiṣyati me bhūyaḥ sakāśam atidhārmikaḥ
Having founded those two excellent cities and settled his sons therein, the most righteous one (Bharata) will come again to my presence."
उन दो श्रेष्ठ नगरों को बसाकर और अपने पुत्रों को वहाँ स्थापित करके वे अति धार्मिक (भरत) पुनः मेरे पास आ जाएँगे।"
Verse 19
ब्रह्मर्षिम् एवम् उक्त्वा तु भरतं सबलानुगम् । आज्ञापयाम् आस तदा कुमारौ चाभ्यषेचयत् ॥
brahmarṣim evam uktvā tu bharataṃ sabalānugam | ājñāpayām āsa tadā kumārau cābhyaṣecayat
Having spoken thus to the brahmin-sage, he then commanded Bharata with his forces and followers, and consecrated the two princes.
ब्रह्मर्षि से इस प्रकार कहकर उन्होंने तब सेना और अनुचरों सहित भरत को आज्ञा दी और दोनों कुमारों का अभिषेक किया।
Verse 20
नक्षत्रेण च सौम्येन पुरस्कृत्याङ्गिरः सुतम् । भरतः सह सैन्येन कुमाराभ्यां च निर्ययौ ॥
nakṣatreṇa ca saumyena puraskṛtyāṅgiraḥ sutam | bharataḥ saha sainyena kumārābhyāṃ ca niryayau
And placing the son of Aṅgiras (Gārgya) in front, under an auspicious constellation, Bharata set out, together with the army and the two princes.
और अंगिरापुत्र (गार्ग्य) को आगे करके शुभ नक्षत्र में भरत सेना तथा दोनों कुमारों के साथ प्रस्थान कर गए।
Verse 21
सा सेना शक्रयुक्तेव नरगान् निर्ययाव् अथ । राघवानुगता दूरं दुराधर्षा सुरासुरैः ॥
sā senā śakrayukteva naragān niryayāv atha | rāghavānugatā dūraṃ durādharṣā surāsuraiḥ
That army, as if joined with Śakra's own, then marched forth from the city; following Rāghava's command far, it was unassailable by gods and asuras.
इन्द्र की सेना के समान वह सेना तब नगर से निकल पड़ी; राघव की आज्ञा का अनुसरण करती हुई वह बहुत दूर तक (चली)—देवताओं और असुरों के लिए भी दुर्धर्ष।
Verse 22
मांसाशीनि च सत्त्वानि रक्षांसि सुमहान्ति च । अनुजग्मुश् च भरतं रुधिरस्य पिपासया ॥
māṃsāśīni ca sattvāni rakṣāṃsi sumahānti ca | anujagmuś ca bharataṃ rudhirasya pipāsayā
And flesh-eating beings, and very great rākṣasas, followed Bharata out of thirst for blood.
और मांसाहारी प्राणी तथा अत्यन्त विशाल राक्षस रक्त की प्यास से भरत के पीछे-पीछे चले।
Verse 23
भूतग्रामाश् च बहवो मांसभक्षाः सुदारुणाः । गन्धर्वपुत्रमांसानि भोक्तुकामाः सहस्रशः ॥
bhūtagrāmāś ca bahavo māṃsabhakṣāḥ sudāruṇāḥ | gandharvaputramāṃsāni bhoktukāmāḥ sahasraśaḥ
And many troops of beings, flesh-eaters, most dreadful, by the thousands, eager to feed upon the flesh of the gandharvas' sons;
और मांसभक्षी, अत्यन्त भयंकर अनेक भूतसमूह सहस्रों की संख्या में गन्धर्वपुत्रों का मांस खाने की इच्छा से (चले);
Verse 24
सिंहव्याघ्रसृगालानां खेचराणां च पक्षिणाम् । बहूनि वै सहस्राणि सेनाया ययुर् अग्रतः ॥
siṃhavyāghrasṛgālānāṃ khecarāṇāṃ ca pakṣiṇām | bahūni vai sahasrāṇi senāyā yayur agrataḥ
and many thousands of lions, tigers, and jackals, and of sky-going birds, went in front of the army.
और सिंह, व्याघ्र, सियार तथा आकाशचारी पक्षियों के अनेक सहस्र सेना के आगे-आगे चले।
Verse 25
अध्यर्धमासम् उषिता पथि सेना निरामया । हृष्टपुष्टजनाकीर्णा केकयं समुपागमत् ॥
adhyardhamāsam uṣitā pathi senā nirāmayā | hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā kekayaṃ samupāgamat
Having dwelt a month and a half upon the road, free of ill, thronged with gladdened, well-fed folk, the army reached Kekaya.
रोगरहित तथा हृष्ट-पुष्ट जनों से भरी वह सेना मार्ग में डेढ़ मास रहकर केकय देश पहुँची।