Sarga 89
Uttara Kanda
15 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तदावसाने यज्ञस्य रामः परमदुर्मनाः । अपश्यमानो वैदेहीं मेने शून्यम् इदं जगत् । शोकेन परमायत्तो न शान्तिं मनसागमत् ॥
tadāvasāne yajñasya rāmaḥ paramadurmanāḥ | apaśyamāno vaidehīṃ mene śūnyam idaṃ jagat | śokena paramāyatto na śāntiṃ manasāgamat
At the conclusion of that sacrifice, Rāma, exceedingly disconsolate, not seeing Vaidehī, deemed this world empty; wholly given over to grief, he found no peace in his mind.
उस यज्ञ के समाप्त होने पर राम अत्यन्त विषण्ण हो गए; वैदेही को न देखकर उन्होंने इस जगत् को शून्य माना; शोक के पूर्णतः वश में होकर उन्हें मन से शान्ति नहीं मिली।
Verse 2
विसृज्य पार्थिवान् सर्वान् ऋक्षवानरराक्षसान् । जनौघं ब्रह्ममुख्यानां वित्तपूर्णं व्यसर्जयत् ॥
visṛjya pārthivān sarvān ṛkṣavānararākṣasān | janaughaṃ brahmamukhyānāṃ vittapūrṇaṃ vyasarjayat
Dismissing all the kings, the bears, the vānaras, and the rākṣasas, he sent off the throng of chief brahmins, laden with wealth.
समस्त राजाओं, ऋक्षों, वानरों और राक्षसों को विदा करके उन्होंने श्रेष्ठ ब्राह्मणों के जनसमूह को धन से भरकर विदा किया।
Verse 3
ततो विसृज्य तान् सर्वान् रामो राजीवलोचनः । हृदि कृत्वा तदा सीताम् अयोध्यां प्रविवेश सः ॥
tato visṛjya tān sarvān rāmo rājīvalocanaḥ | hṛdi kṛtvā tadā sītām ayodhyāṃ praviveśa saḥ
Then, having dismissed all those, Rāma, the lotus-eyed, placing Sītā in his heart, entered Ayodhyā.
फिर उन सबको विदा करके कमललोचन राम सीता को हृदय में धारण किए हुए अयोध्या में प्रविष्ट हुए।
Verse 4
न सीतायाः परां भार्यां वव्रे स रघुनन्दनः । यज्ञे यज्ञे च पत्न्यर्थं जानकी काञ्चनी भवत् ॥
na sītāyāḥ parāṃ bhāryāṃ vavre sa raghunandanaḥ | yajñe yajñe ca patnyarthaṃ jānakī kāñcanī bhavat
That delight of the Raghus took no wife other than Sītā; and at each sacrifice, for the sake of a wife, there was a golden Jānakī.
उन रघुनन्दन ने सीता से बढ़कर कोई अन्य पत्नी नहीं वरी; और प्रत्येक यज्ञ में पत्नी के स्थान पर जानकी की स्वर्णमयी प्रतिमा होती थी।
Verse 5
दशवर्षसहस्राणि वाजिमेधम् उपाकरोत् । वाजपेयान् दशगुणांस् तथा बहुसुवर्णकान् ॥
daśavarṣasahasrāṇi vājimedham upākarot | vājapeyān daśaguṇāṃs tathā bahusuvarṇakān
For ten thousand years he performed the horse-sacrifice; and the Vājapeyas, ten times as many, and [sacrifices] with abundant gold.
उन्होंने दस सहस्र वर्षों तक अश्वमेध किया; तथा उससे दस गुने वाजपेय यज्ञ और बहुत स्वर्ण वाले यज्ञ किए।
Verse 6
अग्निष्टोमातिरात्राभ्यां गोसवैश् च महाधनैः । ईजे क्रतुभिर् अन्यैश् च स श्रीमान् आप्तदक्षिणैः ॥
agniṣṭomātirātrābhyāṃ gosavaiś ca mahādhanaiḥ | īje kratubhir anyaiś ca sa śrīmān āptadakṣiṇaiḥ
With the Agniṣṭoma and the Atirātra, and with the Gosavas of great wealth, and with other sacrifices with ample priestly fees, the illustrious one sacrificed.
उन श्रीमान् ने अग्निष्टोम और अतिरात्र से, महान् धन वाले गोसव यज्ञों से, तथा प्रचुर दक्षिणा वाले अन्य यज्ञों से भी यजन किया।
Verse 7
एवं स कालः सुमहान् राज्यस्थस्य महात्मनः । धर्मे प्रयतमानस्य व्यतीयाद् राघवस्य तु ॥
evaṃ sa kālaḥ sumahān rājyasthasya mahātmanaḥ | dharme prayatamānasya vyatīyād rāghavasya tu
Thus that very great span of time of the great soul, established in his kingdom and striving in righteousness, passed by — [the span] of Rāghava.
इस प्रकार राज्य में स्थित, धर्म में प्रयत्नशील उन महात्मा राघव का वह अत्यन्त विशाल समय बीत गया।
Verse 8
ऋक्षवानररक्षांसि स्थिता रामस्य शासने । अनुरज्यन्ति राजानो अहन्य् अहनि राघवम् ॥
ṛkṣavānararakṣāṃsi sthitā rāmasya śāsane | anurajyanti rājāno ahany ahani rāghavam
The bears, the vānaras, and the rākṣasas remained under Rāma's rule; and day by day the kings grew devoted to Rāghava.
ऋक्ष, वानर और राक्षस राम के शासन में स्थित रहे; और राजा लोग प्रतिदिन राघव के प्रति अनुरक्त होते गए।
Verse 9
काले वर्षति पर्जन्यः सुभिक्षं विमला दिशः । हृष्टपुष्टजनाकीर्णं पुरं जनपदस् तथा ॥
kāle varṣati parjanyaḥ subhikṣaṃ vimalā diśaḥ | hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇaṃ puraṃ janapadas tathā
The rain-cloud rained in season; there was abundance of food; the quarters were clear; and the city and the country were thronged with gladdened, well-fed folk.
समय पर पर्जन्य (मेघ) वर्षा करते; सुभिक्ष रहता; दिशाएँ निर्मल रहतीं; और नगर तथा जनपद हृष्ट-पुष्ट जनों से भरे रहते थे।
Verse 10
नाकाले म्रियते कश् चिन् न व्याधिः प्राणिनां तदा । नाधर्मश् चाभवत् कश् चिद् रामे राज्यं प्रशासति ॥
nākāle mriyate kaś cin na vyādhiḥ prāṇināṃ tadā | nādharmaś cābhavat kaś cid rāme rājyaṃ praśāsati
No one died out of season; there was then no disease among living beings; nor was there any unrighteousness, while Rāma ruled the kingdom.
राम के राज्य-शासन के समय कोई असमय में नहीं मरता था, प्राणियों को तब कोई रोग नहीं होता था, और न ही कहीं कोई अधर्म होता था।
Verse 11
अथ दीर्घस्य कालस्य राममाता यशस्विनी । पुत्रपौत्रैः परिवृता कालधर्मम् उपागमत् ॥
atha dīrghasya kālasya rāmamātā yaśasvinī | putrapautraiḥ parivṛtā kāladharmam upāgamat
Now, after a long time, the glorious mother of Rāma, surrounded by her sons and grandsons, met with the law of Time.
तब दीर्घकाल के पश्चात् राम की यशस्विनी माता (कौसल्या) पुत्रों और पौत्रों से घिरी हुई कालधर्म को प्राप्त हुईं।
Verse 12
अन्वियाय सुमित्रापि कैकेयी च यशस्विनी । धर्मं कृत्वा बहुविधं त्रिदिवे पर्यवस्थिता ॥
anviyāya sumitrāpi kaikeyī ca yaśasvinī | dharmaṃ kṛtvā bahuvidhaṃ tridive paryavasthitā
Sumitrā too followed her, and the glorious Kaikeyī; having performed manifold righteous deeds, they were established in heaven.
सुमित्रा भी और यशस्विनी कैकेयी भी उनके पीछे चली गईं; नाना प्रकार के धर्मकर्म करके वे स्वर्ग में प्रतिष्ठित हुईं।
Verse 13
सर्वाः प्रतिष्ठिताः स्वर्गे राज्ञा दशरथेन च । समागता महाभागाः सह धर्मं च लेभिरे ॥
sarvāḥ pratiṣṭhitāḥ svarge rājñā daśarathena ca | samāgatā mahābhāgāḥ saha dharmaṃ ca lebhire
All were established in heaven, and reunited with king Daśaratha; those greatly blessed ones came together and obtained [the fruit of] righteousness together.
वे सब स्वर्ग में प्रतिष्ठित हुईं और राजा दशरथ से पुनः मिलीं; वे महाभाग्यशालिनी एक साथ मिलकर धर्म का (फल) प्राप्त कर सकीं।
Verse 14
तासां रामो महादानं काले काले प्रयच्छति । मातॄणाम् अविशेषेण ब्राह्मणेषु तपस्विषु ॥
tāsāṃ rāmo mahādānaṃ kāle kāle prayacchati | mātṝṇām aviśeṣeṇa brāhmaṇeṣu tapasviṣu
On their behalf Rāma gave great gifts from time to time — for all his mothers without distinction — to the brahmins and the ascetics.
उन सबके निमित्त राम समय-समय पर—अपनी सब माताओं के लिए बिना भेदभाव के—ब्राह्मणों और तपस्वियों को महान् दान देते थे।
Verse 15
पित्र्याणि बहुरत्नानि यज्ञान् परमदुस्तरान् । चकार रामो धर्मात्मा पितॄन् देवान् विवर्धयन् ॥
pitryāṇi bahuratnāni yajñān paramadustarān | cakāra rāmo dharmātmā pitṝn devān vivardhayan
The ancestral offerings, with many jewels, and most arduous sacrifices, the righteous-souled Rāma performed, gratifying the ancestors and the gods.
धर्मात्मा राम ने पितरों और देवताओं को तृप्त करते हुए बहुत रत्नों वाले पितृकार्य (श्राद्ध) और अत्यन्त दुष्कर यज्ञ किए।