Sarga 82

Verse 1

एतद् आख्याय काकुत्स्थो भ्रातृह्याम् अमितप्रभः । लक्ष्मणं पुनार् एवाह धर्मयुक्तम् इदं वचः ॥

etad ākhyāya kākutstho bhrātṛhyām amitaprabhaḥ | lakṣmaṇaṃ punār evāha dharmayuktam idaṃ vacaḥ

Having related this, Kākutstha of boundless splendor again said this righteous word to his two brothers [and] to Lakṣmaṇa:

यह कथा कहकर अमित तेजस्वी काकुत्स्थ राम ने अपने भाइयों से—लक्ष्मण से—फिर यह धर्मयुक्त वचन कहा—

Verse 2

वसिष्ठं वामदेवं च जाबालिम् अथ कश्यपम् । द्विजांश् च सर्वप्रवरान् अश्वमेधपुरस्कृतान् ॥

vasiṣṭhaṃ vāmadevaṃ ca jābālim atha kaśyapam | dvijāṃś ca sarvapravarān aśvamedhapuraskṛtān

"Vasiṣṭha and Vāmadeva, and Jābāli, and Kaśyapa, and all the most eminent twice-born who are foremost in the Aśvamedha —

"वसिष्ठ और वामदेव को, जाबालि को और कश्यप को, तथा अश्वमेध में अग्रणी समस्त श्रेष्ठ द्विजों को—

Verse 3

एतान् सर्वान् समाहूय मन्त्रयित्वा च लक्ष्मण । हयं लक्ष्मणसंपन्नं विमोक्ष्यामि समाधिना ॥

etān sarvān samāhūya mantrayitvā ca lakṣmaṇa | hayaṃ lakṣmaṇasaṃpannaṃ vimokṣyāmi samādhinā

having summoned all these and taken counsel, O Lakṣmaṇa, I shall, with due observance, release a horse endowed with all auspicious marks."

हे लक्ष्मण! इन सबको बुलाकर और परामर्श करके मैं विधिपूर्वक एक शुभ लक्षणों से सम्पन्न घोड़ा छोड़ूँगा।"

Verse 4

तद् वाक्यं राघवेणोक्तं श्रुत्वा त्वरितविक्रमः । द्विजान् सर्वान् समाहूय दर्शयाम् आस राघवम् ॥

tad vākyaṃ rāghaveṇoktaṃ śrutvā tvaritavikramaḥ | dvijān sarvān samāhūya darśayām āsa rāghavam

Hearing that word spoken by Rāghava, he of swift valor (Lakṣmaṇa), summoning all the twice-born, brought them before Rāghava.

राघव के कहे उस वचन को सुनकर त्वरित पराक्रमी लक्ष्मण ने समस्त द्विजों को बुलाकर उन्हें राघव के पास उपस्थित किया।

Verse 5

ते दृष्ट्वा देवसंकाशं कृतपादाभिवन्दनम् । राघवं सुदुराधर्षम् आशीर्भिः समपूजयन् ॥

te dṛṣṭvā devasaṃkāśaṃ kṛtapādābhivandanam | rāghavaṃ sudurādharṣam āśīrbhiḥ samapūjayan

Seeing the godlike, exceedingly unassailable Rāghava, who made obeisance at their feet, they honored him with blessings.

देवतुल्य, अत्यन्त दुर्धर्ष राघव को, जिन्होंने उनके चरणों में प्रणाम किया, देखकर उन्होंने आशीर्वादों से उनका सम्मान किया।

Verse 6

प्राञ्जलिस् तु ततो भूत्वा राघवो द्विजसात्तमान् । उवाच धर्मसंयुक्तम् अश्वमेधाश्रितं वचः ॥

prāñjalis tu tato bhūtvā rāghavo dvijasāttamān | uvāca dharmasaṃyuktam aśvamedhāśritaṃ vacaḥ

Then, with joined palms, Rāghava spoke to those best of the twice-born a word joined with righteousness, bearing upon the Aśvamedha.

तब हाथ जोड़कर राघव ने उन द्विजश्रेष्ठों से धर्मयुक्त, अश्वमेध-सम्बन्धी वचन कहा।

Verse 7

स तेषां द्विजमुख्यानां वाक्यम् अद्भुतदर्शनम् । अश्वमेधाश्रितं श्रुत्वा भृशं प्रीतो ऽभवत् तदा ॥

sa teṣāṃ dvijamukhyānāṃ vākyam adbhutadarśanam | aśvamedhāśritaṃ śrutvā bhṛśaṃ prīto 'bhavat tadā

Having heard the wondrous-seeming word of those chief twice-born concerning the Aśvamedha, he became exceedingly pleased then.

उन मुख्य द्विजों का अश्वमेध-सम्बन्धी अद्भुत-सा वचन सुनकर उस समय वे अत्यन्त प्रसन्न हुए।

Verse 8

विज्ञाय तु मतं तेषां रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् । प्रेषयस्व महाबाहो सुग्रीवाय महात्मने ॥

vijñāya tu mataṃ teṣāṃ rāmo lakṣmaṇam abravīt | preṣayasva mahābāho sugrīvāya mahātmane

Knowing their mind, Rāma said to Lakṣmaṇa: "Send word, O mighty-armed one, to the great-souled Sugrīva:

उनका अभिप्राय जानकर राम ने लक्ष्मण से कहा—"हे महाबाहो! महात्मा सुग्रीव के पास संदेश भेजो—

Verse 9

शीघ्रं महद्भिर् हरिभिर् बहिभिश् च तदाश्रयैः । सार्धम् आगच्छ भद्रं ते अनुभोक्तुं मखोत्तमम् ॥

śīghraṃ mahadbhir haribhir bahibhiś ca tadāśrayaiḥ | sārdham āgaccha bhadraṃ te anubhoktuṃ makhottamam

'Come swiftly with the great vānaras and the many others who depend on you; blessings upon you — to partake of this best of sacrifices.'

'तुम्हारा कल्याण हो; तुम शीघ्र ही महान् वानरों और अपने आश्रित अनेक अन्य (वानरों) सहित इस उत्तम यज्ञ का अनुभव करने के लिए आओ।'

Verse 10

विभीषणश् च रक्षोभिः कामगैर् बहुभिर् वृतः । अश्वमेधं महाबाहुः प्राप्नोतु लघुविक्रमः ॥

vibhīṣaṇaś ca rakṣobhiḥ kāmagair bahubhir vṛtaḥ | aśvamedhaṃ mahābāhuḥ prāpnotu laghuvikramaḥ

And let Vibhīṣaṇa, the mighty-armed one of swift valor, surrounded by many rākṣasas who go at will, attend the Aśvamedha.

और इच्छानुसार चलने वाले अनेक राक्षसों से घिरे शीघ्र पराक्रमी महाबाहु विभीषण भी अश्वमेध में उपस्थित हों।

Verse 11

राजानश् च नरव्याघ्र ये मे प्रियचिकीर्षवः । सानुगाः क्षिप्रम् आयान्तु यज्ञभूमिम् अनुत्तमाम् ॥

rājānaś ca naravyāghra ye me priyacikīrṣavaḥ | sānugāḥ kṣipram āyāntu yajñabhūmim anuttamām

And the kings, O tiger among men, who wish to do me a kindness — let them come quickly with their retinues to the unsurpassed sacrificial ground.

हे नरव्याघ्र! और जो राजा मेरा प्रिय करना चाहते हैं, वे अपने अनुचरों सहित शीघ्र उस अनुपम यज्ञभूमि में आएँ।

Verse 12

देशान्तरगता ये च द्विजा धर्मपरायणाः । निमन्त्रयस्व तान् सर्वान् अश्वमेधाय लक्ष्मण ॥

deśāntaragatā ye ca dvijā dharmaparāyaṇāḥ | nimantrayasva tān sarvān aśvamedhāya lakṣmaṇa

And those twice-born devoted to righteousness who have gone to other lands — invite all of them for the Aśvamedha, O Lakṣmaṇa.

हे लक्ष्मण! और जो धर्मपरायण द्विज देशान्तर में गए हुए हैं, उन सबको भी अश्वमेध के लिए निमन्त्रित करो।

Verse 13

ऋषयश् चा महाबाहो आहूयन्तां तपोधनाः । देशान्तरगता ये च सदाराश् च महर्षयः ॥

ṛṣayaś cā mahābāho āhūyantāṃ tapodhanāḥ | deśāntaragatā ye ca sadārāś ca maharṣayaḥ

And let the sages rich in austerity be summoned, O mighty-armed one, and those great sages who have gone to other lands, together with their wives.

हे महाबाहो! तपोधन ऋषि भी बुलाए जाएँ, और जो महर्षि देशान्तर में गए हुए हैं, वे अपनी पत्नियों सहित (बुलाए जाएँ)।

Verse 14

यज्ञवाटश् च सुमहान् गोमत्या नैमिषे वने । आज्ञाप्यतां महाबाहो तद् धि पुण्यम् अनुत्तमम् ॥

yajñavāṭaś ca sumahān gomatyā naimiṣe vane | ājñāpyatāṃ mahābāho tad dhi puṇyam anuttamam

And let a very great sacrificial enclosure be commanded upon the Gomatī in the Naimiṣa forest, O mighty-armed one; for that place is holy and unsurpassed.

हे महाबाहो! और नैमिष वन में गोमती नदी के तट पर एक विशाल यज्ञशाला (यज्ञवाट) बनवाने की आज्ञा दो; क्योंकि वह स्थान परम पवित्र और अनुपम है।

Verse 15

शतं वाहसहस्राणां तण्डुलानां वपुष्मताम् । अयुतं तिलमुद्गस्य प्रयात्व् अग्रे महाबल ॥

śataṃ vāhasahasrāṇāṃ taṇḍulānāṃ vapuṣmatām | ayutaṃ tilamudgasya prayātv agre mahābala

Let a hundred thousand cart-loads of fine rice, and a myriad measures of sesame and mung-beans, go in advance, O one of great might.

हे महाबली! एक लाख गाड़ी उत्तम चावल और एक अयुत (दस सहस्र) माप तिल तथा मूँग आगे भेज दो।

Verse 16

सुवर्णकोट्यो बहुला हिरण्यस्य शतोत्तराः । अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्व् अग्रे महामतिः ॥

suvarṇakoṭyo bahulā hiraṇyasya śatottarāḥ | agrato bharataḥ kṛtvā gacchatv agre mahāmatiḥ

Abundant crores of gold, and of wrought gold more than a hundred [crore] — placing these in front, let the wise Bharata go ahead, O one of great mind.

हे महामति! प्रचुर करोड़ों स्वर्ण और सौ करोड़ से अधिक गढ़ा हुआ सोना आगे रखकर बुद्धिमान् भरत आगे चलें।

Verse 17

अन्तरापणवीथ्यश् च सर्वांश् च नटनर्तकान् । नैगमान् बालवृद्धांश् च द्विजांश् च सुसमाहितान् ॥

antarāpaṇavīthyaś ca sarvāṃś ca naṭanartakān | naigamān bālavṛddhāṃś ca dvijāṃś ca susamāhitān

And the rows of shops within, and all the actors and dancers, and the townsmen, young and old, and the well-composed twice-born,

और भीतर की बाज़ार-पंक्तियाँ, समस्त नट-नर्तक, नागरिकजन—बालक और वृद्ध—तथा सुसमाहित द्विज,

Verse 18

कर्मान्तिकांश् च कुशलाञ् शिल्पिनश् च सुपण्डितान् । मातरश् चैव मे सर्वाः कुमारान्तःपुराणि च ॥

karmāntikāṃś ca kuśalāñ śilpinaś ca supaṇḍitān | mātaraś caiva me sarvāḥ kumārāntaḥpurāṇi ca

and the skilled workmen and the capable, learned craftsmen and artisans, and all my mothers, and the princes and the inner apartments,

कुशल कारीगर और चतुर, विद्वान् शिल्पी, तथा मेरी सब माताएँ, कुमार और अन्तःपुर—

Verse 19

काञ्चनीं मम पत्नीं च दीक्षार्हां यज्ञकर्मणि । अग्रतो भरतः कृत्वा गच्छत्व् अग्रे महामतिः ॥

kāñcanīṃ mama patnīṃ ca dīkṣārhāṃ yajñakarmaṇi | agrato bharataḥ kṛtvā gacchatv agre mahāmatiḥ

and the golden image of my wife, worthy of consecration in the sacrificial rite — placing these in front, let the wise Bharata go ahead."

Since Sītā is absent, a golden effigy of her serves as the king's consort in the horse-sacrifice, as the epic specifies later.

और यज्ञकर्म में दीक्षा के योग्य मेरी पत्नी की स्वर्णमयी प्रतिमा—इन्हें आगे रखकर बुद्धिमान् भरत आगे चलें।"