Sarga 81

Verse 1

तथोक्तवति रामे तु तस्य जन्म तद् अद्भुतम् । उवाच लक्ष्मणो भूयो भरतश् च महायशाः ॥

tathoktavati rāme tu tasya janma tad adbhutam | uvāca lakṣmaṇo bhūyo bharataś ca mahāyaśāḥ

When Rāma had thus told that wondrous birth of his, Lakṣmaṇa and the greatly glorious Bharata spoke again:

राम द्वारा उसके उस अद्भुत जन्म का इस प्रकार वर्णन किए जाने पर लक्ष्मण और महायशस्वी भरत ने फिर कहा—

Verse 2

सा प्रिया सोमपुत्रस्य संवत्सरम् अथोषिता । अकरोत् किं नरश्रेष्ठ तत् त्वं शंसितुम् अर्हसि ॥

sā priyā somaputrasya saṃvatsaram athoṣitā | akarot kiṃ naraśreṣṭha tat tvaṃ śaṃsitum arhasi

"That beloved of the son of Soma, having dwelt with him a year — what did she do, O best of men? That you ought to relate."

"हे नरश्रेष्ठ! सोमपुत्र की वह प्रिया एक वर्ष उसके साथ रहकर फिर क्या करती थी? वह आप बताने की कृपा करें।"

Verse 3

तयोस् तद् वाक्यमाधुर्यं निशम्य परिपृच्छतोः । रामः पुनर् उवाचेमां प्रजापतिसुते कथाम् ॥

tayos tad vākyamādhuryaṃ niśamya paripṛcchatoḥ | rāmaḥ punar uvācemāṃ prajāpatisute kathām

Hearing the sweetness of that speech of the two who questioned him, Rāma again told this tale of the son of the Prajāpati:

प्रश्न पूछते हुए उन दोनों के उस वचन की मधुरता सुनकर राम ने प्रजापतिपुत्र की यह कथा फिर कही—

Verse 4

पुरुषत्वं गते शूरे बुधः परमबुद्धिमान् । संवर्तं परमोदारम् आजुहाव महायशाः ॥

puruṣatvaṃ gate śūre budhaḥ paramabuddhimān | saṃvartaṃ paramodāram ājuhāva mahāyaśāḥ

"When the hero had come to manhood, Budha of supreme intellect, greatly glorious, invoked the most noble Saṃvarta;

"जब वह शूरवीर पुरुषत्व को प्राप्त हुआ, तब परम बुद्धिमान् महायशस्वी बुध ने परम उदार संवर्त को आमन्त्रित किया;

Verse 5

च्यवनं भृगुपुत्रं च मुनिं चारिष्टनेमिनम् । प्रमोदनं मोदकरं ततो दुर्वाससं मुनिम् ॥

cyavanaṃ bhṛguputraṃ ca muniṃ cāriṣṭaneminam | pramodanaṃ modakaraṃ tato durvāsasaṃ munim

and Cyavana the son of Bhṛgu, and the sage Ariṣṭanemin, and Pramodana the joy-maker, and then the sage Durvāsas —

और भृगुपुत्र च्यवन को, मुनि अरिष्टनेमि को, आनन्द देने वाले प्रमोदन को, तथा फिर मुनि दुर्वासा को—

Verse 6

एतान् सर्वान् समानीय वाक्यज्ञस् तत्त्वदर्शिनः । उवाच सर्वान् सुहृदो धैर्येण सुसमाहितः ॥

etān sarvān samānīya vākyajñas tattvadarśinaḥ | uvāca sarvān suhṛdo dhairyeṇa susamāhitaḥ

having assembled all these, those seers of the truth, the knower of speech, firmly self-composed, said to all his friends:

इन सब तत्त्वदर्शियों को एकत्र करके वह वाक्यज्ञ, धैर्य से सुसमाहित होकर, अपने सब सुहृदों से बोला—

Verse 7

अयं राजा महाबाहुः कर्दमस्य इलः सुतः । जानीतैनं यथा भूतं श्रेयो ह्य् अस्य विधीयताम् ॥

ayaṃ rājā mahābāhuḥ kardamasya ilaḥ sutaḥ | jānītainaṃ yathā bhūtaṃ śreyo hy asya vidhīyatām

'This mighty-armed king is Ila, the son of Kardama; know him as he truly is, and let his welfare be ordained.'

'यह महाबाहु राजा कर्दम का पुत्र इल है; इसे यथार्थ रूप में जानो, और इसका कल्याण (उपाय) नियत करो।'

Verse 8

तेषां संवदताम् एव तम् आश्रमम् उपागमत् । कर्दमः सुमहातेजा द्विजैः सह महात्मभिः ॥

teṣāṃ saṃvadatām eva tam āśramam upāgamat | kardamaḥ sumahātejā dvijaiḥ saha mahātmabhiḥ

Even as they were conversing, Kardama of very great splendor came to that hermitage, together with the great-souled twice-born.

उनके परस्पर बातचीत करते ही महातेजस्वी कर्दम महात्मा द्विजों के साथ उस आश्रम में आ पहुँचे।

Verse 9

पुलस्त्यश् च क्रतुश् चैव वषट्कारस् तथैव च । ओंकारश् च महातेजास् तम् आश्रमम् उपागमन् ॥

pulastyaś ca kratuś caiva vaṣaṭkāras tathaiva ca | oṃkāraś ca mahātejās tam āśramam upāgaman

And Pulastya and Kratu, and Vaṣaṭkāra likewise, and the greatly radiant Oṃkāra came to that hermitage.

और पुलस्त्य, क्रतु, तथा वषट्कार और महातेजस्वी ओंकार भी उस आश्रम में आ पहुँचे।

Verse 10

ते सर्वे हृष्टमनसः परस्परसमागमे । हितैषिणो बाह्लि पतेः पृथग् वाक्यम् अथाब्रुवन् ॥

te sarve hṛṣṭamanasaḥ parasparasamāgame | hitaiṣiṇo bāhli pateḥ pṛthag vākyam athābruvan

All those well-wishers, their minds gladdened at the mutual meeting, then spoke, each separately, a word concerning the lord of Bāhlī.

परस्पर मिलने पर प्रसन्नचित्त हुए वे सब हितैषी, बाह्लीपति के विषय में अलग-अलग अपना-अपना वचन कहने लगे।

Verse 11

कर्दमस् त्व् अब्रवीद् वाक्यं सुतार्थं परमं हितम् । द्विजाः शृणुत मद्वाक्यं यच् छ्रेयः पार्थिवस्य हि ॥

kardamas tv abravīd vākyaṃ sutārthaṃ paramaṃ hitam | dvijāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yac chreyaḥ pārthivasya hi

But Kardama spoke a word supremely beneficial for his son's sake: 'O twice-born, hear my word — that which is for the king's welfare.

किन्तु कर्दम ने पुत्र के हित में परम कल्याणकारी वचन कहा—'हे द्विजो! मेरा वचन सुनो, जो राजा के लिए श्रेयस्कर है।

Verse 12

नान्यं पश्यामि भैषज्यम् अन्तरेण वृषध्वजम् । नाश्वमेधात् परो यज्ञः प्रियश् चैव महात्मनः ॥

nānyaṃ paśyāmi bhaiṣajyam antareṇa vṛṣadhvajam | nāśvamedhāt paro yajñaḥ priyaś caiva mahātmanaḥ

I see no other remedy except [the propitiation of] the bull-bannered one (Śiva); there is no sacrifice higher than the Aśvamedha, and it is dear to that great soul.

वृषभध्वज (शिव) की आराधना के बिना मैं कोई अन्य औषधि नहीं देखता; और अश्वमेध से बढ़कर कोई यज्ञ नहीं, जो उस महात्मा को प्रिय हो।

Verse 13

तस्माद् यजामहे सर्वे पार्थिवार्थे दुरासदम् । कर्दमेनैवम् उक्तास् तु सर्व एव द्विजर्षभाः । रोचयन्ति स्म तं यज्ञं रुद्रस्याराधनं प्रति ॥

tasmād yajāmahe sarve pārthivārthe durāsadam | kardamenaivam uktās tu sarva eva dvijarṣabhāḥ | rocayanti sma taṃ yajñaṃ rudrasyārādhanaṃ prati

Therefore let us all sacrifice, for the king's sake, with that hard-to-attain rite.' Thus addressed by Kardama, all those bulls among the twice-born approved that sacrifice toward the propitiation of Rudra.

इसलिए हम सब राजा के हित में उस दुरासद यज्ञ से यजन करें।'—कर्दम के इस प्रकार कहने पर उन सब द्विजश्रेष्ठों ने रुद्र की आराधना के लिए उस यज्ञ का अनुमोदन किया।

Verse 14

संवर्तस्य तु राजर्षिः शिष्यः परपुरंजयः । मरुत्त इति विख्यतस् तं यज्ञं समुपाहरत् ॥

saṃvartasya tu rājarṣiḥ śiṣyaḥ parapuraṃjayaḥ | marutta iti vikhyatas taṃ yajñaṃ samupāharat

And a royal sage, a pupil of Saṃvarta, a conqueror of enemy cities, renowned as Marutta — he undertook that sacrifice.

और संवर्त के शिष्य, शत्रुनगरों को जीतने वाले, मरुत्त नाम से विख्यात एक राजर्षि ने उस यज्ञ का सम्पादन किया।

Verse 15

ततो यज्ञो महान् आसीद् बुधाश्रमसमीपतः । रुद्रश् च परमं तोषम् आजगाम महायशाः ॥

tato yajño mahān āsīd budhāśramasamīpataḥ | rudraś ca paramaṃ toṣam ājagāma mahāyaśāḥ

Then there was a great sacrifice near the hermitage of Budha; and Rudra of great glory came to the highest satisfaction.

तब बुध के आश्रम के समीप एक महान् यज्ञ हुआ; और महायशस्वी रुद्र परम संतोष को प्राप्त हुए।

Verse 16

अथ यज्ञसमाप्तौ तु प्रीतः परमया मुदा । उमापतिर् द्विजान् सर्वान् उवाचेदम् इलां प्रति ॥

atha yajñasamāptau tu prītaḥ paramayā mudā | umāpatir dvijān sarvān uvācedam ilāṃ prati

Then, at the completion of the sacrifice, pleased with supreme joy, the lord of Umā said this to all the twice-born, concerning Ilā:

फिर यज्ञ की समाप्ति पर परम प्रसन्नता से संतुष्ट होकर उमापति ने इला के विषय में सब द्विजों से यह कहा—

Verse 17

प्रीतो ऽस्मि हयमेधेन भक्त्या च द्विजसत्तमाः । अस्य बाह्लिपतेश् चैव किं करोमि प्रियं शुभम् ॥

prīto 'smi hayamedhena bhaktyā ca dvijasattamāḥ | asya bāhlipateś caiva kiṃ karomi priyaṃ śubham

'I am pleased by the horse-sacrifice and by your devotion, O best of the twice-born; what pleasant and auspicious thing shall I do for this lord of Bāhlī?'

'हे द्विजश्रेष्ठो! मैं अश्वमेध से और तुम्हारी भक्ति से प्रसन्न हूँ; इस बाह्लीपति का कौन-सा प्रिय और शुभ करूँ?'

Verse 18

तथा वदति देवेशे द्विजास् ते सुसमाहिताः । प्रसादयन्ति देवेशं यथा स्यात् पुरुषस् त्व् इला ॥

tathā vadati deveśe dvijās te susamāhitāḥ | prasādayanti deveśaṃ yathā syāt puruṣas tv ilā

As the lord of gods spoke thus, those twice-born, well-composed, propitiated the lord of gods, [praying] that Ilā might be a man.

देवेश्वर के इस प्रकार कहने पर उन सुसमाहित द्विजों ने देवेश्वर को प्रसन्न किया कि इला पुरुष हो जाए।

Verse 19

ततः प्रीतमना रुद्रः पुरुषत्वं ददौ पुनः । इलायै सुमहातेजा दत्त्वा चान्तरधीयत ॥

tataḥ prītamanā rudraḥ puruṣatvaṃ dadau punaḥ | ilāyai sumahātejā dattvā cāntaradhīyata

Then Rudra of very great splendor, his mind pleased, gave manhood again to Ilā; and having given it, he vanished.

तब प्रसन्नचित्त महातेजस्वी रुद्र ने इला को पुनः पुरुषत्व प्रदान किया; और देकर अन्तर्धान हो गए।

Verse 20

निवृत्ते हयमेधे तु गते चादर्शनं हरे । यथागतं द्विजाः सर्वे अगच्छन् दीर्घदर्शिनः ॥

nivṛtte hayamedhe tu gate cādarśanaṃ hare | yathāgataṃ dvijāḥ sarve agacchan dīrghadarśinaḥ

When the horse-sacrifice was concluded and Hara had passed from sight, all those far-seeing twice-born went back as they had come.

अश्वमेध के समाप्त होने और हर के अदृश्य हो जाने पर वे सब दीर्घदर्शी द्विज जैसे आए थे वैसे ही लौट गए।

Verse 21

राजा तु बाह्लिम् उत्सृज्य मध्यदेशे ह्य् अनुत्तमम् । निवेशयाम् आस पुरं प्रतिष्ठानं यशस्करम् ॥

rājā tu bāhlim utsṛjya madhyadeśe hy anuttamam | niveśayām āsa puraṃ pratiṣṭhānaṃ yaśaskaram

And the king, abandoning Bāhlī, founded in the Middle Country a peerless, glory-bringing city, Pratiṣṭhāna.

और राजा ने बाह्लीक को छोड़कर मध्यदेश में एक अनुपम, यशोवर्धक नगर—प्रतिष्ठान—बसाया।

Verse 22

शशबिन्दुस् तु राजासीद् बाह्ल्यां परपुरंजयः । प्रतिष्ठान इलो राजा प्रजापतिसुतो बली ॥

śaśabindus tu rājāsīd bāhlyāṃ parapuraṃjayaḥ | pratiṣṭhāna ilo rājā prajāpatisuto balī

Śaśabindu became king in Bāhlī, a conqueror of enemy cities; and Ila became king in Pratiṣṭhāna, the mighty son of the Prajāpati.

बाह्लीक में शत्रुनगरों को जीतने वाला शशबिन्दु राजा हुआ; और प्रतिष्ठान में बलशाली प्रजापतिपुत्र इल राजा हुआ।

Verse 23

स काले प्राप्तवांल् लोकम् इलो ब्राह्मम् अनुत्तमम् । ऐलः पुरूरवा राजा प्रतिष्ठानम् अवाप्तवान् ॥

sa kāle prāptavāṃl lokam ilo brāhmam anuttamam | ailaḥ purūravā rājā pratiṣṭhānam avāptavān

In time Ila attained the unsurpassed world of Brahmā; and the king Purūravas, son of Ilā (Aila), obtained Pratiṣṭhāna.

समय आने पर इल अनुपम ब्रह्मलोक को प्राप्त हुआ; और इला के पुत्र (ऐल) राजा पुरूरवा को प्रतिष्ठान प्राप्त हुआ।

Verse 24

ईदृशो ह्य् अश्वमेधस्य प्रभावः पुरुषर्षभौ । स्त्रीभूतः पौरुषं लेभे यच् चान्यद् अपि दुर्लभम् ॥

īdṛśo hy aśvamedhasya prabhāvaḥ puruṣarṣabhau | strībhūtaḥ pauruṣaṃ lebhe yac cānyad api durlabham

Such indeed is the power of the Aśvamedha, O you two bulls among men; one turned into a woman regained manhood, and that too which is otherwise hard to win."

हे पुरुषश्रेष्ठो! अश्वमेध का ऐसा ही प्रभाव है; स्त्री बना हुआ (राजा) पुरुषत्व को तथा उस दुर्लभ फल को भी पुनः प्राप्त कर सका।"