Sarga 83
Uttara Kanda
16 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तत् सर्वम् अखिलेनाशु प्रस्थाप्य भरताग्रजः । हयं लक्ष्मणसंपन्नं कृष्णसारं मुमोच ह ॥
tat sarvam akhilenāśu prasthāpya bharatāgrajaḥ | hayaṃ lakṣmaṇasaṃpannaṃ kṛṣṇasāraṃ mumoca ha
Having swiftly dispatched all that in its entirety, the elder brother of Bharata released a horse of dark hue, endowed with all auspicious marks.
वह सब कुछ शीघ्र ही पूर्ण रूप से भेजकर भरत के अग्रज (राम) ने शुभ लक्षणों से सम्पन्न एक कृष्णसार (श्याम) घोड़ा छोड़ा।
Verse 2
ऋत्विग्भिर् लक्ष्मणं सार्धम् अश्वे च विनियुज्य सः । ततो ऽभ्यगच्छत् काकुत्स्थः सह सैन्येन नैमिषम् ॥
ṛtvigbhir lakṣmaṇaṃ sārdham aśve ca viniyujya saḥ | tato 'bhyagacchat kākutsthaḥ saha sainyena naimiṣam
Having engaged Lakṣmaṇa, together with the officiating priests, in the charge of the horse, Kākutstha then went with the army to Naimiṣa.
ऋत्विजों सहित लक्ष्मण को उस घोड़े की रक्षा में नियुक्त करके फिर काकुत्स्थ राम सेना के साथ नैमिष की ओर गए।
Verse 3
यज्ञवाटं महाबाहुर् दृष्ट्वा परमम् अद्भुतम् । प्रहर्षम् अतुलं लेभे श्रीमान् इति च सो ऽब्रवीत् ॥
yajñavāṭaṃ mahābāhur dṛṣṭvā paramam adbhutam | praharṣam atulaṃ lebhe śrīmān iti ca so 'bravīt
Seeing the supremely wondrous sacrificial enclosure, the illustrious mighty-armed one attained matchless joy and said, "[It is] splendid!"
उस परम अद्भुत यज्ञशाला को देखकर श्रीमान् महाबाहु राम अतुलनीय हर्ष को प्राप्त हुए और बोले—"यह अत्यन्त रमणीय है!"
Verse 4
नैमिषे वसतस् तस्य सर्व एव नराधिपाः । आजग्मुः सर्वराष्ट्रेभ्यस् तान् रामः प्रत्यपूजयत् ॥
naimiṣe vasatas tasya sarva eva narādhipāḥ | ājagmuḥ sarvarāṣṭrebhyas tān rāmaḥ pratyapūjayat
As he dwelt in Naimiṣa, all the lords of men came from all the realms; and Rāma honored them in turn.
नैमिष में उनके निवास करते समय समस्त राष्ट्रों से सब राजा आ पहुँचे; और राम ने उनका यथोचित सम्मान किया।
Verse 5
उपकार्यान् महार्हांश् च पार्थिवानां महात्मनाम् । सानुगानां नरश्रेष्ठो व्यादिदेश महाद्युतिः ॥
upakāryān mahārhāṃś ca pārthivānāṃ mahātmanām | sānugānāṃ naraśreṣṭho vyādideśa mahādyutiḥ
The lord of men of great splendor assigned costly, worthy lodgings for those great-souled kings with their retinues.
महाद्युतिमान् नरश्रेष्ठ राम ने उन महात्मा राजाओं के लिए उनके अनुचरों सहित बहुमूल्य उत्तम निवास-स्थान नियत किए।
Verse 6
अन्नपानानि वस्त्राणि सानुगानां महात्मनाम् । भरतः संददाव् आशु शत्रुघ्नसहितस् तदा ॥
annapānāni vastrāṇi sānugānāṃ mahātmanām | bharataḥ saṃdadāv āśu śatrughnasahitas tadā
Food and drink and garments for those great souls with their retinues Bharata, together with Śatrughna, then swiftly bestowed.
तब शत्रुघ्न के साथ भरत ने उन महात्माओं को उनके अनुचरों सहित शीघ्र ही अन्न-पान और वस्त्र प्रदान किए।
Verse 7
वानराश् च महात्मानः सुग्रीवसहितास् तदा । विप्राणां प्रणताः सर्वे चक्रिरे परिवेषणम् ॥
vānarāś ca mahātmānaḥ sugrīvasahitās tadā | viprāṇāṃ praṇatāḥ sarve cakrire pariveṣaṇam
And the great-souled vānaras, together with Sugrīva, all humbly served the brahmins, performing the waiting at table.
और सुग्रीव सहित महात्मा वानरों ने तब विनम्र होकर सब ब्राह्मणों की परिवेषणा (भोजन परोसने का कार्य) की।
Verse 8
विभीषणश् च रक्षोभिः स्रग्विभिर् बहुभिर् वृतः । ऋषीणाम् उग्रतपसां किंकरः पर्युपस्थितः ॥
vibhīṣaṇaś ca rakṣobhiḥ sragvibhir bahubhir vṛtaḥ | ṛṣīṇām ugratapasāṃ kiṃkaraḥ paryupasthitaḥ
And Vibhīṣaṇa, surrounded by many garlanded rākṣasas, stood by as a servant of the sages of fierce austerity.
और अनेक मालाधारी राक्षसों से घिरे विभीषण उग्र तपस्वी ऋषियों के किंकर (सेवक) के रूप में उपस्थित रहे।
Verse 9
एवं सुविहितो यज्ञो हयमेधो ऽभ्यवर्तत । लक्ष्मणेनाभिगुप्ता च हयचर्या प्रवर्तिता ॥
evaṃ suvihito yajño hayamedho 'bhyavartata | lakṣmaṇenābhiguptā ca hayacaryā pravartitā
Thus the well-ordered horse-sacrifice proceeded; and, guarded by Lakṣmaṇa, the roaming of the horse was carried on.
इस प्रकार भलीभाँति सम्पन्न अश्वमेध यज्ञ चलता रहा; और लक्ष्मण द्वारा सुरक्षित होकर घोड़े की चर्या (भ्रमण) जारी रही।
Verse 10
नान्यः शब्दो ऽभवत् तत्र हयमेधे महात्मनः । छन्दतो देहि विस्रब्धो यावत् तुष्यन्ति याचकाः । तावद् वानररक्षोभिर् दत्तम् एवाभ्यदृश्यत ॥
nānyaḥ śabdo 'bhavat tatra hayamedhe mahātmanaḥ | chandato dehi visrabdho yāvat tuṣyanti yācakāḥ | tāvad vānararakṣobhir dattam evābhyadṛśyata
No other sound was there at the horse-sacrifice of that great soul than this: "Give freely and confidently, until the suppliants are satisfied"; and just so much was seen given by the vānaras and the rākṣasas.
उस महात्मा के अश्वमेध में इसके अतिरिक्त और कोई शब्द नहीं था—"इच्छानुसार निःशंक होकर दो, जब तक याचक संतुष्ट न हों"; और उतना ही वानरों तथा राक्षसों के द्वारा दिया जाता हुआ दिखाई देता था।
Verse 11
न कश् चिन् मलिनस् तत्र दीनो वाप्य् अथ वा कृशः । तस्मिन् यज्ञवरे राज्ञो हृष्टपुष्टजनावृते ॥
na kaś cin malinas tatra dīno vāpy atha vā kṛśaḥ | tasmin yajñavare rājño hṛṣṭapuṣṭajanāvṛte
No one there was soiled, or wretched, or emaciated, at that best of sacrifices of the king, thronged with gladdened, well-fed folk.
प्रसन्न और हृष्ट-पुष्ट जनों से भरे उस राजा के उस श्रेष्ठ यज्ञ में कोई भी मलिन, दीन अथवा कृश (दुबला) नहीं था।
Verse 12
ये च तत्र महात्मानो मुनयश् चिरजीविनः । नास्मरंस् तादृशं यज्ञं दानौघसमलंकृतम् ॥
ye ca tatra mahātmāno munayaś cirajīvinaḥ | nāsmaraṃs tādṛśaṃ yajñaṃ dānaughasamalaṃkṛtam
And those great souls, the long-lived sages who were there, did not recall ever seeing such a sacrifice, adorned with floods of gifts.
और वहाँ जो महात्मा, चिरजीवी मुनि थे, उन्होंने दानों के समूह से अलंकृत ऐसा यज्ञ पहले कभी देखा हुआ स्मरण नहीं किया।
Verse 13
रजतानां सुवर्णानां रत्नानाम् अथ वाससाम् । अनिशं दीयमानानां नान्तः समुपदृश्यते ॥
rajatānāṃ suvarṇānāṃ ratnānām atha vāsasām | aniśaṃ dīyamānānāṃ nāntaḥ samupadṛśyate
Of silver, of gold, of jewels, and of garments, given ceaselessly, no end was seen.
निरन्तर दिए जाते रहने वाले चाँदी, सोना, रत्नों और वस्त्रों का कोई अन्त (सीमा) दिखाई नहीं देता था।
Verse 14
न शक्रस्य न सोमस्य यमस्य वरुणस्य वा । ईदृशो दृष्टपूर्वो न एवम् ऊचुस् तपोधनाः ॥
na śakrasya na somasya yamasya varuṇasya vā | īdṛśo dṛṣṭapūrvo na evam ūcus tapodhanāḥ
"Not of Śakra, nor of Soma, nor of Yama, nor of Varuṇa, has such a sacrifice been seen before" — thus said those rich in austerity.
"न शक्र का, न सोम का, न यम का और न वरुण का—ऐसा यज्ञ पहले कभी देखा नहीं गया"—ऐसा उन तपोधनों ने कहा।
Verse 15
सर्वत्र वानरास् तस्थुः सर्वत्रैव च राक्षसाः । वासो धनानि कामिभ्यः पूर्णहस्ता ददुर् भृशम् ॥
sarvatra vānarās tasthuḥ sarvatraiva ca rākṣasāḥ | vāso dhanāni kāmibhyaḥ pūrṇahastā dadur bhṛśam
Everywhere the vānaras stood, and everywhere too the rākṣasas; with full hands they gave abundantly garments and wealth to all who desired.
सब ओर वानर खड़े थे और सब ओर राक्षस भी; वे भरे हाथों से इच्छुक जनों को वस्त्र और धन प्रचुरता से देते थे।
Verse 16
ईदृशो राजसिंहस्य यज्ञः सर्वगुणान्वितः । संवत्सरम् अथो साग्रं वर्तते न च हीयते ॥
īdṛśo rājasiṃhasya yajñaḥ sarvaguṇānvitaḥ | saṃvatsaram atho sāgraṃ vartate na ca hīyate
Such was the sacrifice of that lion among kings, endowed with every excellence; it proceeded for a full year and more, and did not diminish.
उस राजसिंह का ऐसा समस्त गुणों से युक्त यज्ञ पूरे एक वर्ष से अधिक समय तक चलता रहा और घटता नहीं था।