Sarga 76
Uttara Kanda
22 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
लक्ष्मणस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वा शत्रुनिबर्हणः । वृत्रघातम् अशेषेण कथयेत्य् आह लक्ष्मणम् ॥
lakṣmaṇasya tu tad vākyaṃ śrutvā śatrunibarhaṇaḥ | vṛtraghātam aśeṣeṇa kathayety āha lakṣmaṇam
Hearing those words of Lakṣmaṇa, the destroyer of foes (Rāma) said to Lakṣmaṇa: "Tell the slaying of Vṛtra in full, without omission."
लक्ष्मण के उस वचन को सुनकर शत्रुनाशक राम ने लक्ष्मण से कहा—"वृत्र का वध सम्पूर्ण रूप से, बिना कुछ छोड़े, कहो।"
Verse 2
राघवेणैवम् उक्तस् तु सुमित्रानन्दवर्धनः । भूय एव कथां दिव्यां कथयाम् आस लक्ष्मणः ॥
rāghaveṇaivam uktas tu sumitrānandavardhanaḥ | bhūya eva kathāṃ divyāṃ kathayām āsa lakṣmaṇaḥ
Thus addressed by Rāghava, the increaser of Sumitrā's joy, Lakṣmaṇa, once again related the divine tale:
राघव के इस प्रकार कहने पर सुमित्रा के आनन्दवर्धन लक्ष्मण ने वह दिव्य कथा फिर से कह सुनाई—
Verse 3
सहस्राक्षवचः श्रुत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम् । विष्णुर् देवान् उवाचेदं सर्वान् इन्द्रपुरोगमान् ॥
sahasrākṣavacaḥ śrutvā sarveṣāṃ ca divaukasām | viṣṇur devān uvācedaṃ sarvān indrapurogamān
"Hearing the words of the thousand-eyed one and of all the dwellers of heaven, Viṣṇu said this to all the gods, led by Indra:
"सहस्राक्ष इन्द्र का तथा समस्त देवताओं का वचन सुनकर विष्णु ने इन्द्र को आगे रखकर उन सब देवताओं से यह कहा—
Verse 4
पूर्वं सौहृदबद्धो ऽस्मि वृत्रस्य सुमहात्मनः । तेन युष्मत् प्रियार्थं वै नाहं हन्मि महासुरम् ॥
pūrvaṃ sauhṛdabaddho 'smi vṛtrasya sumahātmanaḥ | tena yuṣmat priyārthaṃ vai nāhaṃ hanmi mahāsuram
'Formerly I am bound in friendship with the great-souled Vṛtra; therefore, to please you, I will not myself slay that great asura.
'पहले से ही मैं महात्मा वृत्र के साथ सौहार्द (मैत्री) से बँधा हुआ हूँ; इसलिए तुम्हारा प्रिय करने के लिए भी मैं स्वयं उस महान् असुर का वध नहीं करूँगा।
Verse 5
अवश्यं करणीयं च भवतां सुखम् उत्तमम् । तस्माद् उपायम् आख्यास्ये येन वृत्रं हनिष्यथ ॥
avaśyaṃ karaṇīyaṃ ca bhavatāṃ sukham uttamam | tasmād upāyam ākhyāsye yena vṛtraṃ haniṣyatha
Yet the highest welfare of yours must needs be accomplished; therefore I shall declare the means by which you shall slay Vṛtra.
फिर भी तुम्हारा परम कल्याण अवश्य करना है; अतः मैं वह उपाय बताऊँगा जिससे तुम वृत्र का वध करोगे।
Verse 6
त्रिधा भूतं करिष्ये ऽहम् आत्मानं सुरसत्तमाः । तेन वृत्रं सहस्राक्षो हनिष्यति न संशयः ॥
tridhā bhūtaṃ kariṣye 'ham ātmānaṃ surasattamāḥ | tena vṛtraṃ sahasrākṣo haniṣyati na saṃśayaḥ
I shall make myself become threefold, O best of gods; by that the thousand-eyed one shall slay Vṛtra, no doubt.
हे श्रेष्ठ देवताओ! मैं अपने को तीन भागों में विभक्त कर दूँगा; उससे सहस्राक्ष इन्द्र वृत्र का वध करेंगे, इसमें संशय नहीं।
Verse 7
एको ऽंशो वासवं यातु द्वितीयो वज्रम् एव तु । तृतीयो भूतलं शक्रस् ततो वृत्रं हनिष्यति ॥
eko 'ṃśo vāsavaṃ yātu dvitīyo vajram eva tu | tṛtīyo bhūtalaṃ śakras tato vṛtraṃ haniṣyati
Let one portion enter Vāsava, and the second the thunderbolt; the third into the surface of the earth — thereupon Śakra shall slay Vṛtra.'
एक अंश वासव (इन्द्र) में जाए, दूसरा वज्र में, और तीसरा भूतल में; तब शक्र वृत्र का वध कर देंगे।'
Verse 8
तथा ब्रुवति देवेशे देवा वाक्यम् अथाब्रुवन् । एवम् एतन् न संदेहो यथा वदसि दैत्यहन् ॥
tathā bruvati deveśe devā vākyam athābruvan | evam etan na saṃdeho yathā vadasi daityahan
As the lord of gods spoke thus, the gods then said these words: 'So it is; there is no doubt, even as you say, O slayer of daityas.
देवेश्वर (विष्णु) के इस प्रकार कहने पर देवताओं ने यह वचन कहा—'हे दैत्यहन्ता! जैसा आप कहते हैं, वह ऐसा ही है, इसमें संदेह नहीं।
Verse 9
भद्रं ते ऽस्तु गमिष्यामो वृत्रासुरवधैषिणः । भजस्व परमोदारवासवं स्वेन तेजसा ॥
bhadraṃ te 'stu gamiṣyāmo vṛtrāsuravadhaiṣiṇaḥ | bhajasva paramodāravāsavaṃ svena tejasā
Blessing be upon you; we shall go, desiring the slaying of the asura Vṛtra; do you, O most noble one, enter into Vāsava with your own splendor.'
आपका कल्याण हो; हम वृत्रासुर के वध की इच्छा से जाएँगे; हे परम उदार! आप अपने तेज से वासव (इन्द्र) में प्रविष्ट होइए।'
Verse 10
ततः सर्वे महात्मानः सहस्राक्षपुरोगमाः । तद् अरण्यम् उपाक्रामन् यत्र वृत्रो महासुरः ॥
tataḥ sarve mahātmānaḥ sahasrākṣapurogamāḥ | tad araṇyam upākrāman yatra vṛtro mahāsuraḥ
Then all those great souls, led by the thousand-eyed one, approached that forest where Vṛtra, the great asura, was.
"तब सहस्राक्ष इन्द्र को आगे करके वे सब महात्मा देवगण उस वन की ओर चले जहाँ महान् असुर वृत्र था।
Verse 11
ते ऽपश्यंस् तेजसा भूतं तपन्तम् असुरोत्तमम् । पिबन्तम् इव लोकांस् त्रीन् निर्दहन्तम् इवाम्बरम् ॥
te 'paśyaṃs tejasā bhūtaṃ tapantam asurottamam | pibantam iva lokāṃs trīn nirdahantam ivāmbaram
They beheld the best of asuras, become all fiery energy, blazing with austerity, as if drinking up the three worlds, as if burning up the sky.
उन्होंने तेजःस्वरूप हो गए, तप से तपते हुए उस श्रेष्ठ असुर को देखा—जो मानो तीनों लोकों को पी रहा हो और मानो आकाश को भस्म कर रहा हो।
Verse 12
दृष्ट्वैव चासुरश्रेष्ठं देवास् त्रासम् उपागमन् । कथम् एनं वधिष्यामः कथं न स्यात् पराजयः ॥
dṛṣṭvaiva cāsuraśreṣṭhaṃ devās trāsam upāgaman | katham enaṃ vadhiṣyāmaḥ kathaṃ na syāt parājayaḥ
And at the mere sight of the best of asuras, the gods were seized with dread: 'How shall we slay him? How may there be no defeat for us?'
उस असुरश्रेष्ठ को देखते ही देवता भयभीत हो गए—'हम इसे कैसे मारेंगे? हमारी पराजय कैसे न हो?'
Verse 13
तेषां चिन्तयतां तत्र सहस्राक्षः पुरंदरः । वज्रं प्रगृह्य बाहुभ्यां प्रहिणोद् वृत्रमूर्धनि ॥
teṣāṃ cintayatāṃ tatra sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ | vajraṃ pragṛhya bāhubhyāṃ prahiṇod vṛtramūrdhani
As they pondered there, the thousand-eyed Purandara, seizing the thunderbolt with both arms, hurled it upon Vṛtra's head.
उनके वहाँ इस प्रकार विचार करते समय सहस्राक्ष पुरन्दर ने दोनों भुजाओं से वज्र उठाकर वृत्र के सिर पर फेंका।
Verse 14
कालाग्निनेव घोरेण दीप्तेनेव महार्चिषा । प्रतप्तं वृत्रशिरसि जगत् त्रासम् उपागमत् ॥
kālāgnineva ghoreṇa dīpteneva mahārciṣā | prataptaṃ vṛtraśirasi jagat trāsam upāgamat
Scorched upon Vṛtra's head, as if by the terrible fire of Time, as if by a blazing great flame, the world was seized with dread.
वृत्र के सिर पर, मानो घोर कालाग्नि से, मानो प्रज्वलित महान् ज्वाला से संतप्त होकर समस्त जगत् भय को प्राप्त हुआ।
Verse 15
असंभाव्यं वधं तस्य वृत्रस्य विबुधाधिपः । चिन्तयानो जगामाशु लोकस्यान्तं महायशाः ॥
asaṃbhāvyaṃ vadhaṃ tasya vṛtrasya vibudhādhipaḥ | cintayāno jagāmāśu lokasyāntaṃ mahāyaśāḥ
Deeming that he had done the unthinkable — the slaying of Vṛtra — the glorious lord of the gods swiftly fled to the end of the world.
Overcome by the guilt of slaying Vṛtra (reckoned a brahminicide), Indra flees, as the following verses make explicit.
वृत्र का वह असम्भाव्य वध कर डालने का विचार करते हुए महायशस्वी देवराज शीघ्र ही लोक के अन्त (छोर) को भाग गए।
Verse 16
तम् इन्द्रं ब्रह्महत्याशु गच्छन्तम् अनुगच्छति । अपतच् चास्य गात्रेषु तम् इन्द्रं दुःखम् आविशत् ॥
tam indraṃ brahmahatyāśu gacchantam anugacchati | apatac cāsya gātreṣu tam indraṃ duḥkham āviśat
Brahminicide swiftly follows Indra as he goes; and it fell upon his limbs, and sorrow entered that Indra.
जाते हुए उस इन्द्र का ब्रह्महत्या शीघ्र पीछा करती है; और वह उसके अंगों पर आ पड़ी, जिससे इन्द्र को दुःख व्याप्त हो गया।
Verse 17
हतारयः प्रनष्टेन्द्रा देवाः साग्निपुरोगमाः । विष्णुं त्रिभुवणश्रेष्ठं मुहुर् मुहुर् अपूजयन् ॥
hatārayaḥ pranaṣṭendrā devāḥ sāgnipurogamāḥ | viṣṇuṃ tribhuvaṇaśreṣṭhaṃ muhur muhur apūjayan
Their foes slain but their Indra vanished, the gods, led by Agni, worshipped Viṣṇu, the best of the three worlds, again and again:
शत्रु तो मारा गया, किन्तु इन्द्र के अदृश्य हो जाने पर अग्नि को आगे करके देवताओं ने त्रिभुवन में श्रेष्ठ विष्णु की बार-बार पूजा की—
Verse 18
त्वं गतिः परमा देव पूर्वजो जगतः प्रभुः । रथार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वम् उपजग्मिवान् ॥
tvaṃ gatiḥ paramā deva pūrvajo jagataḥ prabhuḥ | rathārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvam upajagmivān
'You are the supreme refuge, O god, the first-born, the lord of the world; for the sake of all beings you came to your Viṣṇu-hood.
The second line is corrupt (reading rathārthaṃ); rendered according to the likely sense, 'for the sake [or protection] of all beings.'
'हे देव! आप परम गति हैं, जगत् के पूर्वज और प्रभु हैं; समस्त प्राणियों के हित के लिए आपने विष्णुत्व को प्राप्त किया है।
Verse 19
हतश् चायं त्वया वृत्रो ब्रह्महत्या च वासवम् । बाधते सुरशार्दूल मोक्षं तस्य विनिर्दिश ॥
hataś cāyaṃ tvayā vṛtro brahmahatyā ca vāsavam | bādhate suraśārdūla mokṣaṃ tasya vinirdiśa
And this Vṛtra has been slain by you; and brahminicide afflicts Vāsava, O tiger among gods — ordain his release.'
हे सुरशार्दूल! यह वृत्र आपके द्वारा (प्रेरित इन्द्र से) मारा गया, और ब्रह्महत्या वासव को पीड़ित कर रही है; उसके उद्धार (मोक्ष) का उपाय बताइए।'
Verse 20
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा देवानां विष्णुर् अब्रवीत् । माम् एव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम् ॥
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇur abravīt | mām eva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam
Hearing those words of the gods, Viṣṇu said: 'Let Śakra sacrifice to me alone; I shall purify the thunderbolt-wielder.
देवताओं के उस वचन को सुनकर विष्णु ने कहा—'शक्र मेरा ही यजन करें; मैं उस वज्रधारी को पवित्र कर दूँगा।
Verse 21
पुण्येन हयमेधेन माम् इष्ट्वा पाकशासनः । पुनर् एष्यति देवानाम् इन्द्रत्वम् अकुतोभयः ॥
puṇyena hayamedhena mām iṣṭvā pākaśāsanaḥ | punar eṣyati devānām indratvam akutobhayaḥ
Having worshipped me with a holy horse-sacrifice, the Chastiser of Pāka shall come again to the Indra-hood of the gods, free from all fear.'
पुण्यमय अश्वमेध से मेरा यजन करके पाकशासन इन्द्र पुनः देवताओं के इन्द्रपद को निर्भय होकर प्राप्त करेंगे।'
Verse 22
एवं संदिश्य देवानां तां वाणीम् अमृतोपमा । जगाम विष्णुर् देवेशः स्तूयमानस् त्रिविष्टपम् ॥
evaṃ saṃdiśya devānāṃ tāṃ vāṇīm amṛtopamā | jagāma viṣṇur deveśaḥ stūyamānas triviṣṭapam
Having thus enjoined that nectar-like speech upon the gods, Viṣṇu, lord of gods, being praised, went to heaven."
इस प्रकार देवताओं को वह अमृततुल्य वाणी कहकर देवेश्वर विष्णु स्तुति किए जाते हुए स्वर्ग को चले गए।"