Sarga 75
Uttara Kanda
18 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तथोक्तवति रामे तु भरते च महात्मनि । लक्ष्मणो ऽपि शुभं वाक्यम् उवाच रघुनन्दनम् ॥
tathoktavati rāme tu bharate ca mahātmani | lakṣmaṇo 'pi śubhaṃ vākyam uvāca raghunandanam
When Rāma had spoken thus, and the great-souled Bharata too, Lakṣmaṇa likewise spoke an auspicious speech to the delight of the Raghus:
राम तथा महात्मा भरत के इस प्रकार कहने पर लक्ष्मण ने भी रघुनन्दन से यह शुभ वचन कहा—
Verse 2
अश्वमेधो महायज्ञः पावनः सर्वपाप्मनाम् । पावनस् तव दुर्धर्षो रोचतां क्रतुपुंगवः ॥
aśvamedho mahāyajñaḥ pāvanaḥ sarvapāpmanām | pāvanas tava durdharṣo rocatāṃ kratupuṃgavaḥ
"The Aśvamedha is a great sacrifice, a purifier of all sins; a purifier for you, O unassailable one — may this bull of sacrifices find favor with you.
"अश्वमेध एक महायज्ञ है, समस्त पापों का नाशक; हे दुर्धर्ष! यह आपको पवित्र करने वाला है—यह यज्ञश्रेष्ठ आपको रुचिकर हो।
Verse 3
श्रूयते हि पुरावृत्तं वासवे सुमहात्मनि । ब्रह्महत्यावृतः शक्रो हयमेधेन पावितः ॥
śrūyate hi purāvṛttaṃ vāsave sumahātmani | brahmahatyāvṛtaḥ śakro hayamedhena pāvitaḥ
For it is heard, as a thing of old, that in the case of the great-souled Vāsava, Śakra, enveloped by brahminicide, was purified by the horse-sacrifice.
सुना जाता है कि प्राचीन काल में महात्मा वासव (इन्द्र) के विषय में—ब्रह्महत्या से आवृत शक्र अश्वमेध यज्ञ से पवित्र हुए थे।
Verse 4
पुरा किल महाबाहो देवासुरसमागमे । वृत्रो नाम महान् आसीद् दैतेयो लोकसंमतः ॥
purā kila mahābāho devāsurasamāgame | vṛtro nāma mahān āsīd daiteyo lokasaṃmataḥ
Of old, O mighty-armed one, at the meeting of gods and asuras, there was a great daitya named Vṛtra, esteemed in the world.
हे महाबाहो! प्राचीन काल में देव-असुर संग्राम में वृत्र नामक एक महान् दैत्य था, जो लोक में सम्मानित था।
Verse 5
विस्तीर्णा योजनशतम् उच्छ्रितस् त्रिगुणं ततः । अनुरागेण लोकांस् त्रीन् स्नेहात् पश्यति सर्वतः ॥
vistīrṇā yojanaśatam ucchritas triguṇaṃ tataḥ | anurāgeṇa lokāṃs trīn snehāt paśyati sarvataḥ
Spanning a hundred yojanas, and three times that in height, he gazed upon the three worlds all around with affection and love.
सौ योजन विस्तृत और उससे तीन गुना ऊँचा वह, प्रेम और स्नेह से तीनों लोकों को चारों ओर से देखता रहता था।
Verse 6
धर्मज्ञश् च कृतज्ञश् च बुद्ध्या च परिनिष्ठितः । शशास पृथिवीं सर्वां धर्मेण सुसमाहितः ॥
dharmajñaś ca kṛtajñaś ca buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ | śaśāsa pṛthivīṃ sarvāṃ dharmeṇa susamāhitaḥ
Knower of righteousness, grateful, and perfected in understanding, he ruled all the earth with righteousness, well composed.
धर्मज्ञ, कृतज्ञ और बुद्धि में परिपक्व वह, एकाग्रचित्त होकर धर्मपूर्वक समस्त पृथ्वी पर शासन करता था।
Verse 7
तस्मिन् प्रशासति तदा सर्वकामदुघा मही । रसवन्ति प्रसूतानि मूलानि च फलानि च ॥
tasmin praśāsati tadā sarvakāmadughā mahī | rasavanti prasūtāni mūlāni ca phalāni ca
While he ruled, the earth then yielded every desire; juicy roots and fruits were brought forth.
उसके शासन करते समय पृथ्वी समस्त कामनाओं को पूर्ण करने वाली थी; रसभरे मूल और फल उत्पन्न होते थे।
Verse 8
अकृष्टपच्या पृथिवी सुसंपन्ना महात्मनः । स राज्यं तादृशं भुङ्क्ते स्फीतम् अद्भुतदर्शनम् ॥
akṛṣṭapacyā pṛthivī susaṃpannā mahātmanaḥ | sa rājyaṃ tādṛśaṃ bhuṅkte sphītam adbhutadarśanam
The well-endowed earth ripened its crops without plowing for that great soul; such a kingdom he enjoyed — prosperous and of wondrous aspect.
उस महात्मा के लिए भलीभाँति सम्पन्न पृथ्वी बिना जोते ही अन्न पकाती थी; वह ऐसे समृद्ध और अद्भुत दर्शन वाले राज्य का भोग करता था।
Verse 9
तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना तपः कुर्याम् अनुत्तमम् । तपो हि परमं श्रेयस् तपो हि परमं सुखम् ॥
tasya buddhiḥ samutpannā tapaḥ kuryām anuttamam | tapo hi paramaṃ śreyas tapo hi paramaṃ sukham
A thought arose in him: 'Let me perform unsurpassed austerity; for austerity is the supreme good, austerity is the supreme happiness.'
उसके मन में यह विचार उठा—'मैं अनुपम तप करूँ; क्योंकि तप ही परम श्रेय है, तप ही परम सुख है।'
Verse 10
स निक्षिप्य सुतं ज्येष्ठं पौरेषु परमेश्वरम् । तप उग्रम् उपातिष्ठत् तापयन् सर्वदेवताः ॥
sa nikṣipya sutaṃ jyeṣṭhaṃ paureṣu parameśvaram | tapa ugram upātiṣṭhat tāpayan sarvadevatāḥ
Setting his eldest son, the supreme lord, among the citizens as ruler, he undertook fierce austerity, scorching thereby all the gods.
अपने ज्येष्ठ पुत्र परमेश्वर को नगरवासियों के बीच (राजा के रूप में) स्थापित करके उसने उग्र तप आरम्भ किया, जिससे समस्त देवता संतप्त होने लगे।
Verse 11
तपस् तप्यति वृत्रे तु वासवः परमार्तवत् । विष्णुं समुपसंक्रम्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥
tapas tapyati vṛtre tu vāsavaḥ paramārtavat | viṣṇuṃ samupasaṃkramya vākyam etad uvāca ha
As Vṛtra was practicing austerity, Vāsava (Indra), in deepest distress, approached Viṣṇu and said these words:
वृत्र के तप करते समय वासव (इन्द्र) अत्यन्त व्याकुल होकर विष्णु के पास जाकर यह वचन बोले—
Verse 12
तपस्यता महाबाहो लोका वृत्रेण निर्जिताः । बलवान् स हि धर्मात्मा नैनं शक्ष्यामि बाधितुम् ॥
tapasyatā mahābāho lokā vṛtreṇa nirjitāḥ | balavān sa hi dharmātmā nainaṃ śakṣyāmi bādhitum
'By his practice of austerity, O mighty-armed one, the worlds have been won by Vṛtra; for he is mighty and righteous of soul, and I shall not be able to withstand him.
'हे महाबाहो! तप करते हुए वृत्र ने लोकों को जीत लिया है; वह बलवान् और धर्मात्मा है, मैं उसे बाधा पहुँचाने में समर्थ नहीं हूँ।
Verse 13
यद्य् असौ तप आतिष्ठेद् भूय एव सुरेश्वर । यावल् लोका धरिष्यन्ति तावद् अस्य वशानुगाः ॥
yady asau tapa ātiṣṭhed bhūya eva sureśvara | yāval lokā dhariṣyanti tāvad asya vaśānugāḥ
If he should undertake austerity yet further, O lord of the gods, then, as long as the worlds shall endure, so long shall they be subject to him.
हे सुरेश्वर! यदि वह और भी तप करने लगे, तो जब तक लोक रहेंगे, तब तक वे उसी के वश में रहेंगे।
Verse 14
त्वं चैनं परमोदारम् उपेक्षसि महाबल । क्षणं हि न भवेद् वृत्रः क्रुद्धे त्वयि सुरेश्वर ॥
tvaṃ cainaṃ paramodāram upekṣasi mahābala | kṣaṇaṃ hi na bhaved vṛtraḥ kruddhe tvayi sureśvara
And you overlook him, that most noble one, O one of great might; yet Vṛtra would not last a moment, if you were angered, O lord of gods.
हे महाबली! और आप उस परम उदार की उपेक्षा कर रहे हैं; हे सुरेश्वर! यदि आप क्रुद्ध हो जाएँ तो वृत्र एक क्षण भी नहीं टिकेगा।
Verse 15
यदा हि प्रीतिसंयोगं त्वया विष्णो समागतः । तदा प्रभृति लोकानां नाथत्वम् उपलब्धवान् ॥
yadā hi prītisaṃyogaṃ tvayā viṣṇo samāgataḥ | tadā prabhṛti lokānāṃ nāthatvam upalabdhavān
For from the time he came into a bond of affection with you, O Viṣṇu, from that time on he obtained lordship over the worlds.
हे विष्णो! जब से वह आपके साथ प्रेमसम्बन्ध में आया, तभी से उसने लोकों का स्वामित्व प्राप्त किया।
Verse 16
स त्वं प्रसादं लोकानां कुरुष्व सुमहायशः । त्वत्कृतेन हि सर्वं स्यात् प्रशान्तम् अजरं जगत् ॥
sa tvaṃ prasādaṃ lokānāṃ kuruṣva sumahāyaśaḥ | tvatkṛtena hi sarvaṃ syāt praśāntam ajaraṃ jagat
So do you show favor to the worlds, O greatly glorious one; for by your doing the whole world would become tranquil and undecaying.
हे सुमहायशस्वी! इसलिए आप लोकों पर कृपा कीजिए; क्योंकि आपके करने से समस्त जगत् शान्त और अजर (अविनाशी) हो जाएगा।
Verse 17
इमे हि सर्वे विष्णो त्वां निरीक्षन्ते दिवौकसः । वृत्रघतेन महता एषां साह्यं कुरुष्व ह ॥
ime hi sarve viṣṇo tvāṃ nirīkṣante divaukasaḥ | vṛtraghatena mahatā eṣāṃ sāhyaṃ kuruṣva ha
For all these dwellers of heaven, O Viṣṇu, look to you; by the great slaying of Vṛtra, render them your aid.
हे विष्णो! ये समस्त देवगण आपकी ओर देख रहे हैं; वृत्र के महान् वध से इनकी सहायता कीजिए।
Verse 18
त्वया हि नित्यशः साह्यं कृतम् एषां महात्मनाम् । असह्यम् इदम् अन्येषाम् अगतीनां गतिर् भवान् ॥
tvayā hi nityaśaḥ sāhyaṃ kṛtam eṣāṃ mahātmanām | asahyam idam anyeṣām agatīnāṃ gatir bhavān
For by you aid has always been rendered to these great souls; this burden is unbearable for others — you are the recourse of those without recourse.'"
आपने तो सदा ही इन महात्माओं की सहायता की है; यह भार दूसरों के लिए असह्य है—आप ही गतिहीनों की गति हैं।'"