Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 72

Uttara Kanda

21 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    स मुहूर्ताद् उपश्रुत्य देवर्षिर् अमितप्रभः । स्वम् आश्रमं शिष्य वृतः क्षुधार्तः संन्यवर्तत ॥

    sa muhūrtād upaśrutya devarṣir amitaprabhaḥ | svam āśramaṃ śiṣya vṛtaḥ kṣudhārtaḥ saṃnyavartata

    After a muhūrta, hearing of it, the divine sage of boundless splendor, surrounded by his pupils, afflicted by hunger, returned to his own hermitage.

    एक मुहूर्त बाद यह सुनकर अमित तेजस्वी वे देवर्षि, शिष्यों से घिरे हुए, भूख से पीड़ित होकर अपने आश्रम लौटे।

  2. Verse 2

    सो ऽपश्यद् अरजां दीनां रजसा समभिप्लुताम् । ज्योत्स्नाम् इवारुणग्रस्तां प्रत्यूषे न विराजतीम् ॥

    so 'paśyad arajāṃ dīnāṃ rajasā samabhiplutām | jyotsnām ivāruṇagrastāṃ pratyūṣe na virājatīm

    He saw Arajā wretched, overwhelmed with defilement, like the moonlight seized by the redness of dawn, no longer shining at daybreak.

    उन्होंने अरजा को दीन, कलंक (धूलि) से आप्लावित देखा—जैसे प्रभात में अरुण-किरणों से ग्रस्त चाँदनी, जो अब शोभित नहीं होती।

  3. Verse 3

    तस्य रोषः समभवत् क्षुधार्तस्य विशेषतः । निर्दहन्न् इव लोकांस् त्रीञ् शिष्यांश् चेदम् उवाच ह ॥

    tasya roṣaḥ samabhavat kṣudhārtasya viśeṣataḥ | nirdahann iva lokāṃs trīñ śiṣyāṃś cedam uvāca ha

    His wrath arose, afflicted by hunger as he especially was; and as though burning up the three worlds, he said this to his pupils:

    विशेषतः भूख से पीड़ित उन्हें रोष हुआ; और मानो तीनों लोकों को भस्म करते हुए उन्होंने शिष्यों से यह कहा—

  4. Verse 4

    पश्यध्वं विपरीतस्य दण्डस्याविदितात्मनः । विपत्तिं घोरसंकाशां क्रुद्धाम् अग्निशिखाम् इव ॥

    paśyadhvaṃ viparītasya daṇḍasyāviditātmanaḥ | vipattiṃ ghorasaṃkāśāṃ kruddhām agniśikhām iva

    'Behold the calamity of the perverse, reckless Daṇḍa — a calamity of dread aspect, wrathful like a tongue of fire.

    'देखो, विपरीत बुद्धि वाले, आत्म-अज्ञानी दण्ड की घोर दिखने वाली विपत्ति को—जो क्रुद्ध अग्निशिखा के समान है।

  5. Verse 5

    क्षयो ऽस्य दुर्मतेः प्राप्तः सानुगस्य दुरात्मनः । यः प्रदीप्तां हुताशस्य शिखां वै स्प्रष्टुम् इच्छति ॥

    kṣayo 'sya durmateḥ prāptaḥ sānugasya durātmanaḥ | yaḥ pradīptāṃ hutāśasya śikhāṃ vai spraṣṭum icchati

    Ruin has come upon this evil-minded wretch of wicked soul, together with his followers — he who would seek to touch the blazing flame of the fire-god.

    अनुचरों सहित इस दुर्बुद्धि दुरात्मा का विनाश आ पहुँचा, जो अग्नि की प्रज्वलित ज्वाला को छूना चाहता है।

  6. Verse 6

    यस्मात् स कृतवान् पापम् ईदृशं घोरदर्शनम् । तस्मात् प्राप्स्यति दुर्मेधाः फलं पापस्य कर्मणः ॥

    yasmāt sa kṛtavān pāpam īdṛśaṃ ghoradarśanam | tasmāt prāpsyati durmedhāḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ

    Because he has committed such a sin of dread aspect, that evil-minded one shall therefore obtain the fruit of his sinful deed.

    चूँकि उसने ऐसा घोर दिखने वाला पाप किया है, इसलिए वह दुर्बुद्धि अपने पापकर्म का फल पाएगा।

  7. Verse 7

    सप्तरात्रेण राजासौ सभृत्यबलवाहनः । पापकर्मसमाचारो वधं प्राप्स्यति दुर्मतिः ॥

    saptarātreṇa rājāsau sabhṛtyabalavāhanaḥ | pāpakarmasamācāro vadhaṃ prāpsyati durmatiḥ

    Within seven nights that king, together with his servants, forces, and mounts — a doer of sinful deeds, that evil-minded one — shall meet with destruction.

    सात रात के भीतर ही पापकर्म करने वाला वह दुर्बुद्धि राजा अपने सेवकों, सेना और वाहनों सहित विनाश को प्राप्त होगा।

  8. Verse 8

    समन्ताद् योजनशतं विषयं चास्य दुर्मतेः । धक्ष्यते पांसुवर्षेण महता पाकशासनः ॥

    samantād yojanaśataṃ viṣayaṃ cāsya durmateḥ | dhakṣyate pāṃsuvarṣeṇa mahatā pākaśāsanaḥ

    For a hundred yojanas all around, the realm of this evil-minded one the Chastiser of Pāka (Indra) shall scorch with a great rain of dust.

    इस दुर्बुद्धि के राज्य को चारों ओर सौ योजन तक पाकशासन इन्द्र महान् धूलि-वर्षा से भस्म कर देंगे।

  9. Verse 9

    सर्वसत्त्वानि यानीह स्थावराणि चराणि च । महता पांसुवर्षेण नाशं यास्यन्ति सर्वशः ॥

    sarvasattvāni yānīha sthāvarāṇi carāṇi ca | mahatā pāṃsuvarṣeṇa nāśaṃ yāsyanti sarvaśaḥ

    All the creatures that are here, both immobile and moving, shall by that great rain of dust go to utter destruction.

    यहाँ के जितने भी प्राणी हैं—चर और अचर—वे सब उस महान् धूलि-वर्षा से पूर्णतः नष्ट हो जाएँगे।

  10. Verse 10

    दण्डस्य विषयो यावत् तावत् सर्वसमुच्छ्रयः । पांसुभुत इवालक्ष्यः सप्तरात्राद् भविष्यति ॥

    daṇḍasya viṣayo yāvat tāvat sarvasamucchrayaḥ | pāṃsubhuta ivālakṣyaḥ saptarātrād bhaviṣyati

    As far as Daṇḍa's realm extends, so far shall all that rises upon it, as though devoured by dust, become invisible within seven nights.'

    दण्ड का राज्य जहाँ तक फैला है, वहाँ तक जो कुछ भी ऊँचा उठा हुआ है, वह सात रात में धूलि से ढका-सा अदृश्य हो जाएगा।'

  11. Verse 11

    इत्य् उक्त्वा क्रोधसंतपस् तम् आश्रमनिवासिनम् । जनं जनपदान्तेषु स्थीयताम् इति चाब्रवीत् ॥

    ity uktvā krodhasaṃtapas tam āśramanivāsinam | janaṃ janapadānteṣu sthīyatām iti cābravīt

    Having spoken thus, burning with wrath, he said to the folk dwelling in the hermitage: 'Take your stand at the borders of the country, beyond it.'

    ऐसा कहकर क्रोध से संतप्त उन (भार्गव) ने आश्रम में रहने वाले लोगों से कहा—'तुम लोग जनपद की सीमा के बाहर जाकर रहो।'

  12. Verse 12

    श्रुत्वा तूशसनो वाक्यं स आश्रमावसथो जनः । निष्क्रान्तो विषयात् तस्य स्थानं चक्रे ऽथ बाह्यतः ॥

    śrutvā tūśasano vākyaṃ sa āśramāvasatho janaḥ | niṣkrānto viṣayāt tasya sthānaṃ cakre 'tha bāhyataḥ

    Hearing the words of Uśanas, that folk dwelling in the hermitage went forth from his realm and made their abode outside it.

    उशनस् (शुक्र) के वचन सुनकर आश्रम में रहने वाले वे लोग उसके राज्य से निकलकर बाहर अपना निवास बनाने लगे।

  13. Verse 13

    स तथोक्त्वा मुनिजनम् अरजाम् इदम् अब्रवीत् । इहैव वस दुर्मेधे आश्रमे सुसमाहिता ॥

    sa tathoktvā munijanam arajām idam abravīt | ihaiva vasa durmedhe āśrame susamāhitā

    Having thus spoken to the community of sages, he said this to Arajā: 'Dwell here itself, O foolish one, in the hermitage, well-composed.

    इस प्रकार मुनिजनों से कहकर उन्होंने अरजा से यह कहा—'हे दुर्मेधे! तुम एकाग्रचित्त होकर यहीं इस आश्रम में रहो।

  14. Verse 14

    इदं योजनपर्यन्तं सरः सुरुचिरप्रभम् । अरजे विज्वरा भुङ्क्ष्व कालश् चात्र प्रतीक्ष्यताम् ॥

    idaṃ yojanaparyantaṃ saraḥ suruciraprabham | araje vijvarā bhuṅkṣva kālaś cātra pratīkṣyatām

    This lake, a yojana in extent, of radiant luster — O Arajā, feed yourself here free of distress, and here let your appointed time be awaited.

    हे अरजे! एक योजन तक फैला यह सुन्दर कान्ति वाला सरोवर है; तुम निश्चिन्त होकर यहाँ आहार करो और यहाँ अपने समय (मृत्यु) की प्रतीक्षा करो।

  15. Verse 15

    त्वत्समीपे तु ये सत्त्वा वासम् एष्यन्ति तां निशाम् । अवध्याः पांसुवर्षेण ते भविष्यन्ति नित्यदा ॥

    tvatsamīpe tu ye sattvā vāsam eṣyanti tāṃ niśām | avadhyāḥ pāṃsuvarṣeṇa te bhaviṣyanti nityadā

    And those beings who come to dwell near you for that night shall ever be unassailable by the rain of dust.'

    और जो प्राणी उस रात तुम्हारे समीप निवास करेंगे, वे धूलि-वर्षा से सदा अवध्य रहेंगे।'

  16. Verse 16

    इत्य् उक्त्वा भार्गवो वासम् अन्यत्र समुपाक्रमत् । सप्ताहाद् भस्मसाद्भूतं यथोक्तं ब्रह्मवादिना ॥

    ity uktvā bhārgavo vāsam anyatra samupākramat | saptāhād bhasmasādbhūtaṃ yathoktaṃ brahmavādinā

    Having spoken thus, the Bhārgava proceeded to an abode elsewhere; and within seven days all was reduced to ashes, as the speaker of the sacred word had foretold.

    ऐसा कहकर भार्गव अन्यत्र निवास के लिए चल पड़े; और ब्रह्मवादी के कथनानुसार सात दिनों में ही सब कुछ भस्मसात् हो गया।

  17. Verse 17

    तस्यासौ दण्डविषयो विन्ध्यशैवलसानुषु । शप्तो ब्रह्मर्षिणा तेन पुरा वैधर्मके कृते ॥

    tasyāsau daṇḍaviṣayo vindhyaśaivalasānuṣu | śapto brahmarṣiṇā tena purā vaidharmake kṛte

    That realm of Daṇḍa, upon the slopes of the Vindhya and Śaivala, was thus cursed by that brahmin-sage long ago, when the breach of righteousness had been done.

    विन्ध्य और शैवल की तलहटियों में स्थित दण्ड का वह राज्य, पूर्वकाल में अधर्म किए जाने पर, उस ब्रह्मर्षि के द्वारा इस प्रकार शापित हुआ।

  18. Verse 18

    ततः प्रभृति काकुत्स्थ दण्डकारण्यम् उच्यते । तपस्विनः स्थिता यत्र जनस्थानम् अथो ऽभवत् ॥

    tataḥ prabhṛti kākutstha daṇḍakāraṇyam ucyate | tapasvinaḥ sthitā yatra janasthānam atho 'bhavat

    From that time on, O Kākutstha, it is called the Daṇḍaka forest; and where ascetics afterward dwelt, there then arose Janasthāna.

    हे काकुत्स्थ! तभी से वह दण्डकारण्य कहलाता है; और जहाँ आगे चलकर तपस्वी बस गए, वहाँ जनस्थान हुआ।

  19. Verse 19

    एतत् ते सर्वम् आख्यातं यन् मां पृच्छसि राघव । संध्याम् उपासितुं वीर समयो ह्य् अतिवर्तते ॥

    etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ pṛcchasi rāghava | saṃdhyām upāsituṃ vīra samayo hy ativartate

    All this has been told to you, that which you asked me, O Rāghava; but to worship the twilight, O hero, the hour passes on.

    हे राघव! तुमने मुझसे जो पूछा, वह सब मैंने तुम्हें कह सुनाया; किन्तु हे वीर! संध्योपासना का समय बीता जा रहा है।"

  20. Verse 20

    एते महर्षयः सर्वे पूर्णकुम्भाः समन्ततः । कृतोदको नरव्याघ्र आदित्यं पर्युपासते ॥

    ete maharṣayaḥ sarve pūrṇakumbhāḥ samantataḥ | kṛtodako naravyāghra ādityaṃ paryupāsate

    All these great sages, with brimming water-pots on every side, having made the water-offering, O tiger among men, worship the Sun.

    हे नरव्याघ्र! ये सब महर्षि चारों ओर जल से भरे कलश लिए हुए, जल का अर्घ्य देकर सूर्य की उपासना कर रहे हैं।

  21. Verse 21

    स तैर् ऋषिभिर् अभ्यस्तः सहितैर् ब्रह्मसत्तमैः । रविर् अस्तं गतो राम गच्छोदकम् उपस्पृश ॥

    sa tair ṛṣibhir abhyastaḥ sahitair brahmasattamaiḥ | ravir astaṃ gato rāma gacchodakam upaspṛśa

    That sun, attended by those sages gathered together, the best of the holy, has gone to its setting, O Rāma; go, touch the water and perform your rite."

    हे राम! ब्रह्मश्रेष्ठ उन सब ऋषियों से एक साथ उपासित वह सूर्य अब अस्त हो गया है; अतः जाओ और जल का स्पर्श करके (संध्योपासना) करो।"