Sarga 73
Uttara Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ऋषेर् वचनम् आज्ञाय रामः संध्याम् उपासितुम् । उपाक्रामत् सरः पुण्यम् अप्सरोभिर् निषेवितम् ॥
ṛṣer vacanam ājñāya rāmaḥ saṃdhyām upāsitum | upākrāmat saraḥ puṇyam apsarobhir niṣevitam
Heeding the sage's word, Rāma, to worship the twilight, went to the holy lake frequented by apsarases.
ऋषि के वचन को स्वीकार करके राम संध्योपासना के लिए अप्सराओं से सेवित उस पुण्य सरोवर की ओर गए।
Verse 2
तत्रोदकम् उपस्पृष्श्य संध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् । आश्रमं प्राविशद् रामः कुम्भयोनेर् महात्मनः ॥
tatrodakam upaspṛṣśya saṃdhyām anvāsya paścimām | āśramaṃ prāviśad rāmaḥ kumbhayoner mahātmanaḥ
There, having touched the water and attended the evening twilight, Rāma entered the hermitage of the great-souled Kumbhayoni (Agastya).
वहाँ जल का स्पर्श करके, सायंसंध्या की उपासना करके राम महात्मा कुम्भयोनि (अगस्त्य) के आश्रम में प्रविष्ट हुए।
Verse 3
अस्यागस्त्यो बहुगुणं फलमूलं तथौषधीः । शाकानि च पवित्राणि भोजनार्थम् अकल्पयत् ॥
asyāgastyo bahuguṇaṃ phalamūlaṃ tathauṣadhīḥ | śākāni ca pavitrāṇi bhojanārtham akalpayat
For him Agastya prepared, for a meal, abundant and excellent fruits and roots, as well as herbs and pure vegetables.
अगस्त्य ने उनके भोजन के लिए अनेक गुणों वाले फल-मूल तथा औषधियाँ और पवित्र शाक तैयार कराए।
Verse 4
स भुक्तवान् नरश्रेष्ठस् तद् अन्नम् अमृतोपमम् । प्रीतश् च परितुष्टश् च तां रात्रिं समुपावसत् ॥
sa bhuktavān naraśreṣṭhas tad annam amṛtopamam | prītaś ca parituṣṭaś ca tāṃ rātriṃ samupāvasat
That best of men ate that food like nectar; pleased and fully content, he passed that night there.
उन नरश्रेष्ठ ने उस अमृततुल्य अन्न को खाया; और प्रसन्न एवं परितुष्ट होकर उन्होंने वह रात वहीं बिताई।
Verse 5
प्रभाते काल्यम् उत्थाय कृत्वाह्निकम् अरिंदमः । ऋषिं समभिचक्राम गमनाय रघूत्तमः ॥
prabhāte kālyam utthāya kṛtvāhnikam ariṃdamaḥ | ṛṣiṃ samabhicakrāma gamanāya raghūttamaḥ
Rising at dawn and performing the daily rites, the subduer of foes, best of the Raghus, approached the sage to take leave to depart.
प्रातःकाल समय पर उठकर आह्निक-कर्म करके अरिंदम रघुश्रेष्ठ राम प्रस्थान की अनुमति लेने के लिए ऋषि के पास गए।
Verse 6
अभिवाद्याब्रवीद् रामो महर्षिं कुम्भसंभवम् । आपृच्छे त्वां गमिष्यामि माम् अनुज्ञातुम् अर्हसि ॥
abhivādyābravīd rāmo maharṣiṃ kumbhasaṃbhavam | āpṛcche tvāṃ gamiṣyāmi mām anujñātum arhasi
Saluting him, Rāma said to the great sage born of the pot: "I take my leave of you; I shall go; you ought to grant me leave.
कुम्भसम्भव महर्षि को प्रणाम करके राम ने कहा—"मैं आपसे विदा लेता हूँ, मैं जाऊँगा; आप मुझे अनुमति देने की कृपा करें।
Verse 7
धन्यो ऽस्म्य् अनुगृहीतो ऽस्मि दर्शनेन महात्मनः । द्रष्टुं चैवागमिष्यामि पावनार्थम् इहात्मनः ॥
dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi darśanena mahātmanaḥ | draṣṭuṃ caivāgamiṣyāmi pāvanārtham ihātmanaḥ
Blessed am I, and favored, by the sight of you, the great soul; and I shall come again to behold you here, for the purifying of myself."
आप महात्मा के दर्शन से मैं धन्य और अनुगृहीत हूँ; और अपने को पवित्र करने के लिए मैं यहाँ पुनः आपके दर्शन करने आऊँगा।"
Verse 8
तथा वदति काकुत्स्थे वाक्यम् अद्भुतदर्शनम् । उवाच परमप्रीतो धर्मनेत्रस् तपोधनः ॥
tathā vadati kākutsthe vākyam adbhutadarśanam | uvāca paramaprīto dharmanetras tapodhanaḥ
As Kākutstha spoke thus these words of wondrous aspect, supremely pleased, the eye of righteousness, rich in austerity (Agastya), said:
काकुत्स्थ के इस अद्भुत वचन के कहने पर परम प्रसन्न होकर धर्म के नेत्रस्वरूप तपोधन अगस्त्य ने कहा—
Verse 9
अत्यद्भुतम् इदं वाक्यं तव राम शुभाक्षरम् । पावनः सर्वलोकानां त्वम् एव रघुनन्दन ॥
atyadbhutam idaṃ vākyaṃ tava rāma śubhākṣaram | pāvanaḥ sarvalokānāṃ tvam eva raghunandana
"This speech of yours, O Rāma, of auspicious syllables, is most wondrous; yet you yourself are the purifier of all the worlds, O delight of the Raghus.
"हे राम! तुम्हारा यह शुभ अक्षरों वाला वचन अत्यन्त अद्भुत है; हे रघुनन्दन! वस्तुतः तुम ही समस्त लोकों के पवित्रकर्ता हो।
Verse 10
मुहूर्तम् अपि राम त्वां ये नु पश्यन्ति के चन । पाविताः स्वर्गभूतास् ते पूज्यन्ते दिवि दैवतैः ॥
muhūrtam api rāma tvāṃ ye nu paśyanti ke cana | pāvitāḥ svargabhūtās te pūjyante divi daivataiḥ
Even for a moment, O Rāma, whosoever look upon you — they, purified, become as dwellers of heaven, and are honored in heaven by the gods.
हे राम! जो कोई भी एक क्षण के लिए भी तुम्हारा दर्शन करते हैं, वे पवित्र होकर स्वर्गवासी बन जाते हैं और स्वर्ग में देवताओं द्वारा पूजित होते हैं।
Verse 11
ये च त्वां घोरचक्षुर्भिर् ईक्षन्ते प्राणिनो भुवि । हतास् ते यमदण्डेन सद्यो निरयगामिनः ॥
ye ca tvāṃ ghoracakṣurbhir īkṣante prāṇino bhuvi | hatās te yamadaṇḍena sadyo nirayagāminaḥ
But those creatures on earth who look upon you with hostile eyes are slain by the rod of Yama, going at once to hell.
और इस पृथ्वी पर जो प्राणी तुम्हें द्वेषभरी (घोर) दृष्टि से देखते हैं, वे यमदण्ड से मारे जाकर तत्काल नरक को जाते हैं।
Verse 12
गच्छ चारिष्टम् अव्यग्रः पन्थानम् अकुतोभयम् । प्रशाधि राज्यं धर्मेण गतिर् हि जगतो भवान् ॥
gaccha cāriṣṭam avyagraḥ panthānam akutobhayam | praśādhi rājyaṃ dharmeṇa gatir hi jagato bhavān
Go unharmed and untroubled upon a path free from all fear; govern the kingdom with righteousness, for you are the refuge of the world."
निश्चिन्त होकर कल्याणमय, निर्भय मार्ग से जाओ; धर्मपूर्वक राज्य का शासन करो, क्योंकि तुम ही जगत् के आश्रय (गति) हो।"
Verse 13
एवम् उक्तस् तु मुनिना प्राञ्जलिः प्र्पग्रहो नृपः । अभ्यवादयत प्राज्ञस् तम् ऋषिं पुण्यशीलिनम् ॥
evam uktas tu muninā prāñjaliḥ prpagraho nṛpaḥ | abhyavādayata prājñas tam ṛṣiṃ puṇyaśīlinam
Thus addressed by the sage, with joined palms and reverent, the wise king saluted that sage of holy conduct.
मुनि के इस प्रकार कहने पर वह प्रज्ञावान् राजा हाथ जोड़कर, विनम्र होकर, उस पुण्यशील ऋषि को प्रणाम करने लगे।
Verse 14
अभिवाद्य मुनिश्रेष्ठं तांश् च सर्वांस् तपोधनान् । अध्यारोहत् तद् अव्यग्रः पुष्पकं हेमभूषितम् ॥
abhivādya muniśreṣṭhaṃ tāṃś ca sarvāṃs tapodhanān | adhyārohat tad avyagraḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam
Saluting the best of sages and all those rich in austerity, he, untroubled, mounted that gold-adorned Puṣpaka.
उन मुनिश्रेष्ठ को तथा उन सब तपोधनों को प्रणाम करके वे निश्चिन्त होकर स्वर्णभूषित पुष्पक पर आरूढ़ हुए।
Verse 15
तं प्रयान्तं मुनिगणा आशीर्वादैः समन्ततः । अपूजयन् महेन्द्राभं सहस्राक्षम् इवामराः ॥
taṃ prayāntaṃ munigaṇā āśīrvādaiḥ samantataḥ | apūjayan mahendrābhaṃ sahasrākṣam ivāmarāḥ
As he set forth, the hosts of sages on every side honored him with blessings — him who resembled great Indra — as the immortals honor the thousand-eyed one.
प्रस्थान करते हुए महेन्द्र के समान तेजस्वी उन्हें मुनिगणों ने चारों ओर से आशीर्वादों से वैसे ही पूजा, जैसे देवता सहस्राक्ष इन्द्र को पूजते हैं।
Verse 16
स्वस्थः स ददृशे रामः पुष्पके हेमभूषिते । शशी मेघसमीपस्थो यथा जलधरागमे ॥
svasthaḥ sa dadṛśe rāmaḥ puṣpake hemabhūṣite | śaśī meghasamīpastho yathā jaladharāgame
Serene, Rāma appeared in the gold-adorned Puṣpaka, like the moon beside a cloud at the coming of the rain-clouds.
स्वर्णभूषित पुष्पक पर स्वस्थचित्त राम वैसे ही दिखाई दिए, जैसे वर्षाकाल के आगमन पर मेघ के समीप स्थित चन्द्रमा।
Verse 17
ततो ऽर्धदिवसे प्राप्ते पूज्यमानस् ततस् ततः । अयोध्यां प्राप्य काकुत्स्थो विमानाद् अवरोहत ॥
tato 'rdhadivase prāpte pūjyamānas tatas tataḥ | ayodhyāṃ prāpya kākutstho vimānād avarohata
Then, when midday was reached, being honored here and there along the way, Kākutstha, reaching Ayodhyā, descended from the aerial car.
फिर मध्याह्न होने पर, मार्ग में जहाँ-तहाँ पूजित होते हुए काकुत्स्थ राम अयोध्या पहुँचकर विमान से उतरे।
Verse 18
ततो विसृज्य रुचिरं पुष्पकं कामगामिनम् । कक्ष्यान्तरविनिक्षिप्तं द्वाःस्थं रामो ऽब्रवीद् वचः ॥
tato visṛjya ruciraṃ puṣpakaṃ kāmagāminam | kakṣyāntaravinikṣiptaṃ dvāḥsthaṃ rāmo 'bravīd vacaḥ
Then, dismissing the lovely Puṣpaka that goes at will — now set down within the inner court — Rāma said these words to the doorkeeper:
तब इच्छानुसार चलने वाले उस सुन्दर पुष्पक को विदा करके—जो अन्तःपुर के भीतरी प्रांगण में रख दिया गया था—राम ने द्वारपाल से यह वचन कहा—
Verse 19
लक्ष्मणं भरतं चैव गत्वा तौ लघुविक्रमौ । ममागमनम् आख्याय शब्दापय च मां चिरम् ॥
lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva gatvā tau laghuvikramau | mamāgamanam ākhyāya śabdāpaya ca māṃ ciram
"Go to Lakṣmaṇa and Bharata, those two of swift valor; announce my arrival and summon them to me without delay."
"शीघ्र पराक्रम वाले लक्ष्मण और भरत—इन दोनों के पास जाकर मेरे आगमन की सूचना दो और उन्हें तुरन्त मेरे पास बुला लाओ।"