Sarga 66
Uttara Kanda
17 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
नारदस्य तु तद् वाक्यं श्रुत्वामृतमयं यथा । प्रहर्षम् अतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदम् अब्रवीत् ॥
nāradasya tu tad vākyaṃ śrutvāmṛtamayaṃ yathā | praharṣam atulaṃ lebhe lakṣmaṇaṃ cedam abravīt
Hearing those words of Nārada, as though made of nectar, Rāma attained matchless joy and said this to Lakṣmaṇa:
नारद के उस अमृततुल्य वचन को सुनकर राम अतुलनीय हर्ष को प्राप्त हुए और लक्ष्मण से यह कहा—
Verse 2
गच्छ सौम्य द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय लक्ष्मण । बालस्य च शरीरं तत् तैलद्रोण्यां निधापय ॥
gaccha saumya dvijaśreṣṭhaṃ samāśvāsaya lakṣmaṇa | bālasya ca śarīraṃ tat tailadroṇyāṃ nidhāpaya
"Go, O gentle Lakṣmaṇa, and console the best of brahmins; and have the body of the child laid in a vat of oil.
"हे सौम्य लक्ष्मण! जाओ, श्रेष्ठ ब्राह्मण को आश्वासन दो; और उस बालक के शरीर को तेल से भरे पात्र (द्रोणी) में रखवा दो।
Verse 3
गन्धैश् च परमोदारैस् तैलैश् च सुसुगन्धिभिः । यथा न क्षीयते बालस् तथा सौम्य विधीयताम् ॥
gandhaiś ca paramodārais tailaiś ca susugandhibhiḥ | yathā na kṣīyate bālas tathā saumya vidhīyatām
With most excellent fragrances and sweet-scented oils, O gentle one, let it be so arranged that the child does not decay.
हे सौम्य! अत्यन्त उत्तम सुगन्धित द्रव्यों और सुगन्धित तेलों से इस प्रकार प्रबन्ध करो कि बालक का शरीर नष्ट न हो।
Verse 4
यथा शरीरे बालस्य गुप्तस्याक्लिष्टकर्मणः । विपत्तिः परिभेदो वा भवेन् न च तथा कुरु ॥
yathā śarīre bālasya guptasyākliṣṭakarmaṇaḥ | vipattiḥ paribhedo vā bhaven na ca tathā kuru
Act in such a way that in the body of the child — guarded, of untroubled innocence — there be no ruin or rotting."
ऐसा करो कि निष्पाप कर्म वाले उस सुरक्षित बालक के शरीर में न तो कोई विकार हो और न ही सड़न।"
Verse 5
तथा संदिश्य काकुत्स्थो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । मनसा पुष्पकं दध्याव् आगच्छेति महायशाः ॥
tathā saṃdiśya kākutstho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam | manasā puṣpakaṃ dadhyāv āgaccheti mahāyaśāḥ
Having thus instructed Lakṣmaṇa of auspicious marks, the great and glorious Kākutstha summoned the Puṣpaka in his mind: "Come."
शुभलक्षण लक्ष्मण को इस प्रकार आदेश देकर महायशस्वी काकुत्स्थ ने मन ही मन पुष्पक विमान का स्मरण किया—"आ जाओ।"
Verse 6
इङ्गितं स तु विज्ञाय पुष्पको हेमभूषितः । आजगाम मुहूर्तेन संपीपं राघवस्य वै ॥
iṅgitaṃ sa tu vijñāya puṣpako hemabhūṣitaḥ | ājagāma muhūrtena saṃpīpaṃ rāghavasya vai
Perceiving his intent, the gold-adorned Puṣpaka came within a muhūrta into the presence of Rāghava.
उनके संकेत को जानकर स्वर्णभूषित पुष्पक एक मुहूर्त में ही राघव के समीप आ पहुँचा।
Verse 7
सो ऽब्रवीत् प्रणतो भूत्वा अयम् अस्मि नराधिप । वश्यस् तव महाबाहो किंकरः समुपस्थितः ॥
so 'bravīt praṇato bhūtvā ayam asmi narādhipa | vaśyas tava mahābāho kiṃkaraḥ samupasthitaḥ
Bowing low, it said: "Here I am, O lord of men; obedient to you, O mighty-armed one, your servant stands present."
झुककर प्रणाम करते हुए उसने कहा—"हे नराधिप! मैं यहाँ उपस्थित हूँ; हे महाबाहो! मैं आपके वश में रहने वाला किंकर उपस्थित हूँ।"
Verse 8
भाषितं रुचिरं श्रुत्वा पुष्पकस्य नराधिपः । अभिवाद्य महर्षीस् तान् विमानं सो ऽध्यरोहत ॥
bhāṣitaṃ ruciraṃ śrutvā puṣpakasya narādhipaḥ | abhivādya maharṣīs tān vimānaṃ so 'dhyarohata
Hearing the pleasing speech of the Puṣpaka, the lord of men, saluting those great sages, ascended the aerial car.
पुष्पक के उस रुचिकर वचन को सुनकर नराधिप राम उन महर्षियों को प्रणाम करके विमान पर आरूढ़ हुए।
Verse 9
धनुर् गृहीत्वा तूणीं च खग्दं च रुचिरप्रभम् । निक्षिप्य नगरे वीरौ सौमित्रिभरताव् उभौ ॥
dhanur gṛhītvā tūṇīṃ ca khagdaṃ ca ruciraprabham | nikṣipya nagare vīrau saumitribharatāv ubhau
Taking up his bow and quiver and his sword of radiant luster, and leaving in the city the two heroes, Saumitri (Lakṣmaṇa) and Bharata,
धनुष, तरकस तथा सुन्दर कान्ति वाली तलवार लेकर, और दोनों वीरों—सौमित्रि (लक्ष्मण) तथा भरत—को नगर में छोड़कर,
Verse 10
प्रायात् प्रतीचीं स मरून् विचिन्वंश् च समन्ततः । उत्तराम् अगमच् छ्रीमान् दिशं हिमवदावृतम् ॥
prāyāt pratīcīṃ sa marūn vicinvaṃś ca samantataḥ | uttarām agamac chrīmān diśaṃ himavadāvṛtam
the illustrious one set out to the west, searching on every side among the desert lands; then he went to the northern region covered by the Himālaya.
वे श्रीमान् राम चारों ओर खोजते हुए पश्चिम दिशा की ओर मरुस्थलों में गए; फिर हिमालय से घिरी उत्तर दिशा में पहुँचे।
Verse 11
अपश्यमानस् तत्रापि स्वल्पम् अप्य् अथ दुष्कृतम् । पूर्वाम् अपि दिशं सर्वाम् अथापश्यन् नराधिपः ॥
apaśyamānas tatrāpi svalpam apy atha duṣkṛtam | pūrvām api diśaṃ sarvām athāpaśyan narādhipaḥ
Not seeing there even the slightest misdeed, the lord of men then surveyed the whole eastern region as well.
वहाँ भी तनिक-सा भी दुष्कर्म न देखकर नराधिप राम ने तब समूची पूर्व दिशा का भी निरीक्षण किया।
Verse 12
दक्षिणां दिशम् आक्रामत् ततो राजर्षिनन्दनः । शैवलस्योत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत् सरः ॥
dakṣiṇāṃ diśam ākrāmat tato rājarṣinandanaḥ | śaivalasyottare pārśve dadarśa sumahat saraḥ
Then that delight of the royal sages proceeded to the southern region, and on the northern side of Mount Śaivala he beheld a very great lake.
तब राजर्षिनन्दन राम दक्षिण दिशा की ओर बढ़े; और शैवल पर्वत के उत्तरी पार्श्व में उन्होंने एक विशाल सरोवर देखा।
Verse 13
तस्मिन् सरसि तप्यन्तं तापसं सुमहत् तपः । ददर्श राघवः श्रीमांल् लम्बमानम् अधो मुखम् ॥
tasmin sarasi tapyantaṃ tāpasaṃ sumahat tapaḥ | dadarśa rāghavaḥ śrīmāṃl lambamānam adho mukham
On that lake the illustrious Rāghava saw an ascetic practicing very great austerity, hanging head-downward.
उस सरोवर के किनारे श्रीमान् राघव ने नीचे की ओर मुख किए हुए लटकते हुए एक तपस्वी को महान् तप करते देखा।
Verse 14
अथैनं समुपागम्य तप्यन्तं तप उत्तमम् । उवाच राघवो वाक्यं धन्यस् त्वम् असि सुव्रत ॥
athainaṃ samupāgamya tapyantaṃ tapa uttamam | uvāca rāghavo vākyaṃ dhanyas tvam asi suvrata
Then, approaching him who was practicing supreme austerity, Rāghava spoke these words: "Blessed are you, O one of good vows.
तब उत्तम तप करते हुए उसके पास जाकर राघव ने यह वचन कहा—"हे सुव्रत! तुम धन्य हो।
Verse 15
कस्यां योन्यां तपोवृद्धवर्तसे दृढविक्रम । कौतूहलात् त्वां पृच्छामि रामो दाशरथिर् ह्य् अहम् ॥
kasyāṃ yonyāṃ tapovṛddhavartase dṛḍhavikrama | kautūhalāt tvāṃ pṛcchāmi rāmo dāśarathir hy aham
In what birth do you abide, grown great in austerity, O one of firm valor? Out of curiosity I ask you; for I am Rāma, the son of Daśaratha.
हे दृढ़पराक्रमी! तप में बढ़े हुए तुम किस योनि (वर्ण) के हो? कौतूहलवश मैं तुमसे पूछता हूँ; मैं दशरथ का पुत्र राम हूँ।
Verse 16
मनीषितस् ते को न्व् अर्थः स्वर्गलाभो वराश्रयः । यम् अश्रित्य तपस् तप्तं श्रोतुम् इच्छामि तापस ॥
manīṣitas te ko nv arthaḥ svargalābho varāśrayaḥ | yam aśritya tapas taptaṃ śrotum icchāmi tāpasa
What is the purpose you have in mind — the winning of heaven, or some other high goal? Relying upon what is this austerity performed? I wish to hear, O ascetic.
हे तापस! तुम्हारा अभीष्ट प्रयोजन क्या है—स्वर्ग की प्राप्ति अथवा कोई उत्तम आश्रय (लक्ष्य)? जिसके आश्रय से यह तप किया जा रहा है, उसे मैं सुनना चाहता हूँ।
Verse 17
ब्राह्मणो वासि भद्रं ते क्षत्रियो वासि दुर्जयः । वैश्यो वा यदि वा शूद्रः सत्यम् एतद् ब्रवीहि मे ॥
brāhmaṇo vāsi bhadraṃ te kṣatriyo vāsi durjayaḥ | vaiśyo vā yadi vā śūdraḥ satyam etad bravīhi me
Are you a brahmin — blessings upon you — or are you a kṣatriya hard to conquer? Or a vaiśya, or else a śūdra? Tell me this truly."
तुम्हारा कल्याण हो—क्या तुम ब्राह्मण हो, अथवा दुर्जय क्षत्रिय हो? या वैश्य हो, अथवा शूद्र? मुझे यह सच-सच बताओ।"