Sarga 67
Uttara Kanda
18 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः । अवाक्शिरास् तथाभूतो वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | avākśirās tathābhūto vākyam etad uvāca ha
Hearing those words of Rāma of untroubled deeds, the ascetic, remaining in that same posture with head downward, said these words:
अक्लिष्टकर्मा राम के उस वचन को सुनकर, वैसे ही नीचे मुख किए हुए, उस तपस्वी ने यह वचन कहा—
Verse 2
शूद्रयोन्यां प्रसूतो ऽस्मि तप उग्रं समास्थितः । देवत्वं प्रार्थये राम सशरीरो महायशः ॥
śūdrayonyāṃ prasūto 'smi tapa ugraṃ samāsthitaḥ | devatvaṃ prārthaye rāma saśarīro mahāyaśaḥ
"I was born in a śūdra womb, and I have undertaken fierce austerity; I seek godhood in this very body, O Rāma of great glory.
"मैं शूद्रयोनि में उत्पन्न हुआ हूँ और उग्र तप में स्थित हूँ; हे महायशस्वी राम! मैं इसी शरीर से देवत्व की प्रार्थना कर रहा हूँ।
Verse 3
न मिथ्याहं वदे राजन् देवलोकजिगीषया । शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ शम्बूकं नाम नामतः ॥
na mithyāhaṃ vade rājan devalokajigīṣayā | śūdraṃ māṃ viddhi kākutstha śambūkaṃ nāma nāmataḥ
I speak no falsehood, O king, out of a wish to conquer the world of the gods; know me to be a śūdra, O Kākutstha — Śambūka by name."
हे राजन्! मैं देवलोक जीतने की इच्छा से मिथ्या नहीं कहता; हे काकुत्स्थ! मुझे शूद्र जानो—नाम से शम्बूक।"
Verse 4
भाषतस् तस्य शूद्रस्य खड्गं सुरुचिरप्रभम् । निष्कृष्य कोशाद् विमलं शिरश् चिच्छेद राघवः ॥
bhāṣatas tasya śūdrasya khaḍgaṃ suruciraprabham | niṣkṛṣya kośād vimalaṃ śiraś ciccheda rāghavaḥ
As that śūdra was still speaking, Rāghava drew his sword of radiant luster, spotless, from its sheath and cut off his head.
In the epic this killing restores the cosmic order that the out-of-season austerity had disturbed, and so revives the brahmin's son (next verse); the narrative presents it in those terms.
उस शूद्र के बोलते-बोलते ही राघव ने म्यान से अपनी निर्मल, सुन्दर कान्ति वाली तलवार खींचकर उसका सिर काट डाला।
Verse 5
तस्मिन् मुहूर्ते बालो ऽसौ जीवेन समयुज्यत ॥
tasmin muhūrte bālo 'sau jīvena samayujyata
In that very moment the boy was reunited with life.
उसी मुहूर्त में वह बालक पुनः जीवन से संयुक्त हो गया।
Verse 6
ततो ऽगस्त्याश्रमपदं रामः कमललोचनः । स गत्वा विनयेनैव तं नत्वा मुमुदे सुखी ॥
tato 'gastyāśramapadaṃ rāmaḥ kamalalocanaḥ | sa gatvā vinayenaiva taṃ natvā mumude sukhī
Then Rāma, the lotus-eyed, having gone to the hermitage-ground of Agastya, and having bowed to him with all humility, rejoiced, content.
तदनन्तर कमललोचन राम अगस्त्य के आश्रम में जाकर, विनयपूर्वक उन्हें प्रणाम करके, सुखी होकर आनन्दित हुए।
Verse 7
सो ऽभिवाद्य महात्मानं ज्वलन्तम् इव तेजसा । आतिथ्यं परमं प्राप्य निषसाद नराधिपः ॥
so 'bhivādya mahātmānaṃ jvalantam iva tejasā | ātithyaṃ paramaṃ prāpya niṣasāda narādhipaḥ
Saluting that great soul who blazed as if with fiery energy, and receiving the highest hospitality, the lord of men sat down.
तेज से मानो प्रज्वलित उन महात्मा (अगस्त्य) को प्रणाम करके, परम आतिथ्य पाकर नराधिप राम बैठ गए।
Verse 8
तम् उवाच महातेजाः कुम्भयोनिर् महातपाः । स्वागतं ते नरश्रेष्ठ दिष्ट्या प्राप्तो ऽसि राघव ॥
tam uvāca mahātejāḥ kumbhayonir mahātapāḥ | svāgataṃ te naraśreṣṭha diṣṭyā prāpto 'si rāghava
To him the mightily radiant Kumbhayoni (Agastya, the pot-born), of great austerity, said: "Welcome to you, O best of men; by good fortune you have come, O Rāghava.
उनसे महातेजस्वी, महातपस्वी कुम्भयोनि (अगस्त्य) ने कहा—"हे नरश्रेष्ठ! तुम्हारा स्वागत है; हे राघव! सौभाग्य से तुम यहाँ आए।
Verse 9
त्वं मे बहुमतो राम गुणैर् बहुभिर् उत्तमैः । अतिथिः पूजनीयश् च माम राजन् हृदि स्थितः ॥
tvaṃ me bahumato rāma guṇair bahubhir uttamaiḥ | atithiḥ pūjanīyaś ca māma rājan hṛdi sthitaḥ
You are highly esteemed by me, O Rāma, for your many excellent virtues; a guest worthy of honor, O king, dwelling in my heart.
हे राम! अपने अनेक उत्तम गुणों के कारण तुम मेरे द्वारा अत्यन्त सम्मानित हो; हे राजन्! तुम पूजनीय अतिथि हो और मेरे हृदय में बसे हो।
Verse 10
सुरा हि कथयन्ति त्वाम् आगतं शूद्रघातिनम् । ब्राह्मणस्य तु धर्मेण त्वया जीवापितः सुतः ॥
surā hi kathayanti tvām āgataṃ śūdraghātinam | brāhmaṇasya tu dharmeṇa tvayā jīvāpitaḥ sutaḥ
For the gods tell me that you have come having slain a śūdra; and by the [restored] order of righteousness the brahmin's son has been brought back to life by you.
देवता मुझे बतलाते हैं कि तुम एक शूद्र का वध करके आए हो; और इस प्रकार धर्म की पुनःस्थापना से ब्राह्मण का पुत्र तुम्हारे द्वारा जीवित कर दिया गया है।
Verse 11
उष्यतां चेह रजनीं सकाशे मम राघव । प्रभाते पुष्पकेण त्वं गन्ता स्वपुरम् एव हि ॥
uṣyatāṃ ceha rajanīṃ sakāśe mama rāghava | prabhāte puṣpakeṇa tvaṃ gantā svapuram eva hi
Dwell here this night in my presence, O Rāghava; at dawn you shall go by the Puṣpaka to your own city.
हे राघव! आज की रात यहाँ मेरे पास रहो; प्रातःकाल तुम पुष्पक विमान से अपने नगर को चले जाना।
Verse 12
इदं चाभरणं सौम्य निर्मितं विश्वकर्मणा । दिव्यं दिव्येन वपुषा दीप्यमानं स्वतेजसा । प्रतिगृह्णीष्व काकुत्स्थ मत्प्रियं कुरु राघव ॥
idaṃ cābharaṇaṃ saumya nirmitaṃ viśvakarmaṇā | divyaṃ divyena vapuṣā dīpyamānaṃ svatejasā | pratigṛhṇīṣva kākutstha matpriyaṃ kuru rāghava
And this ornament, O gentle one, fashioned by Viśvakarman, divine, of divine form, blazing with its own splendor — accept it, O Kākutstha; do me this kindness, O Rāghava.
और हे सौम्य! विश्वकर्मा द्वारा निर्मित, दिव्य, दिव्य रूप वाला, अपने तेज से प्रकाशमान यह आभूषण—हे काकुत्स्थ! इसे स्वीकार करो; हे राघव! मेरा प्रिय करो।
Verse 13
दत्तस्य हि पुनर् दानं सुमहत् फलम् उच्यते । तस्मात् प्रदास्ये विधिवत् तत् प्रतीच्छ नरर्षभ ॥
dattasya hi punar dānaṃ sumahat phalam ucyate | tasmāt pradāsye vidhivat tat pratīccha nararṣabha
For the giving onward of a thing once given is said to yield very great fruit; therefore I shall bestow it on you duly — receive it, O bull among men."
दिए हुए (प्राप्त) पदार्थ का पुनः दान करना अत्यन्त महान् फलदायी कहा गया है; इसलिए मैं इसे विधिपूर्वक दूँगा—हे नरर्षभ! इसे ग्रहण करो।"
Verse 14
तद् रामः प्रतिजग्राह मुनेस् तस्य महात्मनः । दिव्यम् आभरणं चित्रं प्रदीप्तम् इव भास्करम् ॥
tad rāmaḥ pratijagrāha munes tasya mahātmanaḥ | divyam ābharaṇaṃ citraṃ pradīptam iva bhāskaram
Then Rāma accepted from that great-souled sage the divine, wondrous ornament, blazing like the radiant sun.
तब राम ने उन महात्मा मुनि से वह दिव्य, विचित्र आभूषण ग्रहण किया, जो प्रज्वलित सूर्य के समान चमक रहा था।
Verse 15
प्रतिगृह्य ततो रामस् तद् आभरणम् उत्तमम् । आगमं तस्य दिव्यस्य प्रष्टुम् एवोपचक्रमे ॥
pratigṛhya tato rāmas tad ābharaṇam uttamam | āgamaṃ tasya divyasya praṣṭum evopacakrame
Having received that supreme ornament, Rāma then set about asking the origin of that divine thing:
उस उत्तम आभूषण को ग्रहण करके राम उस दिव्य वस्तु की उत्पत्ति के विषय में पूछने लगे—
Verse 16
अत्यद्भुतम् इदं ब्रह्मन् वपुषा युक्तम् उत्तमम् । कथं भगवता प्राप्तं कुतो वा केन वाहृतम् ॥
atyadbhutam idaṃ brahman vapuṣā yuktam uttamam | kathaṃ bhagavatā prāptaṃ kuto vā kena vāhṛtam
"This is most marvelous, O brahmin, excellent and endowed with a radiant form; how was it obtained by you, revered one, and whence, or by whom was it brought?
"हे ब्रह्मन्! यह अत्यन्त अद्भुत, उत्तम और सुन्दर रूप से युक्त है; हे भगवन्! यह आपको कैसे प्राप्त हुआ, कहाँ से, अथवा किसके द्वारा यह लाया गया?
Verse 17
कुतूहलतया ब्रह्मन् पृच्छामि त्वां महायशः । आश्चर्याणां बहूनां हि निधिः परमको भवान् ॥
kutūhalatayā brahman pṛcchāmi tvāṃ mahāyaśaḥ | āścaryāṇāṃ bahūnāṃ hi nidhiḥ paramako bhavān
Out of curiosity, O brahmin, I ask you, O greatly glorious one; for you are the supreme treasury of many marvels."
हे महायशस्वी ब्रह्मन्! कौतूहलवश मैं आपसे पूछता हूँ; क्योंकि आप अनेक आश्चर्यों के परम निधान हैं।"
Verse 18
एवं ब्रुवति काकुत्स्थे मुनिर् वाक्यम् अथाब्रवीत् । शृणु राम यथावृत्तं पुरा त्रेतायुगे गते ॥
evaṃ bruvati kākutsthe munir vākyam athābravīt | śṛṇu rāma yathāvṛttaṃ purā tretāyuge gate
As Kākutstha spoke thus, the sage then said these words: "Hear, O Rāma, what came to pass of old, in the Tretā age that is gone by.
काकुत्स्थ के ऐसा कहने पर मुनि ने यह वचन कहा—"हे राम! जो बीते त्रेतायुग में प्राचीन काल में घटित हुआ, उसे सुनो।