Sarga 58
Uttara Kanda
14 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
याम् एव रात्रिं शत्रुघ्न पर्णशालां समाविशत् । ताम् एव रात्रिं सीतापि प्रसूता दारकद्वयम् ॥
yām eva rātriṃ śatrughna parṇaśālāṃ samāviśat | tām eva rātriṃ sītāpi prasūtā dārakadvayam
On the very night, Śatrughna, that he entered the leaf-hut, on that very night Sītā too gave birth to two boys.
हे शत्रुघ्न! (कथा के क्रम में —) जिस रात शत्रुघ्न ने पर्णशाला में प्रवेश किया, उसी रात सीता ने भी दो बालकों को जन्म दिया।
Verse 2
ततो ऽर्धरात्रसमये बालका मुनिदारकाः । वाल्मीकेः प्रियम् आचख्युः सीतायाः प्रसवं शुभम् । तस्य रक्षां महातेजः कुरु भूतविनाशिनीम् ॥
tato 'rdharātrasamaye bālakā munidārakāḥ | vālmīkeḥ priyam ācakhyuḥ sītāyāḥ prasavaṃ śubham | tasya rakṣāṃ mahātejaḥ kuru bhūtavināśinīm
Then, at the time of midnight, the boys, the sage's pupils, told the glad news to Vālmīki of the auspicious delivery of Sītā: "O great-splendoured one, make for her the protection that destroys (evil) beings."
तब अर्धरात्रि के समय मुनि-शिष्य बालकों ने वाल्मीकि को सीता के शुभ प्रसव का प्रिय समाचार सुनाया — "हे महातेजस्वी! इनके लिए भूत-विनाशिनी रक्षा कीजिए।"
Verse 3
तेषां तद् वचनं श्रुत्वा मुनिर् हर्षम् उपागमत् । भूतघ्नीं चाकरोत् ताभ्या रक्षां रक्षोविनाशिनीम् ॥
teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā munir harṣam upāgamat | bhūtaghnīṃ cākarot tābhyā rakṣāṃ rakṣovināśinīm
Hearing that word of theirs, the sage came to joy, and made for those two (babes) the being-destroying protection, destructive of rākṣasas.
उनका वह वचन सुनकर मुनि हर्ष को प्राप्त हुए, और उन दोनों (शिशुओं) के लिए भूतघ्नी, राक्षस-विनाशिनी रक्षा की।
Verse 4
कुशमुष्टिम् उपादाय लवं चैव तु स द्विजः । वाल्मीकिः प्रददौ ताभ्यां रक्षां भूतविनाशिनीम् ॥
kuśamuṣṭim upādāya lavaṃ caiva tu sa dvijaḥ | vālmīkiḥ pradadau tābhyāṃ rakṣāṃ bhūtavināśinīm
Taking a handful of kuśa-grass and a blade of lava-grass, that twice-born Vālmīki gave to the two of them the protection that destroys (evil) beings.
कुश की मुट्ठी और लव (घास का तिनका) लेकर उन द्विज वाल्मीकि ने उन दोनों के लिए भूत-विनाशिनी रक्षा प्रदान की।
Verse 5
यस् तयोः पूर्वजो जातः स कुशैर् मन्त्रसंस्कृतैः । निर्मार्जनीयस् तु भवेत् कुश इत्य् अस्य नामतः ॥
yas tayoḥ pūrvajo jātaḥ sa kuśair mantrasaṃskṛtaiḥ | nirmārjanīyas tu bhavet kuśa ity asya nāmataḥ
He of the two who was born first — he is to be rubbed (purified) with kuśa-blades consecrated with mantras; hence 'Kuśa' by name.
उन दोनों में जो पहले उत्पन्न हुआ, उसे मन्त्रों से संस्कारित कुश-तिनकों से मार्जन (शुद्ध) करना चाहिए; इसीलिए उसका नाम 'कुश' हुआ।
Verse 6
यश् चापरो भवेत् ताभ्यां लवेन सुसमाहितः । निर्मार्जनीयो वृद्धाभिर् लवश् चेति स नामतः ॥
yaś cāparo bhavet tābhyāṃ lavena susamāhitaḥ | nirmārjanīyo vṛddhābhir lavaś ceti sa nāmataḥ
And the other of the two — carefully, with lava (grass), to be rubbed (purified) by the elder women; hence 'Lava' by name.
और उन दोनों में जो दूसरा था, उसे वृद्धा स्त्रियों द्वारा सावधानी से लव (घास) से मार्जन करना चाहिए; इसीलिए उसका नाम 'लव' हुआ।
Verse 7
एवं कुशलवौ नाम्ना ताव् उभौ यमजातकौ । मत्कृतभ्यां च नमाभ्यां ख्यातियुक्तौ भविष्यतः ॥
evaṃ kuśalavau nāmnā tāv ubhau yamajātakau | matkṛtabhyāṃ ca namābhyāṃ khyātiyuktau bhaviṣyataḥ
Thus by name those two twin-born ones, both — Kuśa and Lava — shall become famed by the names made by me.
इस प्रकार वे दोनों यमज (जुड़वाँ) नाम से कुश और लव — मेरे रखे इन दोनों नामों से प्रसिद्धि को प्राप्त होंगे।
Verse 8
ते रक्षां जगृहुस् तां च मुनिहस्तात् समाहिताः । अकुर्वंश् च ततो रक्षां तयोर् विगतकल्मषाः ॥
te rakṣāṃ jagṛhus tāṃ ca munihastāt samāhitāḥ | akurvaṃś ca tato rakṣāṃ tayor vigatakalmaṣāḥ
They (the ascetic women) took that protection from the sage's hand, composed, and then, their sins departed, performed the protection for those two.
उन (तपस्विनियों) ने एकाग्र होकर मुनि के हाथ से वह रक्षा ले ली, और निष्पाप होकर तब उन दोनों की रक्षा की।
Verse 9
तथा तां क्रियमाणां तु रक्षां गोत्रं च नाम च । संकीर्तनं च रामस्य सीतायाः प्रसवौ शुभौ ॥
tathā tāṃ kriyamāṇāṃ tu rakṣāṃ gotraṃ ca nāma ca | saṃkīrtanaṃ ca rāmasya sītāyāḥ prasavau śubhau
As that protection-rite was being performed thus — with the lineage (gotra) and the name, and the celebration of Rāma('s name) — (at) the auspicious births of Sītā's (sons) —
The verse is elliptical, leading into the next: as the naming and protective rite proceeded, Śatrughna heard the glad news.
इस प्रकार वह रक्षा-विधि की जा रही थी — गोत्र और नाम सहित, और राम (के नाम) के कीर्तन सहित — सीता के उन शुभ प्रसवों के (अवसर पर) —
Verse 10
अर्धरात्रे तु शत्रुघ्नः शुश्राव सुमहत् प्रियम् । पर्णशालां गतो रात्रौ दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रवीत् ॥
ardharātre tu śatrughnaḥ śuśrāva sumahat priyam | parṇaśālāṃ gato rātrau diṣṭyā diṣṭyeti cābravīt
At midnight Śatrughna heard that very great glad news; gone to the leaf-hut in the night, he said, "By good fortune! By good fortune!"
और अर्धरात्रि में शत्रुघ्न ने वह अत्यन्त प्रिय समाचार सुना; रात में पर्णशाला में जाकर उन्होंने "धन्य भाग्य! धन्य भाग्य!" कहा।
Verse 11
तथ तस्य प्रहृष्टस्य शत्रुघ्नस्य महात्मनः । व्यतीता वार्षिकी रात्रिः श्रावणी लघुविक्रमा ॥
tatha tasya prahṛṣṭasya śatrughnasya mahātmanaḥ | vyatītā vārṣikī rātriḥ śrāvaṇī laghuvikramā
Thus for that delighted great-souled Śatrughna the rainy night of Śrāvaṇa passed, (he) of nimble valour.
इस प्रकार उस प्रसन्न महात्मा शत्रुघ्न की, शीघ्रपराक्रमी की, वह श्रावण की वर्षा-रात बीत गई।
Verse 12
प्रभाते तु महावीर्यः कृत्वा पौर्वाह्णिकं क्रमम् । मुनिं प्राञ्जलिर् आमन्त्र्य प्रायात् पश्चान्मुखः पुनः ॥
prabhāte tu mahāvīryaḥ kṛtvā paurvāhṇikaṃ kramam | muniṃ prāñjalir āmantrya prāyāt paścānmukhaḥ punaḥ
At dawn the greatly valorous one, having performed the forenoon round (of rites), taking leave of the sage with joined palms, set forth again, facing west.
प्रभात में वे महावीर्य पूर्वाह्न का (नित्य) क्रम करके, हाथ जोड़कर मुनि से विदा लेकर, फिर पश्चिम की ओर मुख किए चल पड़े।
Verse 13
स गत्वा यमुनातीरं सप्तरात्रोषितः पथि । ऋषीणां पुण्यकीर्तीनाम् आश्रमे वासम् अभ्ययात् ॥
sa gatvā yamunātīraṃ saptarātroṣitaḥ pathi | ṛṣīṇāṃ puṇyakīrtīnām āśrame vāsam abhyayāt
He, going to the bank of the Yamunā, dwelling seven nights on the road, came to the hermitage of the sages of holy fame, to lodging.
वे यमुना के तट पर जाकर, मार्ग में सात रातें बिताकर, पुण्यकीर्ति ऋषियों के आश्रम में निवास के लिए पहुँचे।
Verse 14
स तत्र मुनिभिः सार्धं भार्गवप्रमुखैर् नृपः । कथाभिर् बहुरूपाभिर् वासं चक्रे महायशाः ॥
sa tatra munibhiḥ sārdhaṃ bhārgavapramukhair nṛpaḥ | kathābhir bahurūpābhir vāsaṃ cakre mahāyaśāḥ
There that king of great fame, together with the sages headed by the Bhārgava, made his lodging with tales of many kinds.
वहाँ वे महायशस्वी राजा भार्गव आदि प्रमुख मुनियों के साथ नाना प्रकार की कथाओं के साथ निवास करने लगे।