Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 57

Uttara Kanda

35 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    प्रस्थाप्य तद् बलं सर्वं मासमात्रोषितः पथि । एक एवाशु शत्रुघ्नो जगाम त्वरितस् तदा ॥

    prasthāpya tad balaṃ sarvaṃ māsamātroṣitaḥ pathi | eka evāśu śatrughno jagāma tvaritas tadā

    Having sent forward that whole army, (himself) dwelling but a month on the road, Śatrughna went on alone, swiftly, making haste then.

    उस समस्त सेना को आगे भेजकर, मार्ग में केवल एक मास रहकर, शत्रुघ्न तब अकेले ही शीघ्रता करते हुए तेज़ी से चल पड़े।

  2. Verse 2

    द्विरात्रम् अन्तरे शूर उष्य राघवनन्दनः । वाल्मीकेर् आश्रमं पुण्यम् अगच्छद् वासम् उत्तमम् ॥

    dvirātram antare śūra uṣya rāghavanandanaḥ | vālmīker āśramaṃ puṇyam agacchad vāsam uttamam

    Having dwelt a two-night interval (on the way), the heroic delight of the Rāghavas came to the holy hermitage of Vālmīki, an excellent lodging.

    बीच में दो रात बिताकर वीर राघवनन्दन वाल्मीकि के पवित्र आश्रम में, उस उत्तम निवास-स्थान पर, पहुँचे।

  3. Verse 3

    सो ऽभिवाद्य महात्मानं वाल्मीकिं मुनिसत्तमम् । कृताञ्जलिर् अथो भूत्वा वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥

    so 'bhivādya mahātmānaṃ vālmīkiṃ munisattamam | kṛtāñjalir atho bhūtvā vākyam etad uvāca ha

    Saluting the great-souled Vālmīki, best of sages, and then, with joined palms, he said this word:

    महात्मा मुनिश्रेष्ठ वाल्मीकि को अभिवादन करके, फिर हाथ जोड़कर उन्होंने यह वचन कहा।

  4. Verse 4

    भगवन् वस्तुम् इच्छामि गुरोः कृत्याद् इहागतः । श्वः प्रभाते गमिष्यामि प्रतीचीं वारुणीं दिशम् ॥

    bhagavan vastum icchāmi guroḥ kṛtyād ihāgataḥ | śvaḥ prabhāte gamiṣyāmi pratīcīṃ vāruṇīṃ diśam

    "O blessed one, I wish to lodge (here), having come hither from (performing) my elder's (Rāma's) task; tomorrow at dawn I shall go to the western, Varuṇa's quarter."

    "हे भगवन्! मैं गुरु (राम) के कार्य से यहाँ आया हूँ और (आज रात) ठहरना चाहता हूँ; कल प्रभात में मैं पश्चिम, वरुण की दिशा को जाऊँगा।"

  5. Verse 5

    शत्रुघ्नस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः । प्रत्युवच महात्मानं स्वागतं ते महायशः ॥

    śatrughnasya vacaḥ śrutvā prahasya munipuṃgavaḥ | pratyuvaca mahātmānaṃ svāgataṃ te mahāyaśaḥ

    Hearing Śatrughna's word, the bull among sages, smiling, replied to the great-souled one: "Welcome to you, O greatly glorious one."

    शत्रुघ्न का वचन सुनकर मुनिश्रेष्ठ ने मुस्कुराते हुए उस महात्मा को उत्तर दिया — "हे महायशस्वी! तुम्हारा स्वागत है।"

  6. Verse 6

    स्वम् आश्रमम् इदं सौम्य राघवाणां कुलस्य ह । आसनं पाद्यम् अर्घ्यं च निर्विशङ्कः प्रतीच्छ मे ॥

    svam āśramam idaṃ saumya rāghavāṇāṃ kulasya ha | āsanaṃ pādyam arghyaṃ ca nirviśaṅkaḥ pratīccha me

    "This is your own hermitage, O gentle one — of the line of the Rāghavas; accept from me, without hesitation, a seat, water for the feet, and the argha-offering."

    "हे सौम्य! यह तुम्हारा ही आश्रम है — राघवों के कुल का; बिना किसी संकोच के मुझसे आसन, पाद्य और अर्घ्य स्वीकार करो।"

  7. Verse 7

    प्रतिगृह्य ततः पूजां फलमूलं च भोजनम् । भक्षयाम् आस काकुत्स्थस् तृप्तिं च परमां गतः ॥

    pratigṛhya tataḥ pūjāṃ phalamūlaṃ ca bhojanam | bhakṣayām āsa kākutsthas tṛptiṃ ca paramāṃ gataḥ

    Accepting then the worship, and fruit and root for food, Kākutstha ate, and came to supreme satisfaction.

    तब पूजा तथा फल-मूल का भोजन स्वीकार करके काकुत्स्थ (शत्रुघ्न) ने भोजन किया और परम तृप्ति को प्राप्त हुए।

  8. Verse 8

    स तु भुक्त्वा महाबाहुर् महर्षिं तम् उवाच ह । पूर्वं यज्ञविभूतीयं कस्याश्रमसमीपतः ॥

    sa tu bhuktvā mahābāhur maharṣiṃ tam uvāca ha | pūrvaṃ yajñavibhūtīyaṃ kasyāśramasamīpataḥ

    And he, the mighty-armed one, having eaten, said to that great sage: "Near whose hermitage was this sacrificial splendour (abundance) of former times?"

    और भोजन करके उन महाबाहु ने उस महर्षि से कहा — "पूर्वकाल में यह यज्ञ-वैभव किसके आश्रम के समीप हुआ था?"

  9. Verse 9

    तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा वाल्मीकिर् वाक्यम् अब्रवीत् । शत्रुघ्न शृणु यस्येदं बभूवायतनं पुरा ॥

    tasya tadbhāṣitaṃ śrutvā vālmīkir vākyam abravīt | śatrughna śṛṇu yasyedaṃ babhūvāyatanaṃ purā

    Hearing that speech of his, Vālmīki said this word: "Śatrughna, hear whose ground this was of old."

    उसका वह कथन सुनकर वाल्मीकि ने यह वचन कहा — "हे शत्रुघ्न! सुनो, पूर्व में यह (यज्ञ-) स्थान किसका था।"

  10. Verse 10

    युष्माकं पूर्वको राजा सुदासस्य महात्मनः । पुत्रो मित्रसहो नाम वीर्यवान् अतिधार्मिकः ॥

    yuṣmākaṃ pūrvako rājā sudāsasya mahātmanaḥ | putro mitrasaho nāma vīryavān atidhārmikaḥ

    "A king of your ancestors, the son of the great-souled Sudāsa, named Mitrasaha, was valiant and exceedingly righteous."

    "तुम्हारे पूर्वज एक राजा थे — महात्मा सुदास के पुत्र, मित्रसह नामक, वीर्यवान् और अत्यन्त धर्मात्मा।"

  11. Verse 11

    स बाल एव सौदासो मृगयाम् उपचक्रमे । चञ्चूर्यमाणं ददृशे स शूरो राक्षसद्वयम् ॥

    sa bāla eva saudāso mṛgayām upacakrame | cañcūryamāṇaṃ dadṛśe sa śūro rākṣasadvayam

    "While yet a boy, that Saudāsa set about a hunt; that hero saw a pair of rākṣasas prowling about,"

    "वह सौदास बाल्यावस्था में ही एक बार आखेट पर गया; उस शूर ने इधर-उधर घूमते हुए दो राक्षसों को देखा —"

  12. Verse 12

    शार्दूलरूपिणौ घोरौ मृगान् बहुसहस्रशः । भक्षयाणाव् असंतुष्टौ पर्याप्तिं च न जग्मतुः ॥

    śārdūlarūpiṇau ghorau mṛgān bahusahasraśaḥ | bhakṣayāṇāv asaṃtuṣṭau paryāptiṃ ca na jagmatuḥ

    "in the form of tigers, dreadful, devouring deer by many thousands, unsatisfied, and reaching no fill."

    "व्याघ्र के रूप में, भयंकर, जो अनेक सहस्र मृगों को खा रहे थे, फिर भी असन्तुष्ट थे और तृप्ति को प्राप्त नहीं हुए।"

  13. Verse 13

    स तु तौ राक्षसौ दृष्ट्वा निर्मृगं च वनं कृतम् । क्रोधेन महताविष्टो जघानैकं महेषुणा ॥

    sa tu tau rākṣasau dṛṣṭvā nirmṛgaṃ ca vanaṃ kṛtam | krodhena mahatāviṣṭo jaghānaikaṃ maheṣuṇā

    "Seeing those two rākṣasas, and the forest made empty of deer, filled with great wrath, he slew one with a great arrow."

    "उन दोनों राक्षसों को और वन को मृगों से शून्य हुआ देखकर, महान् क्रोध से आविष्ट होकर उसने एक को महान् बाण से मार डाला।"

  14. Verse 14

    विनिपात्य तम् एकं तु सौदासः पुरुषर्षभः । विज्वरो विगतामर्षो हतं रक्षो ऽभ्यवैक्षत ॥

    vinipātya tam ekaṃ tu saudāsaḥ puruṣarṣabhaḥ | vijvaro vigatāmarṣo hataṃ rakṣo 'bhyavaikṣata

    "Having struck down that one, Saudāsa, the bull among men, his fever gone, his indignation gone, gazed upon the slain rākṣasa."

    "उस एक को गिराकर नरर्षभ सौदास, निर्विकार और रोषरहित होकर, मारे गए राक्षस को देखने लगा।"

  15. Verse 15

    निरीक्षमाणं तं दृष्ट्वा सहायस् तस्य रक्षसः । संतापम् अकरोद् घोरं सौदासं चेदम् अब्रवीत् ॥

    nirīkṣamāṇaṃ taṃ dṛṣṭvā sahāyas tasya rakṣasaḥ | saṃtāpam akarod ghoraṃ saudāsaṃ cedam abravīt

    "Seeing him gazing, the companion of that rākṣasa made dreadful lament, and said this to Saudāsa:"

    "उसे देखते हुए पाकर उस राक्षस के साथी ने घोर विलाप किया और सौदास से यह कहा।"

  16. Verse 16

    यस्माद् अनपराद्धं त्वं सहायं मम जघ्निवान् । तस्मात् तवापु पापिष्ठ प्रदास्यामि प्रतिक्रियाम् ॥

    yasmād anaparāddhaṃ tvaṃ sahāyaṃ mama jaghnivān | tasmāt tavāpu pāpiṣṭha pradāsyāmi pratikriyām

    "'Since you have slain my companion, who had done no wrong, therefore to you too, O most sinful one, I shall give requital.'"

    "'चूँकि तूने मेरे निरपराध साथी को मार डाला, इसलिए हे पापिष्ठ! मैं भी तुझे इसका प्रतिशोध दूँगा।'"

  17. Verse 17

    एवम् उक्त्वा तु तं रक्षस् तत्रैवान्तरधीयत । कालपर्याय योगेन राजा मित्रसहो ऽभवत् ॥

    evam uktvā tu taṃ rakṣas tatraivāntaradhīyata | kālaparyāya yogena rājā mitrasaho 'bhavat

    "Having spoken thus, that rākṣasa vanished there and then; and in the course of the turning of time, (that prince) became King Mitrasaha."

    "इस प्रकार कहकर वह राक्षस वहीं अन्तर्धान हो गया; और कालक्रम से वह (राजकुमार) राजा मित्रसह हुआ।"

  18. Verse 18

    राजापि यजते यज्ञं तस्याश्रमसमीपतः । अश्वमेधं महायज्ञं तं वसिष्ठो ऽभ्यपालयत् ॥

    rājāpi yajate yajñaṃ tasyāśramasamīpataḥ | aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ taṃ vasiṣṭho 'bhyapālayat

    "And the king (later) performed a sacrifice near that hermitage — a great sacrifice, the horse-sacrifice (aśvamedha), which Vasiṣṭha superintended."

    "राजा ने (आगे चलकर) उस आश्रम के समीप एक यज्ञ किया — अश्वमेध नामक महायज्ञ, जिसका संचालन वसिष्ठ ने किया।"

  19. Verse 19

    तत्र यज्ञो महान् आसीद् बहुवर्ष गणायुतान् । समृद्धः परया लक्ष्म्या देवयज्ञसमो ऽभवत् ॥

    tatra yajño mahān āsīd bahuvarṣa gaṇāyutān | samṛddhaḥ parayā lakṣmyā devayajñasamo 'bhavat

    "There the great sacrifice took place, (lasting) many myriads of years-ages, abounding in supreme splendour; it became equal to a sacrifice of the gods."

    "वहाँ अनेक वर्ष-समूहों तक चलने वाला महान् यज्ञ हुआ; परम श्री से समृद्ध वह देव-यज्ञ के समान था।"

  20. Verse 20

    अथावसाने यज्ञस्य पूर्ववैरम् अनुस्मरन् । वसिष्ठरूपी राजानम् इति होवाच राक्षसः ॥

    athāvasāne yajñasya pūrvavairam anusmaran | vasiṣṭharūpī rājānam iti hovāca rākṣasaḥ

    "Then, at the conclusion of the sacrifice, remembering the former enmity, the rākṣasa, in the form of Vasiṣṭha, said thus to the king:"

    "तब यज्ञ के समापन पर पूर्व वैर का स्मरण करके वह राक्षस वसिष्ठ का रूप धारण करके राजा से इस प्रकार बोला।"

  21. Verse 21

    अद्य यज्ञावसानान्ते सामिषं भोजनं मम । दीयताम् इति शीघ्रं वै नात्र कार्या विचारणा ॥

    adya yajñāvasānānte sāmiṣaṃ bhojanaṃ mama | dīyatām iti śīghraṃ vai nātra kāryā vicāraṇā

    "'Today, at the close of the sacrifice's conclusion, let food with meat be given to me quickly; herein no deliberation is to be made.'"

    "'आज यज्ञ के समापन के अन्त में मुझे मांस-सहित भोजन शीघ्र दिया जाए; इसमें कोई विचार न किया जाए।'"

  22. Verse 22

    तच् छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं रक्षसा कामरूपिणा । भक्षसंस्कारकुशलम् उवाच पृथिवीपतिः ॥

    tac chrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rakṣasā kāmarūpiṇā | bhakṣasaṃskārakuśalam uvāca pṛthivīpatiḥ

    "Hearing that word uttered by the rākṣasa who could take any form at will, the lord of the earth said to the one skilled in dressing food:"

    "कामरूपी उस राक्षस द्वारा कहा गया वह वचन सुनकर पृथ्वीपति ने भोजन बनाने में कुशल (रसोइए) से कहा।"

  23. Verse 23

    हविष्यं सामिषं स्वादु यथा भवति भोजनम् । तथा कुरुष्व शीघ्रं वै परितुष्येद् यथा गुरुः ॥

    haviṣyaṃ sāmiṣaṃ svādu yathā bhavati bhojanam | tathā kuruṣva śīghraṃ vai parituṣyed yathā guruḥ

    "'Let there be holy food (haviṣya) with meat, savoury, as the food should be; so make it quickly, so that the guru (Vasiṣṭha) may be well-pleased.'"

    "'हविष्य (पवित्र) और मांस-सहित भोजन जैसे स्वादिष्ट बने, वैसा शीघ्र बनाओ, जिससे गुरु (वसिष्ठ) सन्तुष्ट हों।'"

  24. Verse 24

    शासनात् पार्थिवेन्द्रस्य सूदः संभ्रान्तमानसः । स च रक्षः पुनस् तत्र सूदवेषम् अथाकरोत् ॥

    śāsanāt pārthivendrasya sūdaḥ saṃbhrāntamānasaḥ | sa ca rakṣaḥ punas tatra sūdaveṣam athākarot

    "At the command of the lord of kings, the cook, his mind in a flurry — and that rākṣasa too then took on the guise of the cook there."

    "राजराज की आज्ञा से रसोइया घबराए मन से (लगा); और वह राक्षस भी वहाँ फिर रसोइए का वेष धारण कर बैठा।"

  25. Verse 25

    स मानुषम् अथो मांसं पार्थिवाय न्यवेदयत् । इदं स्वादुहविष्यं च सामिषं चान्नम् आहृतम् ॥

    sa mānuṣam atho māṃsaṃ pārthivāya nyavedayat | idaṃ svāduhaviṣyaṃ ca sāmiṣaṃ cānnam āhṛtam

    "And he then offered human flesh to the king: 'This savoury holy food, with meat, has been prepared.'"

    "और उसने तब मनुष्य का मांस राजा को निवेदित किया — 'यह स्वादिष्ट हविष्य और मांस-सहित अन्न तैयार है।'"

  26. Verse 26

    स भोजनं वसिष्ठाय पत्न्या सार्धम् उपाहरत् । मदयन्त्या नरव्याघ्र सामिषं रक्षसा हृतम् ॥

    sa bhojanaṃ vasiṣṭhāya patnyā sārdham upāharat | madayantyā naravyāghra sāmiṣaṃ rakṣasā hṛtam

    "He (the king), together with his wife Madayantī, brought that food to Vasiṣṭha, O tiger among men — the meat-dish procured by the rākṣasa."

    "हे नरव्याघ्र! उसने (राजा ने) अपनी पत्नी मदयन्ती के साथ वह भोजन वसिष्ठ को अर्पित किया — वह मांस-व्यंजन, जो राक्षस द्वारा लाया गया था।"

  27. Verse 27

    ज्ञात्वा तदामिषं विप्रो मानुषं भोजनाहृतम् । क्रोधेन महताविष्टो व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥

    jñātvā tadāmiṣaṃ vipro mānuṣaṃ bhojanāhṛtam | krodhena mahatāviṣṭo vyāhartum upacakrame

    "Knowing that meat, brought for food, to be human, the Brahman (Vasiṣṭha), filled with great wrath, began to speak:"

    "भोजन के लिए लाए गए उस मांस को मनुष्य का जानकर ब्राह्मण (वसिष्ठ) महान् क्रोध से आविष्ट होकर कहने लगे।"

  28. Verse 28

    यस्मात् त्वं भोजनं राजन् ममैतद् दातुम् इच्छसि । तस्माद् भोजनम् एतत् ते भविष्यति न संशयः ॥

    yasmāt tvaṃ bhojanaṃ rājan mamaitad dātum icchasi | tasmād bhojanam etat te bhaviṣyati na saṃśayaḥ

    "'Since you wish, O king, to give me this as food, therefore this food shall be yours (shall become your fare) — no doubt.'"

    "'हे राजन्! चूँकि तुम मुझे यह भोजन देना चाहते हो, इसलिए यह भोजन तुम्हारा (तुम्हारा आहार) हो जाएगा, इसमें सन्देह नहीं।'"

  29. Verse 29

    स राजा सह पत्न्या वै प्रणिपत्य मुहुर् मुहुः । पुनर् वसिष्ठं प्रोवाच यद् उक्तं ब्रह्मरूपिणा ॥

    sa rājā saha patnyā vai praṇipatya muhur muhuḥ | punar vasiṣṭhaṃ provāca yad uktaṃ brahmarūpiṇā

    "That king, together with his wife, bowing again and again, told Vasiṣṭha again what had been said by the one in the form of a Brahman (the rākṣasa)."

    "वह राजा अपनी पत्नी सहित बार-बार प्रणाम करके, ब्रह्मरूपधारी (राक्षस) द्वारा जो कहा गया था, वह फिर वसिष्ठ को बताने लगा।"

  30. Verse 30

    तच् छ्रुता पार्थिवेन्द्रस्य रक्षसा विकृतं च तत् । पुनः प्रोवाच राजानं वसिष्ठः पुरुषर्षभम् ॥

    tac chrutā pārthivendrasya rakṣasā vikṛtaṃ ca tat | punaḥ provāca rājānaṃ vasiṣṭhaḥ puruṣarṣabham

    "Hearing that, and (knowing) it was the distortion (deed) of the rākṣasa (against) the lord of kings, Vasiṣṭha spoke again to the king, bull among men:"

    "वह सुनकर, और यह जानकर कि यह राजराज के विरुद्ध राक्षस का किया (कपट) है, वसिष्ठ ने नरर्षभ राजा से फिर कहा।"

  31. Verse 31

    मया रोषपरीतेन यद् इदं व्याहृतं वचः । नैतच् छक्यं वृथा कर्तुं प्रदास्यामि च ते वरम् ॥

    mayā roṣaparītena yad idaṃ vyāhṛtaṃ vacaḥ | naitac chakyaṃ vṛthā kartuṃ pradāsyāmi ca te varam

    "'That word which was uttered by me, overcome with wrath, cannot be made void; yet I shall grant you a boon."

    "'रोष से आविष्ट होकर मैंने जो यह वचन कहा, वह व्यर्थ नहीं किया जा सकता; फिर भी मैं तुम्हें एक वर दूँगा।'"

  32. Verse 32

    कालो द्वादश वर्षाणि शापस्यास्य भविष्यति । मत्प्रसादाच् च राजेन्द्र अतीतं न स्मरिष्यसि ॥

    kālo dvādaśa varṣāṇi śāpasyāsya bhaviṣyati | matprasādāc ca rājendra atītaṃ na smariṣyasi

    "'The term of this curse shall be twelve years; and by my grace, O king of kings, you shall not remember what is past.'"

    "'इस शाप का काल बारह वर्ष का होगा; और हे राजेन्द्र! मेरे अनुग्रह से तुम बीते हुए (इस) को स्मरण न रखोगे।'"

  33. Verse 33

    एवं स राजा तं शापम् उपभुज्यारिमर्दनः । प्रतिलेभे पुना राज्यं प्रजाश् चैवान्वपालयत् ॥

    evaṃ sa rājā taṃ śāpam upabhujyārimardanaḥ | pratilebhe punā rājyaṃ prajāś caivānvapālayat

    "Thus that king, the crusher of foes, having endured that curse, regained his kingdom again, and ruled his subjects."

    "इस प्रकार वह शत्रुमर्दन राजा उस शाप को भोगकर फिर राज्य को प्राप्त हुआ और प्रजाओं का पालन करने लगा।"

  34. Verse 34

    तस्य कल्माषपादस्य यज्ञस्यायतनं शुभम् । आश्रमस्य समीपे ऽस्मिन् यस्मिन् पृच्छसि राघव ॥

    tasya kalmāṣapādasya yajñasyāyatanaṃ śubham | āśramasya samīpe 'smin yasmin pṛcchasi rāghava

    "Of that Kalmāṣapāda (Saudāsa) was the fair sacrificial ground, near this hermitage, about which you ask, O Rāghava."

    "हे राघव! उसी कल्माषपाद (सौदास) की वह शुभ यज्ञभूमि इस आश्रम के समीप थी, जिसके विषय में तुम पूछते हो।"

  35. Verse 35

    तस्य तां पार्थिवेन्द्रस्य कथां श्रुत्वा सुदारुणम् । विवेश पर्णशालायां महर्षिम् अभिवाद्य च ॥

    tasya tāṃ pārthivendrasya kathāṃ śrutvā sudāruṇam | viveśa parṇaśālāyāṃ maharṣim abhivādya ca

    Hearing that most dreadful tale of that lord of kings, he (Śatrughna) entered the leaf-hut, having saluted the great sage.

    उस राजराज की वह अत्यन्त भयंकर कथा सुनकर, महर्षि को अभिवादन करके वह (शत्रुघ्न) पर्णशाला में प्रविष्ट हुआ।