Sarga 56
Uttara Kanda
17 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थं प्रशस्य च पुनः पुनः । पुनर् एवापरं वाक्यम् उवाच रघुनन्दनः ॥
evam uktvā tu kākutsthaṃ praśasya ca punaḥ punaḥ | punar evāparaṃ vākyam uvāca raghunandanaḥ
Having spoken thus to Kākutstha and praised him again and again, the delight of the Raghus spoke yet another word:
काकुत्स्थ (शत्रुघ्न) से इस प्रकार कहकर और उसकी बार-बार प्रशंसा करके रघुनन्दन राम ने फिर एक और वचन कहा।
Verse 2
इमान्य् अश्वसहस्राणि चत्वारि पुरुषर्षभ । रथानां च सहस्रे द्वे गजानां शतम् एव च ॥
imāny aśvasahasrāṇi catvāri puruṣarṣabha | rathānāṃ ca sahasre dve gajānāṃ śatam eva ca
"These four thousand horses, O bull among men, and two thousand chariots, and a hundred elephants,"
"हे पुरुषर्षभ! ये चार हज़ार घोड़े, दो हज़ार रथ और सौ हाथी,"
Verse 3
अन्तरापणवीथ्यश् च नानापण्योपशोभिताः । अनुगच्छन्तु शत्रुघ्न तथैव नटनर्तकाः ॥
antarāpaṇavīthyaś ca nānāpaṇyopaśobhitāḥ | anugacchantu śatrughna tathaiva naṭanartakāḥ
"and rows of intervening market-stalls adorned with wares of many kinds — let them follow, Śatrughna, and likewise the players and dancers."
"और नाना प्रकार के पण्यों से सुशोभित बीच-बीच की बाज़ार-गलियाँ — हे शत्रुघ्न! ये तुम्हारे पीछे चलें, और वैसे ही नट और नर्तक भी।"
Verse 4
हिरण्यस्य सुवर्णस्य अयुतं पुरुषर्षभ । गृहीत्वा गच्छ शत्रुघ्न पर्याप्तधनवाहनः ॥
hiraṇyasya suvarṇasya ayutaṃ puruṣarṣabha | gṛhītvā gaccha śatrughna paryāptadhanavāhanaḥ
"Taking a myriad (pieces) of gold and of fine gold, O bull among men, go, Śatrughna, with ample wealth and conveyance."
"हे पुरुषर्षभ! हे शत्रुघ्न! हिरण्य और सुवर्ण के दस हज़ार (मुद्राएँ) लेकर, पर्याप्त धन और वाहन सहित जाओ।"
Verse 5
बलं च सुभृतं वीर हृष्टपुष्टम् अनुत्तमम् । संभाष्य संप्रदानेन रञ्जयस्व नरोत्तम ॥
balaṃ ca subhṛtaṃ vīra hṛṣṭapuṣṭam anuttamam | saṃbhāṣya saṃpradānena rañjayasva narottama
"And an army well-maintained, O hero, glad and well-nourished, unsurpassed — by kindly address and by giving, gladden them, O best of men."
"हे वीर! हे नरोत्तम! भली-भाँति भरण-पोषण की हुई, प्रसन्न, हृष्ट-पुष्ट, अनुपम सेना को मधुर सम्भाषण और दान से प्रसन्न रखना।"
Verse 6
न ह्य् अर्थास् तत्र तिष्ठन्ति न दारा न च बान्धवाः । सुप्रीतो भृत्यवर्गस् तु यत्र तिष्ठति राघव ॥
na hy arthās tatra tiṣṭhanti na dārā na ca bāndhavāḥ | suprīto bhṛtyavargas tu yatra tiṣṭhati rāghava
"For neither riches, nor wives, nor kinsmen stand (so steadfastly by a man) as does a well-pleased band of servants, wherever it (rightly) abides, O Rāghava."
"हे राघव! क्योंकि न धन, न पत्नियाँ, और न बन्धु ही (उस प्रकार साथ निभाते हैं), जैसे सुप्रसन्न सेवकवर्ग जहाँ (रहकर) निभाता है।"
Verse 7
अतो हृष्टजनाकीर्णां प्रस्थाप्य महतीं चमूम् । एक एव धनुष्पानिस् तद् गच्छ त्वं मधोर् वनम् ॥
ato hṛṣṭajanākīrṇāṃ prasthāpya mahatīṃ camūm | eka eva dhanuṣpānis tad gaccha tvaṃ madhor vanam
"Therefore, having sent forth that great army thronged with glad folk, go you alone, bow in hand, to the Madhu-grove."
"इसलिए प्रसन्न जनों से भरी उस विशाल सेना को आगे भेजकर, तुम अकेले ही धनुष हाथ में लिए मधु के उस वन को जाओ।"
Verse 8
यथा त्वां न प्रजानाति गच्छन्तं युद्धकाङ्क्षिणम् । लवणस् तु मधोः पुत्रस् तथा गच्छेर् अशङ्कितः ॥
yathā tvāṃ na prajānāti gacchantaṃ yuddhakāṅkṣiṇam | lavaṇas tu madhoḥ putras tathā gaccher aśaṅkitaḥ
"So that Lavaṇa, the son of Madhu, may not know you going, desirous of battle — so should you go, unsuspected."
"जिससे मधुपुत्र लवण तुम्हें युद्ध की इच्छा से आता हुआ न पहचान सके — इस प्रकार तुम अशंकित (गुप्त) होकर जाना।"
Verse 9
न तस्य मृत्युर् अन्यो ऽस्ति कश्चिद् धि पुरुषर्षभ । दर्शनं यो ऽभिगच्छेत स वध्यो लवणेन हि ॥
na tasya mṛtyur anyo 'sti kaścid dhi puruṣarṣabha | darśanaṃ yo 'bhigaccheta sa vadhyo lavaṇena hi
"For there is no other death of his, O bull among men; for whoever should come within his sight is slain by Lavaṇa."
"हे पुरुषर्षभ! क्योंकि उसकी कोई अन्य मृत्यु नहीं है; जो उसकी दृष्टि के सामने जाता है, वह लवण द्वारा मारा जाता है।"
Verse 10
स ग्रीष्मे व्यपयाते तु वर्षरात्र उपस्थिते । हन्यास् त्वं लवणं सौम्य स हि कालो ऽस्य दुर्मतेः ॥
sa grīṣme vyapayāte tu varṣarātra upasthite | hanyās tvaṃ lavaṇaṃ saumya sa hi kālo 'sya durmateḥ
"When the summer has passed and the season of rains has arrived, you should slay Lavaṇa, O gentle one; for that is the (destined) time of that evil-minded one."
"हे सौम्य! ग्रीष्म बीत जाने और वर्षाकाल आ जाने पर तुम लवण का वध करना; क्योंकि वही उस दुर्बुद्धि का (नियत) समय है।"
Verse 11
महर्षींस् तु पुरस्कृत्य प्रयान्तु तव सैनिकाः । यथा ग्रीष्मावशेषेण तरेयुर् जाह्नवीजलम् ॥
maharṣīṃs tu puraskṛtya prayāntu tava sainikāḥ | yathā grīṣmāvaśeṣeṇa tareyur jāhnavījalam
"And, placing the great sages at their head, let your soldiers set forth, so that in the remnant of summer they may cross the water of the Jāhnavī."
"और महर्षियों को आगे करके तुम्हारे सैनिक प्रस्थान करें, जिससे ग्रीष्म के शेष में वे जाह्नवी का जल पार कर लें।"
Verse 12
ततः स्थाप्य बलं सर्वं नदीतीरे समाहितः । अग्रतो धनुषा सार्धं गच्छ त्वं लघुविक्रम ॥
tataḥ sthāpya balaṃ sarvaṃ nadītīre samāhitaḥ | agrato dhanuṣā sārdhaṃ gaccha tvaṃ laghuvikrama
"Then, stationing the whole army on the river's bank, composed, go forward, well-equipped, with your bow alone, O you of nimble valour."
"फिर समस्त सेना को नदी के तट पर ठहराकर, एकाग्र होकर, हे शीघ्रपराक्रमी! तुम केवल धनुष लिए आगे बढ़ना।"
Verse 13
एवम् उक्तस् तु रामेण शत्रुघ्नस् तान् महाबलान् । सेनामुख्यान् समानीय ततो वाक्यम् उवाच ह ॥
evam uktas tu rāmeṇa śatrughnas tān mahābalān | senāmukhyān samānīya tato vākyam uvāca ha
Thus addressed by Rāma, Śatrughna, bringing together those mighty army-chiefs, then said this word:
राम के इस प्रकार कहने पर शत्रुघ्न ने उन महाबली सेनापतियों को एकत्र करके तब यह वचन कहा।
Verse 14
एते वो गणिता वासा यत्र यत्र निवत्स्यथ । स्थातव्यं चाविरोधेन यथा बाधा न कस्य चित् ॥
ete vo gaṇitā vāsā yatra yatra nivatsyatha | sthātavyaṃ cāvirodhena yathā bādhā na kasya cit
"These are the counted halting-places for you, wherever you shall dwell; and you must stay without conflict, so that there be no harm to anyone."
"ये तुम्हारे लिए गिनकर नियत किए गए पड़ाव हैं, जहाँ-जहाँ तुम ठहरोगे; और बिना विरोध के इस प्रकार रहना कि किसी को कोई बाधा न हो।"
Verse 15
तथा तांस् तु समाज्ञाप्य निर्याप्य च महद् बलम् । कौसल्यां च सुमित्रां च कौकेयीं चाभ्यवादयत् ॥
tathā tāṃs tu samājñāpya niryāpya ca mahad balam | kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaukeyīṃ cābhyavādayat
Thus having commanded them, and sent forth the great army, he saluted Kausalyā, Sumitrā and Kaikeyī.
इस प्रकार उन्हें आज्ञा देकर और विशाल सेना को रवाना करके शत्रुघ्न ने कौसल्या, सुमित्रा और कैकेयी को प्रणाम किया।
Verse 16
रामं प्रदक्षिणं कृत्वा शिरसाभिप्रणम्य च । राणेण चाभ्यनुज्ञातः शत्रुघ्नः शत्रुतापनः ॥
rāmaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā śirasābhipraṇamya ca | rāṇeṇa cābhyanujñātaḥ śatrughnaḥ śatrutāpanaḥ
Having made the circumambulation of Rāma and bowed with his head, and being granted leave by the king, Śatrughna, the scorcher of foes —
राम की प्रदक्षिणा करके और मस्तक से प्रणाम करके, तथा राजा (राम) की अनुमति पाकर शत्रुतापन शत्रुघ्न —
Verse 17
लक्ष्मणं भरतं चैव प्रणिपत्य कृताञ्जलिः । पुरोधसं वसिष्ठं च शत्रुघ्नः प्रयतात्मवान् । प्रदक्षिणम् अथो कृत्वा निर्जगाम महाबलः ॥
lakṣmaṇaṃ bharataṃ caiva praṇipatya kṛtāñjaliḥ | purodhasaṃ vasiṣṭhaṃ ca śatrughnaḥ prayatātmavān | pradakṣiṇam atho kṛtvā nirjagāma mahābalaḥ
bowing to Lakṣmaṇa and Bharata with joined palms, and to the house-priest Vasiṣṭha, Śatrughna of controlled self, having then made the circumambulation, went forth, the mighty one.
लक्ष्मण और भरत को तथा पुरोहित वसिष्ठ को हाथ जोड़कर प्रणाम करके, वे संयतात्मा महाबली शत्रुघ्न प्रदक्षिणा करके निकल पड़े।