Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 49

Uttara Kanda

18 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    दृष्ट्वा तु मैथिलीं सीताम् आश्रमं संरवेशिताम् । संतापम् अकरोद् घोरं लक्ष्मणो दीनचेतनः ॥

    dṛṣṭvā tu maithilīṃ sītām āśramaṃ saṃraveśitām | saṃtāpam akarod ghoraṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ

    Seeing the Maithilī Sītā settled in the hermitage, Lakṣmaṇa, his mind wretched, made grievous lament.

    मैथिली सीता को आश्रम में बसा हुआ देखकर दीन-चित्त लक्ष्मण ने घोर सन्ताप किया।

  2. Verse 2

    अब्रवीच् च महातेजाः सुमन्त्रं मन्त्रसारथिम् । सीतासंतापजं दुःखं पश्य रामस्य धीमतः ॥

    abravīc ca mahātejāḥ sumantraṃ mantrasārathim | sītāsaṃtāpajaṃ duḥkhaṃ paśya rāmasya dhīmataḥ

    And the great-splendoured one said to Sumantra, the counsellor-charioteer: "Behold the grief of the wise Rāma, born of (this) sorrow over Sītā."

    और महातेजस्वी लक्ष्मण ने मन्त्री-सारथि सुमन्त्र से कहा — "सीता के (वियोग के) सन्ताप से उत्पन्न बुद्धिमान् राम के दुःख को देखो।"

  3. Verse 3

    अतो दुःखतरं किं नु राघवस्य भविष्यति । पत्नीं शुद्धसमाचारां विसृज्य जनकात्मजाम् ॥

    ato duḥkhataraṃ kiṃ nu rāghavasya bhaviṣyati | patnīṃ śuddhasamācārāṃ visṛjya janakātmajām

    "What could be more sorrowful than this for Rāghava — having forsaken his wife of pure conduct, the daughter of Janaka?"

    "शुद्ध आचरण वाली अपनी पत्नी, जनकात्मजा को त्यागकर राघव के लिए इससे बढ़कर और कौन-सा दुःख होगा?"

  4. Verse 4

    व्यक्तं दैवाद् अहं मन्ये राघवस्य विना भवम् । वैदेह्या सारथे सार्धं दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥

    vyaktaṃ daivād ahaṃ manye rāghavasya vinā bhavam | vaidehyā sārathe sārdhaṃ daivaṃ hi duratikramam

    "Clearly I think it is by fate, this separation of Rāghava from the Vaidehī, O charioteer; for fate is hard to overpass."

    "हे सारथि! मैं स्पष्ट मानता हूँ कि राघव का वैदेही से यह वियोग दैव से ही हुआ; क्योंकि दैव का अतिक्रमण कठिन है।"

  5. Verse 5

    यो हि देवान् सगन्धर्वान् असुरान् सह राक्षसैः । निहन्याद् राघवः क्रुद्धः स दैवम् अनुवर्तते ॥

    yo hi devān sagandharvān asurān saha rākṣasaiḥ | nihanyād rāghavaḥ kruddhaḥ sa daivam anuvartate

    "For he, Rāghava, who, enraged, could slay the gods with the gandharvas, the asuras together with the rākṣasas — he too follows (the course of) fate."

    "जो राघव क्रुद्ध होकर गन्धर्वों सहित देवताओं को और राक्षसों सहित असुरों को मार सकते हैं, वे भी दैव का ही अनुसरण करते हैं।"

  6. Verse 6

    पुरा मम पितुर् वाक्यैर् दण्डके विजने वने । उषितो नववर्षाणि पञ्च चैव सुदारुणे ॥

    purā mama pitur vākyair daṇḍake vijane vane | uṣito navavarṣāṇi pañca caiva sudāruṇe

    "Formerly, by my father's words, in the Daṇḍaka, in the lonely, most dreadful forest, (we) dwelt fourteen years."

    "पूर्व में मेरे पिता के वचनों से उस निर्जन, अत्यन्त भयंकर दण्डक वन में (हम) चौदह वर्ष रहे।"

  7. Verse 7

    ततो दुःखतरं भूयः सीताया विप्रवासनम् । पौराणां वचनं श्रुत्वा नृशंसं प्रतिभाति मे ॥

    tato duḥkhataraṃ bhūyaḥ sītāyā vipravāsanam | paurāṇāṃ vacanaṃ śrutvā nṛśaṃsaṃ pratibhāti me

    "More sorrowful than that again is this exile of Sītā, on hearing the word of the townsfolk; it appears cruel to me."

    "उससे भी बढ़कर दुःखद यह सीता का निर्वासन है; नगरवासियों का वचन सुनकर (किया गया) यह मुझे निष्ठुर जान पड़ता है।"

  8. Verse 8

    को नु धर्माश्रयः सूत कर्मण्य् अस्मिन् यशोहरे । मैथिलीं प्रति संप्राप्तः पौरैर् हीनार्थवादिभिः ॥

    ko nu dharmāśrayaḥ sūta karmaṇy asmin yaśohare | maithilīṃ prati saṃprāptaḥ paurair hīnārthavādibhiḥ

    "What resort of righteousness, O charioteer, in this fame-destroying deed, has been found concerning the Maithilī, by the townsfolk who utter base words?"

    "हे सूत! यश हरने वाले इस कार्य में, मैथिली के विषय में, हीन वचन कहने वाले नगरवासियों के कारण, कौन-सा धर्म का आश्रय प्राप्त हुआ?"

  9. Verse 9

    एता बहुविधा वाचः श्रुत्वा लक्ष्मणभाषिताः । सुमन्त्रः प्राञ्जलिर् भूत्वा वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥

    etā bahuvidhā vācaḥ śrutvā lakṣmaṇabhāṣitāḥ | sumantraḥ prāñjalir bhūtvā vākyam etad uvāca ha

    Hearing these words of many kinds spoken by Lakṣmaṇa, Sumantra, with joined palms, said this word:

    लक्ष्मण के कहे ये नाना प्रकार के वचन सुनकर सुमन्त्र ने हाथ जोड़कर यह वचन कहा।

  10. Verse 10

    न संतापस् त्वया कार्यः सौमित्रे मैथिलीं प्रति । दृष्टम् एतत् पुरा विप्रैः पितुस् ते लक्ष्मणाग्रतः ॥

    na saṃtāpas tvayā kāryaḥ saumitre maithilīṃ prati | dṛṣṭam etat purā vipraiḥ pitus te lakṣmaṇāgrataḥ

    "No grief should be made by you, Saumitri, concerning the Maithilī; this was foreseen of old by the Brahmans in the presence of your father, O Lakṣmaṇa."

    "हे सौमित्रि! मैथिली के विषय में तुम्हें सन्ताप नहीं करना चाहिए; हे लक्ष्मण! यह तो पहले ही तुम्हारे पिता के समक्ष ब्राह्मणों द्वारा देखा जा चुका था।"

  11. Verse 11

    भविष्यति दृढं रामो दुःखप्रायो ऽल्पसुख्यवान् । त्वां चैव मैथिलीं चैव शत्रुघ्नभरतौ तथा । संत्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता महान् ॥

    bhaviṣyati dṛḍhaṃ rāmo duḥkhaprāyo 'lpasukhyavān | tvāṃ caiva maithilīṃ caiva śatrughnabharatau tathā | saṃtyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā mahān

    "'Rāma shall surely become one beset by sorrow, with little happiness; and you (Rāma), and the Maithilī, and Śatrughna and Bharata — the righteous great one shall forsake, after a great length of time.'"

    "'राम निश्चय ही दुःखबहुल और अल्पसुखी होंगे; और वह धर्मात्मा महापुरुष दीर्घकाल के बाद तुम्हें (राम को), मैथिली को तथा शत्रुघ्न और भरत को त्याग देंगे।'"

  12. Verse 12

    न त्व् इदं त्वयि वक्तव्यं सौमित्रे भरते ऽपि वा । राज्ञा वो ऽव्याहृतं वाक्यं दुर्वासा यद् उवाच ह ॥

    na tv idaṃ tvayi vaktavyaṃ saumitre bharate 'pi vā | rājñā vo 'vyāhṛtaṃ vākyaṃ durvāsā yad uvāca ha

    "But this must not be told by you, Saumitri, nor even to Bharata — the word which was spoken to the king and not uttered abroad, which Durvāsas spoke."

    "किन्तु हे सौमित्रि! यह बात न तुम्हें और न भरत को ही कही जानी चाहिए — वह वचन, जो दुर्वासा ने राजा से कहा था और जिसे राजा ने किसी से नहीं कहा।"

  13. Verse 13

    महाराजसमीपे च मम चैव नरर्षभ । ऋषिणा व्याहृतं वाक्यं वसिष्ठस्य च संनिधौ ॥

    mahārājasamīpe ca mama caiva nararṣabha | ṛṣiṇā vyāhṛtaṃ vākyaṃ vasiṣṭhasya ca saṃnidhau

    "And in the presence of the great king, and of myself too, O bull among men, the word was spoken by the sage, in the presence of Vasiṣṭha."

    "हे नरर्षभ! महाराज के समीप और मेरे ही समक्ष, वसिष्ठ की सन्निधि में, उस ऋषि ने वह वचन कहा था।"

  14. Verse 14

    ऋषेस् तु वचनं श्रुत्वा माम् आह पुरुषर्षभः । सूत न क्व चिद् एवं ते वक्तव्यं जनसंनिधौ ॥

    ṛṣes tu vacanaṃ śrutvā mām āha puruṣarṣabhaḥ | sūta na kva cid evaṃ te vaktavyaṃ janasaṃnidhau

    "And hearing the sage's word, the bull among men (Daśaratha) said to me: 'Charioteer, this must nowhere be told by you in the presence of people.'"

    "ऋषि का वह वचन सुनकर नरश्रेष्ठ (दशरथ) ने मुझसे कहा — 'हे सूत! यह बात तुम्हें कहीं भी जन-समाज में नहीं कहनी चाहिए।'"

  15. Verse 15

    तस्याहं लोकपालस्य वाक्यं तत् सुसमाहितः । नैव जात्व् अनृतं कुर्याम् इति मे सौम्य दर्शनम् ॥

    tasyāhaṃ lokapālasya vākyaṃ tat susamāhitaḥ | naiva jātv anṛtaṃ kuryām iti me saumya darśanam

    "Of that guardian of the world (king) I (hold) that word, well-composed; never would I make it untrue — such is my view, O gentle one."

    "उस लोकपाल (राजा) के उस वचन को मैं भली-भाँति (हृदय में धारण किए हूँ); मैं कभी उसे असत्य न करूँगा — हे सौम्य! यही मेरा मत है।"

  16. Verse 16

    सर्वथा नास्त्य् अवक्तव्यं मया सौम्य तवाग्रतः । यदि ते श्रवणे श्रद्धा श्रूयतां रघुनन्दन ॥

    sarvathā nāsty avaktavyaṃ mayā saumya tavāgrataḥ | yadi te śravaṇe śraddhā śrūyatāṃ raghunandana

    "By no means is there anything unutterable by me before you, O gentle one; if there is in you faith to hear, let it be heard, O delight of the Raghus."

    "हे सौम्य! तुम्हारे समक्ष मेरे लिए कुछ भी अकथनीय नहीं है; हे रघुनन्दन! यदि सुनने में तुम्हारी श्रद्धा हो तो सुनो।"

  17. Verse 17

    यद्य् अप्य् अहं नरेन्द्रेण रहस्यं श्रावितः पुरा । तच् चाप्य् उदाहरिष्यामि दैवं हि दुरतिक्रमम् ॥

    yady apy ahaṃ narendreṇa rahasyaṃ śrāvitaḥ purā | tac cāpy udāhariṣyāmi daivaṃ hi duratikramam

    "Even though I was formerly made to hear a secret by the lord of men, that too I shall relate; for fate is hard to overpass."

    "यद्यपि पूर्व में नरेन्द्र ने मुझे वह रहस्य सुनाया था, फिर भी मैं उसे कह दूँगा; क्योंकि दैव का अतिक्रमण कठिन है।"

  18. Verse 18

    तच् छ्रुत्वा भाषितं तस्य गम्भीरार्थपदं महत् । तथ्यं ब्रूहीति सौमित्रिः सूतं वाक्यम् अथाब्रवीत् ॥

    tac chrutvā bhāṣitaṃ tasya gambhīrārthapadaṃ mahat | tathyaṃ brūhīti saumitriḥ sūtaṃ vākyam athābravīt

    Hearing that great speech of his, with words of deep meaning, Saumitri said to the charioteer this word: "Tell it truly."

    उसकी गम्भीर अर्थ वाले पदों से युक्त वह महान् वचन सुनकर सौमित्रि ने सारथि से कहा — "यथार्थ कहो।"