Sarga 50
Uttara Kanda
20 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तथा संचोदितः सूतो लक्ष्मणेन महात्मना । तद् वाक्यम् ऋषिणा प्रोक्तं व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥
tathā saṃcoditaḥ sūto lakṣmaṇena mahātmanā | tad vākyam ṛṣiṇā proktaṃ vyāhartum upacakrame
Thus urged by the great-souled Lakṣmaṇa, the charioteer began to relate that word spoken by the sage.
महात्मा लक्ष्मण द्वारा इस प्रकार प्रेरित किए जाने पर सारथि ऋषि द्वारा कहे उस वचन को कहने लगा।
Verse 2
पुरा नाम्ना हि दुर्वासा अत्रेः पुत्रो महामुनिः । वसिष्ठस्याश्रमे पुण्ये स वार्षिक्यम् उवास ह ॥
purā nāmnā hi durvāsā atreḥ putro mahāmuniḥ | vasiṣṭhasyāśrame puṇye sa vārṣikyam uvāsa ha
Formerly the great sage named Durvāsas, son of Atri, dwelt through the rainy season in the holy hermitage of Vasiṣṭha.
पूर्वकाल में अत्रि के पुत्र, दुर्वासा नामक महामुनि वसिष्ठ के पवित्र आश्रम में वर्षाकाल में निवास कर रहे थे।
Verse 3
तम् आश्रमं महातेजाः पिता ते सुमहायशाः । पुरोधसं महात्मानं दिदृक्षुर् अगमत् स्वयम् ॥
tam āśramaṃ mahātejāḥ pitā te sumahāyaśāḥ | purodhasaṃ mahātmānaṃ didṛkṣur agamat svayam
To that hermitage your father of very great fame, the great-splendoured one, went himself, wishing to see the great-souled house-priest.
महातेजस्वी, महायशस्वी तुम्हारे पिता उस आश्रम में महात्मा पुरोहित (वसिष्ठ) को देखने की इच्छा से स्वयं गए।
Verse 4
स दृष्ट्वा सूर्यसंकाशं ज्वलन्तम् इव तेजसा । उपविष्टं वसिष्ठस्य सव्ये पार्श्वे महामुनिम् । तौ मुनी तापस श्रेष्ठौ विनीतस् त्व् अभ्यवादयत् ॥
sa dṛṣṭvā sūryasaṃkāśaṃ jvalantam iva tejasā | upaviṣṭaṃ vasiṣṭhasya savye pārśve mahāmunim | tau munī tāpasa śreṣṭhau vinītas tv abhyavādayat
Seeing the great sage, like the sun, blazing as it were with splendour, seated at Vasiṣṭha's left side, (Daśaratha,) humble, saluted those two sages, best of ascetics.
वसिष्ठ के बाईं ओर बैठे, सूर्य के समान, तेज से मानो जलते हुए उस महामुनि को देखकर विनम्र (दशरथ) ने उन दोनों तपस्वीश्रेष्ठ मुनियों को अभिवादन किया।
Verse 5
स ताभ्यां पूजितो राजा स्वागतेनासनेन च । पाद्येन फलमूलैश् च सो ऽप्य् आस्ते मुनिभिः सह ॥
sa tābhyāṃ pūjito rājā svāgatenāsanena ca | pādyena phalamūlaiś ca so 'py āste munibhiḥ saha
Honoured by them both with welcome and a seat, with water for the feet and with fruits and roots, the king too sat with the sages.
उन दोनों द्वारा स्वागत, आसन, पाद्य तथा फल-मूल से सत्कृत वह राजा भी मुनियों के साथ बैठ गया।
Verse 6
तेषां तत्रोपविष्टानां तास् ताः सुमधुराः कथाः । बभूवुः परमर्षीणां मध्यादित्यगते ऽहनि ॥
teṣāṃ tatropaviṣṭānāṃ tās tāḥ sumadhurāḥ kathāḥ | babhūvuḥ paramarṣīṇāṃ madhyādityagate 'hani
As they sat there, those sweet tales of the great sages came to be, while the day had reached midday (the sun at the meridian).
वहाँ बैठे हुए उन परम ऋषियों की, मध्याह्न में सूर्य के (आकाश-मध्य) पहुँचने पर, नाना प्रकार की मधुर कथाएँ होने लगीं।
Verse 7
ततः कथायां कस्यां चित् प्राञ्जलिः प्रग्रहो नृपः । उवाच तं महात्मानम् अत्रेः पुत्रं तपोधनम् ॥
tataḥ kathāyāṃ kasyāṃ cit prāñjaliḥ pragraho nṛpaḥ | uvāca taṃ mahātmānam atreḥ putraṃ tapodhanam
Then, in the course of some tale, the king, with joined palms and with deference, said to that great-souled son of Atri, rich in austerity:
तब किसी कथा के प्रसंग में हाथ जोड़े, आदरयुक्त राजा ने अत्रि के उस महात्मा तपोधन पुत्र से कहा।
Verse 8
भगवन् किं प्रमाणेन मम वंशो भविष्यति । किमायुश् च हि मे रामः पुत्राश् चान्ये किमायुषः ॥
bhagavan kiṃ pramāṇena mama vaṃśo bhaviṣyati | kimāyuś ca hi me rāmaḥ putrāś cānye kimāyuṣaḥ
"O blessed one, of what measure (span) shall my line be? And what shall be the life of my Rāma, and of what span my other sons?"
"हे भगवन्! मेरा वंश कितने प्रमाण (काल) तक रहेगा? और मेरे राम की आयु कितनी होगी, तथा अन्य पुत्रों की आयु कितनी?"
Verse 9
रामस्य च सुता ये स्युस् तेषाम् आयुः कियद् भवेत् । काम्यया भगवन् ब्रूहि वंशस्यास्य गतिं मम ॥
rāmasya ca sutā ye syus teṣām āyuḥ kiyad bhavet | kāmyayā bhagavan brūhi vaṃśasyāsya gatiṃ mama
"And whatever sons of Rāma there may be, what shall their life-span be? By your favour, O blessed one, tell me the course of this line of mine."
"और राम के जो पुत्र होंगे, उनकी आयु कितनी होगी? हे भगवन्! कृपया मेरे इस वंश की गति बताइए।"
Verse 10
तच् छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं राज्ञो दशरथस्य तु । दुर्वासाः सुमहातेजा व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥
tac chrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ rājño daśarathasya tu | durvāsāḥ sumahātejā vyāhartum upacakrame
Hearing that spoken word of King Daśaratha, Durvāsas of very great splendour began to speak:
राजा दशरथ का वह कथन सुनकर महातेजस्वी दुर्वासा कहने लगे।
Verse 11
अयोध्यायाः पती रामो दीर्घकालं भविष्यति । सुखिनश् च समृद्धाश् च भविष्यन्त्य् अस्य चानुजाः ॥
ayodhyāyāḥ patī rāmo dīrghakālaṃ bhaviṣyati | sukhinaś ca samṛddhāś ca bhaviṣyanty asya cānujāḥ
"Rāma shall be lord of Ayodhyā for a long time; and his younger brothers shall be happy and prosperous."
"राम दीर्घकाल तक अयोध्या के स्वामी रहेंगे; और इनके अनुज सुखी और समृद्ध होंगे।"
Verse 12
कस्मिंश् चित् करणे त्वां च मैथिलीं च यशस्विनीम् । संत्यजिष्यति धर्मात्मा कालेन महता किल ॥
kasmiṃś cit karaṇe tvāṃ ca maithilīṃ ca yaśasvinīm | saṃtyajiṣyati dharmātmā kālena mahatā kila
"But in some matter the righteous one shall forsake you (Rāma) and the glorious Maithilī, after a great length of time, forsooth."
"किन्तु किसी प्रसंग में यह धर्मात्मा दीर्घकाल के बाद तुम्हें (राम को) और यशस्विनी मैथिली को त्याग देगा।"
Verse 13
दशवर्षसहस्रणि दशवर्षशतानि च । रामो राज्यम् उपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति ॥
daśavarṣasahasraṇi daśavarṣaśatāni ca | rāmo rājyam upāsitvā brahmalokaṃ gamiṣyati
"Ten thousand years, and ten hundred years besides, having ruled the kingdom, Rāma shall go to the world of Brahmā."
daśa-varṣa-sahasrāṇi plus daśa-varṣa-śatāni: ten thousand years and one thousand more, i.e. eleven thousand years.
"दस हज़ार वर्ष और दस सौ (एक हज़ार) वर्ष — (कुल ग्यारह हज़ार वर्ष) राज्य करके राम ब्रह्मलोक को जाएँगे।"
Verse 14
समृद्धैर् हयमेधैश् च इष्ट्वा परपुरंजयः । राजवंशांश् च काकुत्स्थो बहून् संस्थापयिष्यति ॥
samṛddhair hayamedhaiś ca iṣṭvā parapuraṃjayaḥ | rājavaṃśāṃś ca kākutstho bahūn saṃsthāpayiṣyati
"And the conqueror of enemy cities, Kākutstha, having sacrificed with abundant horse-sacrifices, shall establish many royal lines."
"और शत्रुनगरों के विजेता काकुत्स्थ समृद्ध अश्वमेध यज्ञों से यजन करके बहुत से राजवंशों की स्थापना करेंगे।"
Verse 15
स सर्वम् अखिलं राज्ञो वंशस्यास्य गतागतम् । आख्याय सुमहातेजास् तूष्णीम् आसीन् महाद्युतिः ॥
sa sarvam akhilaṃ rājño vaṃśasyāsya gatāgatam | ākhyāya sumahātejās tūṣṇīm āsīn mahādyutiḥ
Having told all, entirely, the coming and going (destiny) of this line of the king, the one of very great splendour and great brilliance fell silent.
इस राजा के वंश की सारी समग्र गति-आगति (भविष्य) कहकर वे महातेजस्वी, महाद्युतिमान् चुप हो गए।
Verse 16
तूष्णींभूते मुनौ तस्मिन् राजा दशरथस् तदा । अभिवाद्य महात्मानौ पुनर् आयात् पुरोत्तमम् ॥
tūṣṇīṃbhūte munau tasmin rājā daśarathas tadā | abhivādya mahātmānau punar āyāt purottamam
When that sage had fallen silent, King Daśaratha then, saluting the two great-souled ones, went again to his excellent city.
उस मुनि के चुप हो जाने पर राजा दशरथ ने तब उन दोनों महात्माओं को अभिवादन करके फिर उस श्रेष्ठ नगर को प्रस्थान किया।
Verse 17
एतद् वचो मया तत्र मुनिना व्याहृतं पुरा । श्रुतं हृदि च निक्षिप्तं नान्यथा तद् भविष्यति ॥
etad vaco mayā tatra muninā vyāhṛtaṃ purā | śrutaṃ hṛdi ca nikṣiptaṃ nānyathā tad bhaviṣyati
This word was spoken there of old by the sage; I heard it and laid it in my heart; it shall not be otherwise.
"यह वचन वहाँ पूर्व में उस मुनि ने कहा था; मैंने सुना और हृदय में धारण कर लिया; वह अन्यथा न होगा।"
Verse 18
एवंगते न संतापं गन्तुम् अर्हसि राघव । सीतार्थे राघवार्थे वा दृढो भव नरोत्तम ॥
evaṃgate na saṃtāpaṃ gantum arhasi rāghava | sītārthe rāghavārthe vā dṛḍho bhava narottama
Things being so, you should not fall into grief, O Rāghava; for Sītā's sake, or for Rāghava's sake, be firm, O best of men.
"ऐसी स्थिति में हे राघव! तुम्हें सन्ताप नहीं करना चाहिए; हे नरोत्तम! सीता के लिए या राम के लिए दृढ़ बनो।"
Verse 19
तच् छ्रुत्वा व्याहृतं वाक्यं सूतस्य परमाद्भुतम् । प्रहर्षम् अतुलं लेभे साधु साध्व् इति चाब्रवीत् ॥
tac chrutvā vyāhṛtaṃ vākyaṃ sūtasya paramādbhutam | praharṣam atulaṃ lebhe sādhu sādhv iti cābravīt
Hearing that most wonderful spoken word of the charioteer, he (Lakṣmaṇa) gained unequalled joy, and said "Well, well!"
सारथि का वह परम अद्भुत कथन सुनकर उन्होंने (लक्ष्मण ने) अतुल हर्ष प्राप्त किया और "साधु! साधु!" कहा।
Verse 20
तयोः संवदतोर् एवं सूतलक्ष्मणयोः पथि । अस्तम् अर्को गतो वासं गोमत्यां ताव् अथोषतुः ॥
tayoḥ saṃvadator evaṃ sūtalakṣmaṇayoḥ pathi | astam arko gato vāsaṃ gomatyāṃ tāv athoṣatuḥ
As the charioteer and Lakṣmaṇa were thus conversing on the road, the sun went to its setting, and those two then dwelt (for the night) on the Gomatī.
मार्ग में सूत और लक्ष्मण के इस प्रकार वार्तालाप करते समय सूर्य अस्त हो गया, और वे दोनों तब गोमती पर (रात्रि-) निवास करने लगे।