Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 48

Uttara Kanda

20 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    सीतां तु रुदतीं दृष्ट्वा ये तत्र मुनिदारकाः । प्राद्रवन् यत्र भगवान् आस्ते वाल्मीकिर् अग्र्यधीः ॥

    sītāṃ tu rudatīṃ dṛṣṭvā ye tatra munidārakāḥ | prādravan yatra bhagavān āste vālmīkir agryadhīḥ

    Seeing the Maithilī Sītā weeping, the sage's pupil-boys who were there ran to where the blessed Vālmīki of foremost intellect was.

    रोती हुई सीता को देखकर वहाँ जो मुनि-बालक थे, वे वहाँ दौड़े, जहाँ अग्रबुद्धि भगवान् वाल्मीकि विराजमान थे।

  2. Verse 2

    अभिवाद्य मुनेः पादौ मुनिपुत्रा महर्षये । सर्वे निवेदयाम् आसुस् तस्यास् तु रुदितस्वनम् ॥

    abhivādya muneḥ pādau muniputrā maharṣaye | sarve nivedayām āsus tasyās tu ruditasvanam

    Bowing to the sage's feet, the sage's sons (pupils) reported to the great sage all the sound of her weeping:

    मुनि के चरणों में अभिवादन करके उन मुनिपुत्रों (शिष्यों) ने महर्षि को उसके रोने का सारा स्वर निवेदित किया।

  3. Verse 3

    अदृष्टपूर्वा भगवन् कस्याप्य् एषा महात्मनः । पत्नी श्रीर् इव संमोहाद् विरौति विकृतस्वरा ॥

    adṛṣṭapūrvā bhagavan kasyāpy eṣā mahātmanaḥ | patnī śrīr iva saṃmohād virauti vikṛtasvarā

    "Never before seen, O blessed one, is this wife of some great-souled one — like Śrī (Fortune), out of bewilderment crying out with a distorted voice."

    "हे भगवन्! किसी महात्मा की यह पहले कभी न देखी गई पत्नी, श्री (लक्ष्मी) के समान, मोह से विकृत स्वर में विलाप कर रही है।"

  4. Verse 4

    भगवन् साधु पश्येमां देवताम् इव खाच् च्युताम् । न ह्य् एनां मानुषीं विद्मः सत्क्रियास्याः प्रयुज्यताम् ॥

    bhagavan sādhu paśyemāṃ devatām iva khāc cyutām | na hy enāṃ mānuṣīṃ vidmaḥ satkriyāsyāḥ prayujyatām

    "O blessed one, be pleased to look upon her, like a deity fallen from the sky; for we do not deem her human; let fitting rites be applied to her."

    "हे भगवन्! आकाश से गिरी देवता के समान इसे कृपया देखिए; हम इसे मनुष्य नहीं मानते; इसका यथोचित सत्कार किया जाए।"

  5. Verse 5

    तेषां तद् वचनं श्रुत्वा बुद्ध्या निश्चित्य धर्मवित् । तपसा लब्धचक्षुष्मान् प्राद्रवद् यत्र मैथिली ॥

    teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā buddhyā niścitya dharmavit | tapasā labdhacakṣuṣmān prādravad yatra maithilī

    Hearing that word of theirs, and resolving by his intellect, the knower of dharma, who had gained (inner) sight by his austerity, ran to where the Maithilī was.

    उनका वह वचन सुनकर, बुद्धि से निश्चय करके, तप से दिव्यदृष्टि प्राप्त धर्मज्ञ (वाल्मीकि) वहाँ दौड़े, जहाँ मैथिली थीं।

  6. Verse 6

    तं तु देशम् अभिप्रेत्य किं चित् पद्भ्यां महामुनिः । अर्घ्यम् आदाय रुचिरं जाह्वनी तीरम् आश्रितः । ददर्श राघवस्येष्टां पत्नीं सीताम् अनाथवत् ॥

    taṃ tu deśam abhipretya kiṃ cit padbhyāṃ mahāmuniḥ | arghyam ādāya ruciraṃ jāhvanī tīram āśritaḥ | dadarśa rāghavasyeṣṭāṃ patnīṃ sītām anāthavat

    Coming toward that place a little way on foot, the great sage, taking a lovely argha-offering, drawing near the bank of the Jāhnavī, beheld the beloved wife of Rāghava, Sītā, helpless.

    उस स्थान की ओर पैदल कुछ दूर जाकर महामुनि, सुन्दर अर्घ्य लेकर, जाह्नवी के तट पर पहुँचकर, राघव की प्रिय पत्नी सीता को अनाथ-सी देखा।

  7. Verse 7

    तां सितां शोकभारार्तां वाल्मीकिर् मुनिपुंगवः । उवाच मधुरां वाणीं ह्लादयन्न् इव तेजसा ॥

    tāṃ sitāṃ śokabhārārtāṃ vālmīkir munipuṃgavaḥ | uvāca madhurāṃ vāṇīṃ hlādayann iva tejasā

    To that Sītā, afflicted by the weight of grief, Vālmīki, bull among sages, spoke in a sweet voice, gladdening her as it were by his splendour:

    शोक के भार से पीड़ित उस सीता से मुनिश्रेष्ठ वाल्मीकि ने मानो अपने तेज से उन्हें आह्लादित करते हुए मधुर वाणी में कहा।

  8. Verse 8

    स्नुषा दशराथस्य त्वं रामस्य महिषी सती । जनकस्य सुता राज्ञः स्वागतं ते पतिव्रते ॥

    snuṣā daśarāthasya tvaṃ rāmasya mahiṣī satī | janakasya sutā rājñaḥ svāgataṃ te pativrate

    "You are the daughter-in-law of Daśaratha, the chaste chief-queen of Rāma, the daughter of King Janaka; welcome to you, O faithful wife."

    "तुम दशरथ की पुत्रवधू, राम की पतिव्रता महारानी और राजा जनक की पुत्री हो; हे पतिव्रते! तुम्हारा स्वागत है।"

  9. Verse 9

    आयान्त्य् एवासि विज्ञाता मया धर्मसमाधिना । कारणं चैव सर्वं मे हृदयेनोपलक्षितम् ॥

    āyānty evāsi vijñātā mayā dharmasamādhinā | kāraṇaṃ caiva sarvaṃ me hṛdayenopalakṣitam

    "You were known to me even as you were coming, by my meditation upon dharma; and the whole cause has been perceived by my heart."

    "आती हुई ही तुम मेरे द्वारा धर्म-समाधि से जान ली गई थीं; और सारा कारण भी मेरे हृदय से लक्षित हो गया है।"

  10. Verse 10

    अपापां वेद्मि सीते त्वां तपो लब्धेन चक्षुषा । विशुद्धभावा वैदेहि साम्प्रतं मयि वर्तसे ॥

    apāpāṃ vedmi sīte tvāṃ tapo labdhena cakṣuṣā | viśuddhabhāvā vaidehi sāmprataṃ mayi vartase

    "I know you, Sītā, to be sinless, by the sight gained through austerity; of pure nature, O Vaidehī, you now stand (dwell) under my care."

    "हे सीते! तप से प्राप्त दृष्टि से मैं तुम्हें निष्पाप जानता हूँ; हे वैदेही! विशुद्ध भाव वाली तुम अब मेरे संरक्षण में हो।"

  11. Verse 11

    आश्रमस्याविदूरे मे तापस्यस् तपसि स्थिताः । तास् त्वां वत्से यथा वत्सं पालयिष्यन्ति नित्यशः ॥

    āśramasyāvidūre me tāpasyas tapasi sthitāḥ | tās tvāṃ vatse yathā vatsaṃ pālayiṣyanti nityaśaḥ

    "Not far from my hermitage are ascetic women, established in austerity; they, O child, shall tend you always, as one tends a calf."

    "मेरे आश्रम के समीप ही तप में स्थित तपस्विनियाँ हैं; हे वत्से! वे तुम्हारी सदा उस प्रकार देखभाल करेंगी, जैसे किसी वत्स (बछड़े) की।"

  12. Verse 12

    इदम् अर्घ्यं प्रतीच्छ त्वं विस्रब्धा विगतज्वरा । यथा स्वगृहम् अभ्येत्य विषादं चैव मा कृथाः ॥

    idam arghyaṃ pratīccha tvaṃ visrabdhā vigatajvarā | yathā svagṛham abhyetya viṣādaṃ caiva mā kṛthāḥ

    "Accept this argha-offering, confident, your fever gone; and, as though come to your own house, do not fall into despondency."

    "इस अर्घ्य को ग्रहण करो, निश्चिन्त और निर्व्यथ होकर; और अपने ही घर आई हुई के समान, विषाद न करना।"

  13. Verse 13

    श्रुत्वा तु भाषितं सीता मुनेः परमम् अद्भुतम् । शिरसा वन्द्य चरणौ तथेत्य् आह कृताञ्जलिः ॥

    śrutvā tu bhāṣitaṃ sītā muneḥ paramam adbhutam | śirasā vandya caraṇau tathety āha kṛtāñjaliḥ

    Hearing the most wonderful speech of the sage, Sītā, bowing her head to his feet, said "So be it," with joined palms.

    मुनि का परम अद्भुत वचन सुनकर सीता ने मस्तक से उनके चरणों में प्रणाम करके हाथ जोड़कर "ऐसा ही हो" कहा।

  14. Verse 14

    तं प्रयान्तं मुनिं सीता प्राञ्जलिः पृष्ठतो ऽन्वगात् । अन्वयाद् यत्र तापस्यो धर्मनित्याः समाहिताः ॥

    taṃ prayāntaṃ muniṃ sītā prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt | anvayād yatra tāpasyo dharmanityāḥ samāhitāḥ

    As the sage set forth, Sītā, with joined palms, followed behind; she followed to where the ascetic women, ever devoted to dharma, were, composed.

    जाते हुए उन मुनि के पीछे-पीछे सीता हाथ जोड़े चलीं; वे वहाँ तक गईं, जहाँ धर्म में नित्यरत तपस्विनियाँ एकाग्र होकर (रहती) थीं।

  15. Verse 15

    तं दृष्ट्वा मुनिम् आयान्तं वैदेह्यानुगतं तदा । उपाजग्मुर् मुदा युक्ता वचनं चैदम् अब्रुवन् ॥

    taṃ dṛṣṭvā munim āyāntaṃ vaidehyānugataṃ tadā | upājagmur mudā yuktā vacanaṃ caidam abruvan

    Seeing that sage coming, followed then by the Vaidehī, they came up, filled with joy, and spoke this word:

    वैदेही से अनुगमित उन मुनि को आता देखकर वे प्रसन्नता से युक्त होकर पास आईं और यह वचन बोलीं।

  16. Verse 16

    स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ चिरस्यागमनं प्रभो । अभिवादयामः सर्वास् त्वाम् उच्यतां किं च कुर्महे ॥

    svāgataṃ te muniśreṣṭha cirasyāgamanaṃ prabho | abhivādayāmaḥ sarvās tvām ucyatāṃ kiṃ ca kurmahe

    "Welcome to you, O best of sages; your coming is after a long while, O lord; we all salute you; tell us what we shall do."

    "हे मुनिश्रेष्ठ! आपका स्वागत है; हे प्रभो! आपका आगमन चिरकाल बाद हुआ; हम सब आपको अभिवादन करती हैं; कहिए, हम क्या करें?"

  17. Verse 17

    तासां तद् वचनं श्रुत्वा वाल्मीकिर् इदम् अब्रवीत् । सीतेयं समनुप्राप्ता पत्नी रामस्य धीमतः ॥

    tāsāṃ tad vacanaṃ śrutvā vālmīkir idam abravīt | sīteyaṃ samanuprāptā patnī rāmasya dhīmataḥ

    Hearing that word of theirs, Vālmīki said this: "This Sītā has arrived, the wife of the wise Rāma."

    उनका वह वचन सुनकर वाल्मीकि ने यह कहा — "यह सीता आई हैं, बुद्धिमान् राम की पत्नी।"

  18. Verse 18

    स्नुषा दशरधस्यैषा जनकस्य सुता सती । अपापा पतिना त्यक्ता परिपाल्या मया सदा ॥

    snuṣā daśaradhasyaiṣā janakasya sutā satī | apāpā patinā tyaktā paripālyā mayā sadā

    "She is the daughter-in-law of Daśaratha, the chaste daughter of Janaka, sinless, forsaken by her husband, to be guarded by me always."

    "ये दशरथ की पुत्रवधू, जनक की सती पुत्री, निष्पाप, पति द्वारा त्यागी हुई हैं; इनकी मुझे सदा रक्षा करनी है।"

  19. Verse 19

    इमां भवत्यः पश्यन्तु स्नेहेन परमेण ह । गौरवान् मम वाक्यस्य पूज्या वो ऽस्तु विशेषतः ॥

    imāṃ bhavatyaḥ paśyantu snehena parameṇa ha | gauravān mama vākyasya pūjyā vo 'stu viśeṣataḥ

    "Let your ladyships look upon her with supreme affection indeed; and, from the weight of my word, let her be honoured by you especially."

    "तुम सब इन्हें परम स्नेह से देखना; और मेरे वचन के गौरव से ये तुम्हारे द्वारा विशेष रूप से पूज्य हों।"

  20. Verse 20

    मुहुर् मुहुश् च वैदेहीं परिसान्त्व्य महायशाः । स्वम् आश्रमं शिष्य वृतः पुनर् आयान् महातपाः ॥

    muhur muhuś ca vaidehīṃ parisāntvya mahāyaśāḥ | svam āśramaṃ śiṣya vṛtaḥ punar āyān mahātapāḥ

    Again and again consoling the Vaidehī, the one of great fame, the one of great austerity, surrounded by his pupils, went again to his own hermitage.

    वैदेही को बार-बार सान्त्वना देकर वे महायशस्वी, महातपस्वी अपने शिष्यों से घिरे हुए फिर अपने आश्रम को लौट आए।