Sarga 47
Uttara Kanda
18 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा दारुणं जनकात्मजा । परं विषादम् आगम्य वैदेही निपपात ह ॥
lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā dāruṇaṃ janakātmajā | paraṃ viṣādam āgamya vaidehī nipapāta ha
Hearing the dreadful word of Lakṣmaṇa, the daughter of Janaka, the Vaidehī, coming to supreme despondency, fell down.
लक्ष्मण का भयंकर वचन सुनकर जनकात्मजा वैदेही परम विषाद को प्राप्त होकर गिर पड़ीं।
Verse 2
सा मुहूर्तम् इवासंज्ञा बाष्पव्याकुलितेक्षणा । लक्ष्मणं दीनया वाचा उवाच जनकात्मजा ॥
sā muhūrtam ivāsaṃjñā bāṣpavyākulitekṣaṇā | lakṣmaṇaṃ dīnayā vācā uvāca janakātmajā
She, for a moment as it were senseless, her eyes troubled with tears, the daughter of Janaka, said to Lakṣmaṇa in a wretched voice:
क्षण भर मानो संज्ञाहीन-सी, आँसुओं से व्याकुल नेत्रों वाली जनकात्मजा ने दीन वाणी में लक्ष्मण से कहा।
Verse 3
मामिकेयं तनुर् नूनं सृष्टा दुःखाय लक्ष्मण । धात्रा यस्यास् तथा मे ऽद्य दुःखमूर्तिः प्रदृश्यते ॥
māmikeyaṃ tanur nūnaṃ sṛṣṭā duḥkhāya lakṣmaṇa | dhātrā yasyās tathā me 'dya duḥkhamūrtiḥ pradṛśyate
"This body of mine, surely, O Lakṣmaṇa, was created for sorrow by the Ordainer, whose very image of sorrow is thus shown forth in me today."
"हे लक्ष्मण! मेरा यह शरीर निश्चय ही विधाता ने दुःख के लिए ही रचा है, जिसकी दुःख की मूर्ति आज मुझमें इस प्रकार प्रकट हो रही है।"
Verse 4
किं नु पापं कृतं पूर्वं को वा दारैर् वियोजितः । याहं शुद्ध समाचारा त्यक्ता नृपतिना सती ॥
kiṃ nu pāpaṃ kṛtaṃ pūrvaṃ ko vā dārair viyojitaḥ | yāhaṃ śuddha samācārā tyaktā nṛpatinā satī
"What sin was done by me before, or whose wife was severed (from her lord) by me, that I, of pure conduct and chaste, am forsaken by the king?"
"मैंने पूर्व में कौन-सा पाप किया, या किसे उसकी पत्नी से वियुक्त किया, जो मैं शुद्ध आचरण वाली, सती होकर भी राजा द्वारा त्याग दी गई?"
Verse 5
पुराहम् आश्रमे वासं रामपादानुवर्तिनी । अनुरुध्यापि सौमित्रे दुःखे विपरिवर्तिनी ॥
purāham āśrame vāsaṃ rāmapādānuvartinī | anurudhyāpi saumitre duḥkhe viparivartinī
"Formerly I bore dwelling in the forest-hermitage, following Rāma's feet, obedient, O Saumitri, turning (with him) even in sorrow."
"हे सौमित्रि! पूर्व में मैंने राम के चरणों का अनुसरण करती हुई, आज्ञाकारिणी बनकर, आश्रम में वास और दुःख में भी उनके साथ (जीवन) बिताया था।"
Verse 6
सा कथं ह्य् आश्रमे सौम्य वत्स्यामि विजनीकृता । आख्यास्यामि च कस्याहं दुःखं दुःखपरायणा ॥
sā kathaṃ hy āśrame saumya vatsyāmi vijanīkṛtā | ākhyāsyāmi ca kasyāhaṃ duḥkhaṃ duḥkhaparāyaṇā
"How then shall I dwell in the hermitage, O gentle one, made solitary? And to whom shall I, given over to sorrow, tell my grief?"
"हे सौम्य! वही मैं अब अकेली की गई आश्रम में कैसे रहूँगी? और दुःख में डूबी मैं किससे अपना दुःख कहूँगी?"
Verse 7
किं च वक्ष्यामि मुनिषु किं मयापकृतं नृपे । कस्मिन् वा कारणे त्यक्ता राघवेण महात्मना ॥
kiṃ ca vakṣyāmi muniṣu kiṃ mayāpakṛtaṃ nṛpe | kasmin vā kāraṇe tyaktā rāghaveṇa mahātmanā
"And what shall I say to the sages? What wrong was done by me to the king? Or for what cause was I forsaken by the great-souled Rāghava?"
"और मुनियों से क्या कहूँगी — राजा का मैंने क्या अपराध किया? अथवा किस कारण महात्मा राघव ने मुझे त्याग दिया?"
Verse 8
न खल्व् अद्यैव सौमित्रे जीवितं जाह्नवी जले । त्यजेयं राजवंशस् तु भर्तुर् मे परिहास्यते ॥
na khalv adyaiva saumitre jīvitaṃ jāhnavī jale | tyajeyaṃ rājavaṃśas tu bhartur me parihāsyate
"Not indeed this very day, Saumitri, would I give up my life in the water of the Jāhnavī; but (if I died thus) my husband's royal line would be mocked."
"हे सौमित्रि! मैं अभी ही जाह्नवी के जल में प्राण नहीं त्याग दूँगी; क्योंकि (ऐसा करने पर) मेरे पति का राजवंश उपहास का पात्र बन जाएगा।"
Verse 9
यथाज्ञां कुरु सौमित्रे त्यज मां दुःखभागिनीम् । निदेशे स्थीयतां राज्ञः शृणु चेदं वचो मम ॥
yathājñāṃ kuru saumitre tyaja māṃ duḥkhabhāginīm | nideśe sthīyatāṃ rājñaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama
"Do as commanded, Saumitri; forsake me, who have but a share of sorrow; abide by the king's injunction; and hear this word of mine:"
"हे सौमित्रि! आज्ञा के अनुसार करो, मुझ दुःखभागिनी को त्याग दो; राजा के आदेश में स्थित रहो; और मेरा यह वचन सुनो।"
Verse 10
श्वश्रूणाम् अविशेषेण प्राञ्जलिः प्रग्रहेण च । शिरसा वन्द्य चरणौ कुशलं ब्रूहि पार्थिवम् ॥
śvaśrūṇām aviśeṣeṇa prāñjaliḥ pragraheṇa ca | śirasā vandya caraṇau kuśalaṃ brūhi pārthivam
"To my mothers-in-law without distinction, with joined palms and with deference, bowing my head to their feet, speak of my welfare to the king."
"मेरी समस्त सासुओं को बिना भेदभाव के, हाथ जोड़कर और आदरपूर्वक, मस्तक से उनके चरणों में प्रणाम करके, राजा से मेरे कुशल का समाचार कहना।"
Verse 11
यथा भ्रातृषु वर्तेथास् तथा पौरेषु नित्यदा । परमो ह्य् एष धर्मः स्याद् एषा कीर्तिर् अनुत्तमा ॥
yathā bhrātṛṣu vartethās tathā paureṣu nityadā | paramo hy eṣa dharmaḥ syād eṣā kīrtir anuttamā
"As you behave toward your brothers, so always toward the townsfolk; for this would be the supreme dharma, this the highest glory —"
"जैसे तुम अपने भाइयों के प्रति व्यवहार करते हो, वैसे ही नगरवासियों के प्रति सदा करना; क्योंकि यही परम धर्म होगा, यही अनुत्तम कीर्ति —"
Verse 12
यत् त्वं पौरजनं राजन् धर्मेण समवाप्नुयाः । अहं तु नानुशोचामि स्वशरीरं नरर्षभ । यथापवादं पौराणां तथैव रघुनन्दन ॥
yat tvaṃ paurajanaṃ rājan dharmeṇa samavāpnuyāḥ | ahaṃ tu nānuśocāmi svaśarīraṃ nararṣabha | yathāpavādaṃ paurāṇāṃ tathaiva raghunandana
"that you, O king, win over the townsfolk by righteousness. But I do not grieve for my own body, O bull among men, so much as for the slander of the townsfolk, O delight of the Raghus."
"कि हे राजन्! तुम धर्मपूर्वक नगरजनों को (अपने पक्ष में) प्राप्त कर लो। हे नरर्षभ! हे रघुनन्दन! मैं अपने शरीर के लिए उतना शोक नहीं करती, जितना नगरवासियों के अपवाद के लिए।"
Verse 13
एवं ब्रुवन्त्यां सीतायां लक्ष्मणो दीनचेतनः । शिरसा धरणीं गत्वा व्याहर्तुं न शशाक ह ॥
evaṃ bruvantyāṃ sītāyāṃ lakṣmaṇo dīnacetanaḥ | śirasā dharaṇīṃ gatvā vyāhartuṃ na śaśāka ha
As Sītā was speaking thus, Lakṣmaṇa, his mind wretched, bowing his head to the ground, could not utter a word.
सीता के इस प्रकार कहते समय दीन-चित्त लक्ष्मण पृथ्वी पर मस्तक झुकाकर कुछ भी बोल न सके।
Verse 14
प्रदक्षिणं च कृत्वा स रुदन्न् एव महास्वनम् । आरुरोह पुनर् नावं नाविकं चाभ्यचोदयत् ॥
pradakṣiṇaṃ ca kṛtvā sa rudann eva mahāsvanam | āruroha punar nāvaṃ nāvikaṃ cābhyacodayat
And having made the rite of circumambulation, weeping aloud indeed, he climbed again into the boat, and urged on the boatman.
और प्रदक्षिणा करके, महान् स्वर में रोते हुए ही, वे फिर नाव पर चढ़ गए और नाविक को (चलने की) प्रेरणा दी।
Verse 15
स गत्वा चोत्तरं कूलं शोकभारसमन्वितः । संमूढ इव दुःखेन रथम् अध्यारुहद् द्रुतम् ॥
sa gatvā cottaraṃ kūlaṃ śokabhārasamanvitaḥ | saṃmūḍha iva duḥkhena ratham adhyāruhad drutam
And going to the northern bank, burdened with the weight of grief, as if bewildered by sorrow, he mounted the chariot swiftly.
और उत्तरी तट पर जाकर, शोक के भार से युक्त, दुःख से मानो मूढ़-से हुए वे शीघ्र रथ पर चढ़ गए।
Verse 16
मुहुर् मुहुर् अपावृत्य दृष्ट्वा सीताम् अनाथवत् । वेष्टन्तीं परतीरस्थां लक्ष्मणः प्रययाव् अथ ॥
muhur muhur apāvṛtya dṛṣṭvā sītām anāthavat | veṣṭantīṃ paratīrasthāṃ lakṣmaṇaḥ prayayāv atha
Again and again turning back and looking at Sītā, helpless as she was, writhing (in grief), standing on the far bank, Lakṣmaṇa then set forth.
उस पार खड़ी, अनाथ-सी, (शोक में) तड़पती सीता की ओर बार-बार मुड़कर देखते हुए लक्ष्मण तब चल पड़े।
Verse 17
दूरस्थं रथम् आलोक्य लक्ष्मणं च मुहुर् मुहुः । निरीक्षमाणाम् उद्विग्नां सीतां शोकः समाविशत् ॥
dūrasthaṃ ratham ālokya lakṣmaṇaṃ ca muhur muhuḥ | nirīkṣamāṇām udvignāṃ sītāṃ śokaḥ samāviśat
Gazing at the chariot afar, and at Lakṣmaṇa, again and again, Sītā, agitated, was overcome by grief.
दूर जाते रथ और लक्ष्मण को बार-बार निहारती हुई उद्विग्न सीता को शोक ने घेर लिया।
Verse 18
सा दुःखभारावनता तपस्विनी; यशोधरा नाथम् अपश्यती सती । रुरोद सा बर्हिणनादिते वने; महास्वनं दुःखपरायणा सती ॥
sā duḥkhabhārāvanatā tapasvinī; yaśodharā nātham apaśyatī satī | ruroda sā barhiṇanādite vane; mahāsvanaṃ duḥkhaparāyaṇā satī
She, bowed down by the weight of sorrow, the poor ascetic-like woman, glorious and chaste, not seeing her lord, wept in the forest that resounded with peacocks' cries, loudly, given over to sorrow, that chaste one.
दुःख के भार से झुकी, यशस्विनी, तपस्विनी-सी वह सती, अपने नाथ को न देखती हुई, मोरों की बोली से गूँजते उस वन में, दुःख में डूबी, महान् स्वर में रोने लगी।