Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 44

Uttara Kanda

22 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    तेषां समुपविष्टानां सर्वेषां दीनचेतसाम् । उवाच वाक्यं काकुत्स्थो मुखेन परिशुष्यता ॥

    teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ sarveṣāṃ dīnacetasām | uvāca vākyaṃ kākutstho mukhena pariśuṣyatā

    To all of them seated, their minds wretched, Kākutstha spoke this word, with a parched mouth:

    बैठे हुए उन सब दीन-चित्त (भाइयों) से काकुत्स्थ राम ने सूखते मुख से यह वचन कहा।

  2. Verse 2

    सर्वे शृणुत भद्रं वो मा कुरुध्वं मनो ऽन्यथा । पौराणां मम सीतायां यादृशी वर्तते कथा ॥

    sarve śṛṇuta bhadraṃ vo mā kurudhvaṃ mano 'nyathā | paurāṇāṃ mama sītāyāṃ yādṛśī vartate kathā

    "Hear, all of you — good befall you — do not turn your minds otherwise: such is the talk that goes about among my townsfolk concerning Sītā."

    "तुम सब सुनो, तुम्हारा कल्याण हो; मन अन्यथा न करना — मेरे नगरवासियों में सीता के विषय में जैसी चर्चा चल रही है।"

  3. Verse 3

    पौरापवादः सुमहांस् तथा जनपदस्य च । वर्तते मयि बीभत्सः स मे मर्माणि कृन्तति ॥

    paurāpavādaḥ sumahāṃs tathā janapadasya ca | vartate mayi bībhatsaḥ sa me marmāṇi kṛntati

    "The slander of the townsfolk is very great, and likewise of the country-folk; it goes about concerning me, loathsome; it cuts my vitals."

    "नगरवासियों का और वैसे ही जनपद का अत्यन्त बड़ा, घृणास्पद अपवाद मेरे विषय में फैला हुआ है; वह मेरे मर्मस्थलों को चीर रहा है।"

  4. Verse 4

    अहं किल कुले जत इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् । सीतां पापसमाचाराम् आनयेयं कथं पुरे ॥

    ahaṃ kila kule jata ikṣvākūṇāṃ mahātmanām | sītāṃ pāpasamācārām ānayeyaṃ kathaṃ pure

    "I, forsooth, born in the line of the great-souled Ikṣvākus — how should I bring into the city a Sītā (reputed) of sinful conduct?"

    "मैं भला, महात्मा इक्ष्वाकुओं के कुल में उत्पन्न होकर, पापपूर्ण आचरण वाली (कही जाने वाली) सीता को नगर में कैसे ले आऊँ?"

  5. Verse 5

    जानासि हि यथा सौम्य दण्डके विजने वने । रावणेन हृता सीता स च विध्वंसितो मया ॥

    jānāsi hi yathā saumya daṇḍake vijane vane | rāvaṇena hṛtā sītā sa ca vidhvaṃsito mayā

    "For you know, O gentle one, how in the Daṇḍaka, in the lonely forest, Sītā was carried off by Rāvaṇa, and he was destroyed by me."

    "हे सौम्य! तुम जानते ही हो कि दण्डक के उस निर्जन वन में रावण ने सीता को हर लिया था, और वह मेरे द्वारा नष्ट किया गया।"

  6. Verse 6

    प्रत्यक्षं तव सौमित्रे देवनां हव्यवाहनः । अपापां मैथिलीम् आह वायुश् चाकाशगोचरः ॥

    pratyakṣaṃ tava saumitre devanāṃ havyavāhanaḥ | apāpāṃ maithilīm āha vāyuś cākāśagocaraḥ

    "Before your very eyes, Saumitri, the bearer of oblations (Agni) of the gods, and the Wind that ranges the sky, declared the Maithilī sinless."

    "हे सौमित्रि! तुम्हारे प्रत्यक्ष ही देवताओं के हव्यवाहक अग्नि ने और आकाशचारी वायु ने मैथिली को निष्पाप कहा।"

  7. Verse 7

    चन्द्रादित्यौ च शंसेते सुराणां संनिधौ पुरा । ऋषीणां चैव सर्वेषाम् अपापां जनकात्मजाम् ॥

    candrādityau ca śaṃsete surāṇāṃ saṃnidhau purā | ṛṣīṇāṃ caiva sarveṣām apāpāṃ janakātmajām

    "And the moon and sun bore witness of old, in the presence of the gods and of all the sages, that the daughter of Janaka was sinless."

    "और पूर्वकाल में देवताओं तथा समस्त ऋषियों की सन्निधि में चन्द्र और सूर्य ने जनकात्मजा को निष्पाप प्रमाणित किया।"

  8. Verse 8

    एवं शुद्ध समाचारा देवगन्धर्वसंनिधौ । लङ्काद्वीपे महेन्द्रेण मम हस्ते निवेशिता ॥

    evaṃ śuddha samācārā devagandharvasaṃnidhau | laṅkādvīpe mahendreṇa mama haste niveśitā

    "Thus of pure conduct, in the presence of gods and gandharvas, in the isle of Laṅkā, she was placed in my hand by great Indra."

    "इस प्रकार शुद्ध आचरण वाली वह, देवों और गन्धर्वों की सन्निधि में, लंकाद्वीप में महेन्द्र द्वारा मेरे हाथ में सौंपी गई।"

  9. Verse 9

    अन्तरात्मा च मे वेत्ति सीतां शुद्धां यशस्विनीम् । ततो गृहीत्वा वैदेहीम् अयोध्याम् अहम् आगतः ॥

    antarātmā ca me vetti sītāṃ śuddhāṃ yaśasvinīm | tato gṛhītvā vaidehīm ayodhyām aham āgataḥ

    "And my inner self knows Sītā to be pure and glorious; thereupon, taking the Vaidehī, I came to Ayodhyā."

    "और मेरी अन्तरात्मा भी सीता को शुद्ध और यशस्विनी जानती है; इसीलिए वैदेही को लेकर मैं अयोध्या आया।"

  10. Verse 10

    अयं तु मे महान् वादः शोकश् च हृदि वर्तते । पौरापवादः सुमहांस् तथा जनपदस्य च ॥

    ayaṃ tu me mahān vādaḥ śokaś ca hṛdi vartate | paurāpavādaḥ sumahāṃs tathā janapadasya ca

    "But this great reproach, and grief, abides in my heart: the slander of the townsfolk is very great, and likewise of the country-folk."

    "किन्तु मेरे हृदय में यह महान् चर्चा और शोक बना हुआ है — नगरवासियों का और वैसे ही जनपद का अत्यन्त बड़ा अपवाद।"

  11. Verse 11

    अकीर्तिर् यस्य गीयेत लोके भूतस्य कस्य चित् । पतत्य् एवाधमांल् लोकान् यावच् छब्दः स कीर्त्यते ॥

    akīrtir yasya gīyeta loke bhūtasya kasya cit | pataty evādhamāṃl lokān yāvac chabdaḥ sa kīrtyate

    "He, of whatever being, whose ill-fame should be sung in the world, falls into the lowest worlds, as long as that report is told."

    "जिस किसी भी प्राणी की अपकीर्ति लोक में गाई जाती है, वह तब तक अधम लोकों में गिरता रहता है, जब तक वह अपयश कहा जाता रहता है।"

  12. Verse 12

    अकीर्तिर् निन्द्यते दैवैः कीर्तिर् देवेषु पूज्यते । कीर्त्यर्थं च समारम्भः सर्व एव महात्मनाम् ॥

    akīrtir nindyate daivaiḥ kīrtir deveṣu pūjyate | kīrtyarthaṃ ca samārambhaḥ sarva eva mahātmanām

    "Ill-fame is condemned by the gods, while fame is honoured among the gods; and every undertaking of the great-souled is for the sake of fame."

    "अपकीर्ति की देवता निन्दा करते हैं, और कीर्ति की देवताओं में पूजा होती है; महात्माओं का प्रत्येक आरम्भ कीर्ति के लिए ही होता है।"

  13. Verse 13

    अप्य् अहं जीवितं जह्यां युष्मान् वा पुरुषर्षभाः । अपवादभयाद् भीताः किं पुनर् जनकात्मजाम् ॥

    apy ahaṃ jīvitaṃ jahyāṃ yuṣmān vā puruṣarṣabhāḥ | apavādabhayād bhītāḥ kiṃ punar janakātmajām

    "I would even give up my life, or you, O bulls among men, terrified in fear of the slander — how much more the daughter of Janaka!"

    "हे पुरुषश्रेष्ठो! अपवाद के भय से भीत होकर मैं अपने प्राण भी त्याग दूँ, या तुम लोगों को भी — फिर जनकात्मजा की तो बात ही क्या!"

  14. Verse 14

    तस्माद् भवन्तः पश्यन्तु पतितं शोकसागरे । न हि पश्याम्य् अहं भूयः किं चिद् दुःखम् अतो ऽधिकम् ॥

    tasmād bhavantaḥ paśyantu patitaṃ śokasāgare | na hi paśyāmy ahaṃ bhūyaḥ kiṃ cid duḥkham ato 'dhikam

    "Therefore behold me fallen into the ocean of grief; for I see no other sorrow greater than this."

    "इसलिए मुझे शोक-सागर में डूबा हुआ देखो; क्योंकि मैं इससे बढ़कर और कोई दुःख नहीं देखता।"

  15. Verse 15

    श्वस् त्वं प्रभाते सौमित्रे सुमन्त्राधिष्ठितं रथम् । आरुह्य सीताम् आरोप्य विषयान्ते समुत्सृज ॥

    śvas tvaṃ prabhāte saumitre sumantrādhiṣṭhitaṃ ratham | āruhya sītām āropya viṣayānte samutsṛja

    "Tomorrow at dawn, Saumitri, mounting the chariot driven by Sumantra, and setting Sītā upon it, cast her out at the border of the realm."

    "हे सौमित्रि! कल प्रभात में सुमन्त्र द्वारा हाँके जाने वाले रथ पर सवार होकर, सीता को उस पर बैठाकर राज्य की सीमा के बाहर छोड़ आना।"

  16. Verse 16

    गङ्गायास् तु परे पारे वाल्मीकेः सुमहात्मनः । आश्रमो दिव्यसंकाशस् तमसातीरम् आश्रितः ॥

    gaṅgāyās tu pare pāre vālmīkeḥ sumahātmanaḥ | āśramo divyasaṃkāśas tamasātīram āśritaḥ

    "On the far shore of the Ganges is the hermitage, resembling heaven, of the great-souled Vālmīki, resting on the bank of the Tamasā."

    "गंगा के उस पार महात्मा वाल्मीकि का स्वर्ग के समान आश्रम है, जो तमसा के तट पर स्थित है।"

  17. Verse 17

    तत्रैनां विजने कक्षे विसृज्य रघुनन्दन । शीघ्रम् आगच्छ सौमित्रे कुरुष्व वचनं मम ॥

    tatraināṃ vijane kakṣe visṛjya raghunandana | śīghram āgaccha saumitre kuruṣva vacanaṃ mama

    "There, O delight of the Raghus, leaving her in that lonely tract, come back swiftly, Saumitri; do my bidding."

    "हे रघुनन्दन! वहाँ उस निर्जन प्रदेश में इसे छोड़कर, हे सौमित्रि, शीघ्र लौट आना; मेरा वचन पूरा करना।"

  18. Verse 18

    न चास्मि प्रतिवक्तव्यः सीतां प्रति कथं चन । अप्रीतिः परमा मह्यं भवेत् तु प्रतिवारिते ॥

    na cāsmi prativaktavyaḥ sītāṃ prati kathaṃ cana | aprītiḥ paramā mahyaṃ bhavet tu prativārite

    "And I must not be answered back concerning Sītā in any way; supreme displeasure would be mine, were I opposed."

    "और सीता के विषय में किसी भी प्रकार मुझे उत्तर न देना; यदि मुझे रोका गया तो मुझे परम अप्रसन्नता होगी।"

  19. Verse 19

    शापिताश् च मया यूयं भुजाभ्यां जीवितेन च । ये मां वाक्यान्तरे ब्रूयुर् अनुनेतुं कथं चन ॥

    śāpitāś ca mayā yūyaṃ bhujābhyāṃ jīvitena ca | ye māṃ vākyāntare brūyur anunetuṃ kathaṃ cana

    "And I conjure you all by my arms and by my life — (you) who might, in the course of (this) speech, say anything to me, to dissuade me in any way."

    "और तुम सबको मैं अपनी भुजाओं और जीवन की शपथ देता हूँ — (कोई न हो) जो इस बातचीत के बीच मुझे किसी भी प्रकार मनाने के लिए कुछ कहे।"

  20. Verse 20

    मानयन्तु भवन्तो मां यदि मच्छासने स्थिताः । इतो ऽद्य नीयतां सीता कुरुष्व वचनं मम ॥

    mānayantu bhavanto māṃ yadi macchāsane sthitāḥ | ito 'dya nīyatāṃ sītā kuruṣva vacanaṃ mama

    "Honour me, if you abide in my command; let Sītā be taken away this very day — do my bidding."

    "यदि तुम मेरी आज्ञा में स्थित हो तो मेरा मान रखो; सीता आज ही यहाँ से ले जाई जाए — मेरा वचन पूरा करो।"

  21. Verse 21

    पूर्वम् उक्तो ऽहम् अनया गङ्गातीरे महाश्रमान् । पश्येयम् इति तस्याश् च कामः संवर्त्यताम् अयम् ॥

    pūrvam ukto 'ham anayā gaṅgātīre mahāśramān | paśyeyam iti tasyāś ca kāmaḥ saṃvartyatām ayam

    "I was formerly told by her that she would look upon the great hermitages on the Ganges' bank; let this desire of hers now be brought about."

    "इसने पहले ही मुझसे कहा था कि वह गंगातट के महान् आश्रमों को देखेगी; अतः उसकी यह कामना अब पूरी कर दी जाए।"

  22. Verse 22

    एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थो बाष्पेण पिहितेक्षणः । प्रविवेश स धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः ॥

    evam uktvā tu kākutstho bāṣpeṇa pihitekṣaṇaḥ | praviveśa sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ

    Having spoken thus, Kākutstha, his eyes veiled with tears, that righteous one, entered within, surrounded by his brothers.

    ऐसा कहकर, आँसुओं से जिनके नेत्र ढँक गए थे, वे धर्मात्मा काकुत्स्थ अपने भाइयों से घिरे हुए भीतर चले गए।