Sarga 43
Uttara Kanda
19 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
विसृज्य तु सुहृद्वर्गं बुद्ध्या निश्चित्य राघवः । समीपे द्वाःस्थम् आसीनम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
visṛjya tu suhṛdvargaṃ buddhyā niścitya rāghavaḥ | samīpe dvāḥstham āsīnam idaṃ vacanam abravīt
Having dismissed the company of friends, Rāghava, having resolved in his mind, said this word to the door-keeper seated nearby:
मित्रों के समूह को विदा करके, मन में निश्चय करके राघव ने समीप बैठे द्वारपाल से यह वचन कहा।
Verse 2
शीघ्रम् आनय सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् । भरतं च महाबाहुं शत्रुघ्नं चापराजितम् ॥
śīghram ānaya saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam | bharataṃ ca mahābāhuṃ śatrughnaṃ cāparājitam
"Swiftly bring Saumitri, Lakṣmaṇa of auspicious marks, and the mighty-armed Bharata, and the unconquered Śatrughna."
"शीघ्र सौमित्रि, शुभलक्षण लक्ष्मण को, महाबाहु भरत को और अपराजित शत्रुघ्न को ले आओ।"
Verse 3
रामस्य भाषितं श्रुत्वा द्वाःस्थो मूर्ध्नि कृताञ्जलिः । लक्ष्मणस्य गृहं गत्व प्रविवेशानिवारितः ॥
rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā dvāḥstho mūrdhni kṛtāñjaliḥ | lakṣmaṇasya gṛhaṃ gatva praviveśānivāritaḥ
Hearing Rāma's word, the door-keeper, with joined hands upon his head, going to Lakṣmaṇa's house, entered unhindered.
राम का कथन सुनकर द्वारपाल मस्तक पर हाथ जोड़े लक्ष्मण के घर जाकर बिना रोक-टोक के भीतर प्रविष्ट हुआ।
Verse 4
उवाच च तदा वाक्यं वर्धयित्वा कृताञ्जलिः । द्रष्टुम् इच्छसि राजा त्वां गम्यतां तत्र माचिरम् ॥
uvāca ca tadā vākyaṃ vardhayitvā kṛtāñjaliḥ | draṣṭum icchasi rājā tvāṃ gamyatāṃ tatra māciram
And then, having wished him increase, with joined palms, he said this word: "The king wishes to see you; let there be going thither without delay."
और तब हाथ जोड़कर, (उन्हें) अभिनन्दन देकर यह वचन कहा — "राजा आपको देखना चाहते हैं; बिना विलम्ब वहाँ पधारिए।"
Verse 5
बाढम् इत्य् एव सौमित्रिः श्रुत्वा राघव शासनम् । प्राद्रवद् रथम् आरुह्य राघवस्य निवेशनम् ॥
bāḍham ity eva saumitriḥ śrutvā rāghava śāsanam | prādravad ratham āruhya rāghavasya niveśanam
"Very well," Saumitri, hearing Rāghava's command, mounting his chariot, hastened to Rāghava's abode.
"ठीक है" — ऐसा कहकर, राघव की आज्ञा सुनकर, सौमित्रि रथ पर सवार होकर राघव के भवन की ओर दौड़ पड़े।
Verse 6
प्रयान्तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा द्वाःस्थो भरतम् अन्तिकात् । उवाच प्राञ्जलिर् वाक्यं राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति ॥
prayāntaṃ lakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā dvāḥstho bharatam antikāt | uvāca prāñjalir vākyaṃ rājā tvāṃ draṣṭum icchati
Seeing Lakṣmaṇa setting out, the door-keeper, coming near to Bharata, said with joined palms: "The king wishes to see you."
लक्ष्मण को जाते देख द्वारपाल ने भरत के पास आकर हाथ जोड़कर वचन कहा — "राजा आपको देखना चाहते हैं।"
Verse 7
भरतस् तु वचः श्रुत्वा द्वाःस्थाद् रामसमीरितम् । उत्पपातासनात् तूर्णं पद्भ्याम् एव ततो ऽगमत् ॥
bharatas tu vacaḥ śrutvā dvāḥsthād rāmasamīritam | utpapātāsanāt tūrṇaṃ padbhyām eva tato 'gamat
And Bharata, hearing the word spoken by the door-keeper from Rāma, sprang up swiftly from his seat and then went on foot.
भरत द्वारपाल से कहा गया राम का वचन सुनकर शीघ्र ही आसन से उठ पड़े और तब पैदल ही चल दिए।
Verse 8
दृष्ट्वा प्रयान्तं भरतं त्वरमाणः कृताञ्जलिः । शत्रुघ्नभवनं गत्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥
dṛṣṭvā prayāntaṃ bharataṃ tvaramāṇaḥ kṛtāñjaliḥ | śatrughnabhavanaṃ gatvā tato vākyaṃ jagāda ha
Seeing Bharata setting out, hastening, with joined palms, going to Śatrughna's dwelling, the door-keeper then said this word:
भरत को जाते देख द्वारपाल ने शीघ्रता से, हाथ जोड़े हुए, शत्रुघ्न के भवन में जाकर यह वचन कहा।
Verse 9
एह्य् आगच्छ रघुश्रेष्ठ राजा त्वां द्रष्टुम् इच्छति । गतो हि लक्ष्मणः पूर्वं भरतश् च महायशाः ॥
ehy āgaccha raghuśreṣṭha rājā tvāṃ draṣṭum icchati | gato hi lakṣmaṇaḥ pūrvaṃ bharataś ca mahāyaśāḥ
"Come, come, O best of Raghus; the king wishes to see you; for Lakṣmaṇa has gone before, and Bharata of great fame."
"हे रघुश्रेष्ठ! आइए, पधारिए; राजा आपको देखना चाहते हैं; लक्ष्मण पहले ही चले गए हैं और महायशस्वी भरत भी।"
Verse 10
श्रुत्वा तु वचनं तस्य शत्रुघ्नो रामशासनम् । शिरसा वन्द्य धरणीं प्रययौ यत्र राघवः ॥
śrutvā tu vacanaṃ tasya śatrughno rāmaśāsanam | śirasā vandya dharaṇīṃ prayayau yatra rāghavaḥ
Hearing that word of his, Rāma's command, Śatrughna, bowing his head to the earth, set out for where Rāghava was.
उसका वह वचन, राम की आज्ञा, सुनकर शत्रुघ्न पृथ्वी पर मस्तक झुकाकर वहाँ चल पड़े, जहाँ राघव थे।
Verse 11
कुमारान् आगताञ् श्रुत्वा चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः । अवाक्शिरा दीनमना द्वाःस्थं वचनम् अब्रवीत् ॥
kumārān āgatāñ śrutvā cintāvyākulitendriyaḥ | avākśirā dīnamanā dvāḥsthaṃ vacanam abravīt
Hearing that the princes had come, his senses troubled with care, his head downcast, his mind wretched, (Rāma) said this word to the door-keeper:
कुमारों के आ जाने का समाचार सुनकर, चिन्ता से इन्द्रियाँ व्याकुल किए, सिर नीचे झुकाए, दीन-मन राम ने द्वारपाल से यह वचन कहा।
Verse 12
प्रवेशय कुमारांस् त्वं मत्समीपं त्वरान्वितः । एतेषु जीवितं मह्यम् एते प्राणा बहिश्चराः ॥
praveśaya kumārāṃs tvaṃ matsamīpaṃ tvarānvitaḥ | eteṣu jīvitaṃ mahyam ete prāṇā bahiścarāḥ
"Admit the princes into my presence swiftly; in these is my life, these are my breaths that walk outside me."
"कुमारों को शीघ्र मेरे समीप प्रवेश कराओ; इन्हीं में मेरा जीवन है, ये ही मेरे बाहर विचरते प्राण हैं।"
Verse 13
आज्ञप्तास् तु नरेन्द्रेण कुमाराः शुक्लवाससः । प्रह्वाः प्राञ्जलयो भूत्वा विविशुस् ते समाहिताः ॥
ājñaptās tu narendreṇa kumārāḥ śuklavāsasaḥ | prahvāḥ prāñjalayo bhūtvā viviśus te samāhitāḥ
Commanded by the lord of men, the princes, clad in white, bending low, with joined palms, entered, composed.
नरेन्द्र द्वारा आदिष्ट श्वेत वस्त्र पहने वे कुमार झुककर, हाथ जोड़कर, एकाग्र होकर भीतर प्रविष्ट हुए।
Verse 14
ते तु दृष्ट्वा मुखं तस्य सग्रहं शशिनं यथा । संध्यागतम् इवादित्यं प्रभया परिवर्जितम् ॥
te tu dṛṣṭvā mukhaṃ tasya sagrahaṃ śaśinaṃ yathā | saṃdhyāgatam ivādityaṃ prabhayā parivarjitam
But they, seeing his face — like the moon with a seizing planet, like the sun gone to twilight, bereft of its radiance —
किन्तु उन्होंने उनका (राम का) मुख देखा — ग्रहग्रस्त चन्द्रमा के समान, प्रभा से रहित संध्याकालीन सूर्य के समान —
Verse 15
बाष्पपूर्णे च नयने दृष्ट्व रामस्य धीमतः । हतशोभां यथा पद्मं मुखं वीक्ष्य च तस्य ते ॥
bāṣpapūrṇe ca nayane dṛṣṭva rāmasya dhīmataḥ | hataśobhāṃ yathā padmaṃ mukhaṃ vīkṣya ca tasya te
and seeing the eyes of the wise Rāma full of tears, and gazing upon his face, like a lotus with its beauty destroyed —
और बुद्धिमान् राम के नेत्रों को आँसुओं से भरा देखकर, उनके शोभाहीन कमल के समान मुख को निहारकर वे —
Verse 16
ततो ऽभिवाद्य त्वरिताः पादौ रामस्य मूर्धभिः । तस्थुः समाहिताः सर्वे रामश् चाश्रूण्य् अवर्तयत् ॥
tato 'bhivādya tvaritāḥ pādau rāmasya mūrdhabhiḥ | tasthuḥ samāhitāḥ sarve rāmaś cāśrūṇy avartayat
then, saluting swiftly, with their heads at Rāma's feet, they all stood, composed; and Rāma shed tears.
तब शीघ्र अभिवादन करके, राम के चरणों में मस्तक झुकाकर, वे सब एकाग्र होकर खड़े हो गए; और राम आँसू बहाने लगे।
Verse 17
तान् परिष्वज्य बाहुभ्याम् उत्थाप्य च महाभुजः । आसनेष्व् आध्वम् इत्य् उक्त्वा ततो वाक्यं जगाद ह ॥
tān pariṣvajya bāhubhyām utthāpya ca mahābhujaḥ | āsaneṣv ādhvam ity uktvā tato vākyaṃ jagāda ha
Embracing them with his arms and raising them up, the mighty-armed one, saying "Be seated upon the seats," then spoke this word:
उन्हें भुजाओं से आलिंगन करके और उठाकर महाबाहु राम ने "आसनों पर बैठो" कहकर तब यह वचन कहा।
Verse 18
भवन्तो मम सर्वस्वं भवन्तो मम जीवितम् । भवद्भिश् च कृतं राज्यं पालयामि नरेश्वराः ॥
bhavanto mama sarvasvaṃ bhavanto mama jīvitam | bhavadbhiś ca kṛtaṃ rājyaṃ pālayāmi nareśvarāḥ
"You are my all; you are my life; and by you the kingdom was won, and I rule it, O lords of men."
"हे नरेश्वरो! तुम ही मेरा सर्वस्व हो, तुम ही मेरे प्राण हो; तुम्हीं ने यह राज्य जीता, और मैं इसका पालन कर रहा हूँ।"
Verse 19
भवन्तः कृतशास्त्रार्था बुद्धौ च परिनिष्ठिताः । संभूय च मदर्थो ऽयम् अन्वेष्टव्यो नरेश्वराः ॥
bhavantaḥ kṛtaśāstrārthā buddhau ca pariniṣṭhitāḥ | saṃbhūya ca madartho 'yam anveṣṭavyo nareśvarāḥ
"You are versed in the meaning of the śāstras and firmly established in wisdom; so, joining together, this matter of mine must be examined, O lords of men."
"हे नरेश्वरो! तुम शास्त्रों के अर्थ में निपुण और बुद्धि में परिनिष्ठित हो; इसलिए मिलकर मेरे इस विषय पर विचार करना होगा।"