Sarga 40

Verse 1

विसृज्य च महाबाहुर् ऋक्षवानरराक्षसान् । भ्रातृभिः सहितो रामः प्रमुमोद सुखी सुखम् ॥

visṛjya ca mahābāhur ṛkṣavānararākṣasān | bhrātṛbhiḥ sahito rāmaḥ pramumoda sukhī sukham

Having dismissed the bears, monkeys and rākṣasas, the mighty-armed Rāma, together with his brothers, rejoiced, happy, in happiness.

भालुओं, वानरों और राक्षसों को विदा करके महाबाहु राम अपने भाइयों सहित सुखी होकर सुखपूर्वक आनन्दित हुए।

Verse 2

अथापराह्णसमये भ्रातृभिः सह राघवः । शुश्राव मधुरां वाणीम् अन्तरिक्षात् प्रभाषिताम् ॥

athāparāhṇasamaye bhrātṛbhiḥ saha rāghavaḥ | śuśrāva madhurāṃ vāṇīm antarikṣāt prabhāṣitām

Then, at the time of afternoon, Rāghava, together with his brothers, heard a sweet voice spoken from the sky:

तब अपराह्ण के समय राघव ने अपने भाइयों के साथ आकाश से कही गई एक मधुर वाणी सुनी।

Verse 3

सौम्य राम निरीक्षस्व सौम्येन वदनेन माम् । कैलासशिखरात् प्राप्तं विद्धि मां पुष्करं प्रभो ॥

saumya rāma nirīkṣasva saumyena vadanena mām | kailāsaśikharāt prāptaṃ viddhi māṃ puṣkaraṃ prabho

"Gentle Rāma, look upon me with a gentle face; know me, come from the summit of Kailāsa, to be the Puṣpaka, O lord."

"हे सौम्य राम! मुझे सौम्य मुख से देखिए; हे प्रभो! मुझे कैलास-शिखर से आया हुआ पुष्पक जानिए।"

Verse 4

तव शासनम् आज्ञाय गतो ऽस्मि धनदं प्रति । उपस्थातुं नरश्रेष्ठ स च मां प्रत्यभाषत ॥

tava śāsanam ājñāya gato 'smi dhanadaṃ prati | upasthātuṃ naraśreṣṭha sa ca māṃ pratyabhāṣata

"Heeding your command, I went to the wealth-giver (Kubera), to wait upon him, O best of men; and he spoke to me in reply:"

"हे नरश्रेष्ठ! आपकी आज्ञा मानकर मैं कुबेर की सेवा में उपस्थित होने के लिए गया था; और उन्होंने मुझसे उत्तर में कहा।"

Verse 5

निर्जितस् त्वं नरेन्द्रेण राघवेण महात्मना । निहत्य युधि दुर्धर्षं रावणं राक्षसाधिपम् ॥

nirjitas tvaṃ narendreṇa rāghaveṇa mahātmanā | nihatya yudhi durdharṣaṃ rāvaṇaṃ rākṣasādhipam

"'You have been won by the lord of men, the great-souled Rāghava, having slain in battle the unassailable Rāvaṇa, lord of the rākṣasas."

"'युद्ध में दुर्धर्ष राक्षसराज रावण को मारकर महात्मा नरेन्द्र राघव ने तुम्हें जीत लिया है।'"

Verse 6

ममापि परमा प्रीतिर् हते तस्मिन् दुरात्मनि । रावणे सगणे सौम्य सपुत्रामात्यबान्धवे ॥

mamāpi paramā prītir hate tasmin durātmani | rāvaṇe sagaṇe saumya saputrāmātyabāndhave

"'Supreme too is my joy that that evil-souled one is slain — Rāvaṇa with his hosts, O gentle one, with his sons, ministers and kinsmen."

"'हे सौम्य! उस दुरात्मा रावण के, अपने गणों, पुत्रों, मन्त्रियों और बन्धुओं सहित, मारे जाने से मुझे भी परम प्रसन्नता है।'"

Verse 7

स त्वं रामेण लङ्कायां निर्जितः परमात्मना । वह सौम्य तम् एव त्वम् अहम् आज्ञापयामि ते ॥

sa tvaṃ rāmeṇa laṅkāyāṃ nirjitaḥ paramātmanā | vaha saumya tam eva tvam aham ājñāpayāmi te

"'You were won in Laṅkā by that Rāma, the supreme Self; carry him alone, O gentle one — this I command you."

"'उस परमात्मा राम ने लंका में तुम्हें जीत लिया है; हे सौम्य! तुम उन्हीं को वहन करो — यह मैं तुम्हें आज्ञा देता हूँ।'"

Verse 8

एष मे परमः कामो यत् त्वं राघवनन्दनम् । वहेर् लोकस्य संयानं गच्छस्व विगतज्वरः ॥

eṣa me paramaḥ kāmo yat tvaṃ rāghavanandanam | vaher lokasya saṃyānaṃ gacchasva vigatajvaraḥ

"'This is my supreme wish: that you convey the delight of the Rāghavas, you who are the conveyance of the (whole) world; go, your fever gone.'"

"'यही मेरी परम कामना है कि तुम राघवनन्दन को वहन करो; तुम तो (समस्त) लोक के वाहन हो, अतः निश्चिन्त होकर जाओ।'"

Verse 9

तच्छासनम् अहं ज्ञात्वा धनदस्य महात्मनः । त्वत्सकाशं पुनः प्राप्तः स एवं प्रतिगृह्ण माम् ॥

tacchāsanam ahaṃ jñātvā dhanadasya mahātmanaḥ | tvatsakāśaṃ punaḥ prāptaḥ sa evaṃ pratigṛhṇa mām

"Knowing that command of the great-souled wealth-giver, I have come again into your presence; so accept me."

"महात्मा कुबेर की उस आज्ञा को जानकर मैं फिर आपके समीप आ पहुँचा हूँ; अतः आप मुझे इस प्रकार स्वीकार कीजिए।"

Verse 10

बाढम् इत्य् एव काकुत्स्थः पुष्पकं समपूजयत् । लाजाक्षतैश् च पुष्पैश् च गन्धैश् च सुसुगन्धिभिः ॥

bāḍham ity eva kākutsthaḥ puṣpakaṃ samapūjayat | lājākṣataiś ca puṣpaiś ca gandhaiś ca susugandhibhiḥ

"So be it," said Kākutstha, and honoured the Puṣpaka with parched grain, rice, flowers, and fragrant perfumes.

"ठीक है" — ऐसा कहकर काकुत्स्थ ने लाजा, अक्षत, पुष्पों और अत्यन्त सुगन्धित गन्धों से पुष्पक की पूजा की।

Verse 11

गम्यतां च यथाकामम् आगच्छेस् त्वं यदा स्मरे । एवम् अस्त्व् इति रामेण विसृष्टः पुष्पकः पुनः । अभिप्रेतां दिशं प्रायात् पुष्पकः पुष्पभूषितः ॥

gamyatāṃ ca yathākāmam āgacches tvaṃ yadā smare | evam astv iti rāmeṇa visṛṣṭaḥ puṣpakaḥ punaḥ | abhipretāṃ diśaṃ prāyāt puṣpakaḥ puṣpabhūṣitaḥ

"Go where you will, and come when I shall recall you." "So be it," thus dismissed again by Rāma, the Puṣpaka, adorned with flowers, went to the quarter it desired.

"इच्छानुसार जाओ, और जब मैं स्मरण करूँ तब लौट आना।" "ऐसा ही हो" — इस प्रकार राम द्वारा फिर विदा किया गया पुष्पों से सुसज्जित पुष्पक अपनी अभीष्ट दिशा को चल पड़ा।

Verse 12

एवम् अन्तर्हिते तस्मिन् पुष्पके विविधात्मनि । भरतः प्राञ्जलिर् वाक्यम् उवाच रघुनन्दनम् ॥

evam antarhite tasmin puṣpake vividhātmani | bharataḥ prāñjalir vākyam uvāca raghunandanam

When that Puṣpaka of manifold forms had thus vanished, Bharata, with joined palms, spoke this word to the delight of the Raghus:

नाना रूप धारण करने वाले उस पुष्पक के इस प्रकार अन्तर्धान हो जाने पर भरत ने हाथ जोड़कर रघुनन्दन से यह वचन कहा।

Verse 13

अत्यद्भुतानि दृश्यन्ते त्वयि राज्यं प्रशासति । अमानुषाणां सत्त्वानां व्याहृतानि मुहुर् मुहुः ॥

atyadbhutāni dṛśyante tvayi rājyaṃ praśāsati | amānuṣāṇāṃ sattvānāṃ vyāhṛtāni muhur muhuḥ

"While you rule the kingdom, most wondrous things are seen; the utterances of non-human beings are heard again and again."

"आपके राज्य-शासन करते समय अत्यन्त अद्भुत घटनाएँ देखी जा रही हैं; अमानुष प्राणियों के वचन बार-बार सुनाई पड़ते हैं।"

Verse 14

अनामयाच् च मर्त्यानां साग्रो मासो गतो ह्य् अयम् । जीर्णानाम् अपि सत्त्वानां मृत्युर् नायाति राघव ॥

anāmayāc ca martyānāṃ sāgro māso gato hy ayam | jīrṇānām api sattvānāṃ mṛtyur nāyāti rāghava

"And through the health of mortals a full month has now passed; even of aged creatures death does not come, O Rāghava."

"और मनुष्यों की नीरोगता के कारण यह पूरा एक मास से अधिक बीत गया; हे राघव! वृद्ध प्राणियों की भी मृत्यु नहीं आती।"

Verse 15

पुत्रान् नार्यः प्रसूयन्ते वपुष्मन्तश् च मानवाः । हर्षश् चाभ्यधिको राजञ् जनस्य पुरवासिनः ॥

putrān nāryaḥ prasūyante vapuṣmantaś ca mānavāḥ | harṣaś cābhyadhiko rājañ janasya puravāsinaḥ

"Women bring forth sons, and men are endowed with goodly bodies; and exceeding is the joy, O king, of the folk dwelling in the city."

"स्त्रियाँ पुत्रों को जन्म देती हैं, और मनुष्य सुन्दर शरीर वाले होते हैं; और हे राजन्! नगरवासी जनों का हर्ष अत्यधिक है।"

Verse 16

काले च वासवो वर्षं पातयत्य् अमृतोपमम् । वायवश् चापि वायन्ते स्पर्शवन्तः सुखप्रदाः ॥

kāle ca vāsavo varṣaṃ pātayaty amṛtopamam | vāyavaś cāpi vāyante sparśavantaḥ sukhapradāḥ

"And in due season Vāsava (Indra) causes the rain to fall, like nectar; and the winds too blow, soft to the touch, bestowing ease."

"और समय पर वासव (इन्द्र) अमृत के समान वर्षा कराते हैं; तथा वायु भी कोमल स्पर्श वाली, सुखदायिनी होकर बहती है।"

Verse 17

ईदृशो नश् चिरं राजा भवत्व् इति नरेश्वर । कथयन्ति पुरे पौरा जना जनपदेषु च ॥

īdṛśo naś ciraṃ rājā bhavatv iti nareśvara | kathayanti pure paurā janā janapadeṣu ca

"'May such a king be ours for long!' — thus, O lord of men, the townsfolk speak in the city, and the folk in the countryside."

"हे नरेश्वर! 'ऐसा ही राजा हमें चिरकाल तक मिले' — ऐसा नगर में नगरवासी और जनपदों में जनपदवासी कहते हैं।"

Verse 18

एता वाचः सुमधुरा भरतेन समीरिताः । श्रुत्वा रामो मुदा युक्तः प्रमुमोद सुखी सुखम् ॥

etā vācaḥ sumadhurā bharatena samīritāḥ | śrutvā rāmo mudā yuktaḥ pramumoda sukhī sukham

These most sweet words uttered by Bharata, hearing them, Rāma, filled with joy, rejoiced, happy, in happiness.

भरत द्वारा कही गई इन अत्यन्त मधुर बातों को सुनकर राम हर्ष से युक्त होकर सुखी होकर सुखपूर्वक आनन्दित हुए।