Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 39

Uttara Kanda

24 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    तथा स्म तेषां वसताम् ऋक्षवानररक्षसाम् । राघवस् तु महातेजाः सुग्रीवम् इदम् अब्रवीत् ॥

    tathā sma teṣāṃ vasatām ṛkṣavānararakṣasām | rāghavas tu mahātejāḥ sugrīvam idam abravīt

    Thus, as those bears, monkeys and rākṣasas dwelt there, the great-splendoured Rāghava said this to Sugrīva:

    इस प्रकार वहाँ निवास करते उन भालुओं, वानरों और राक्षसों के बीच महातेजस्वी राघव ने सुग्रीव से यह कहा।

  2. Verse 2

    गम्यतां सौम्य किष्किन्धां दुराधर्षं सुरासुरैः । पालयस्व सहामात्यै राज्यं निहतकण्टकम् ॥

    gamyatāṃ saumya kiṣkindhāṃ durādharṣaṃ surāsuraiḥ | pālayasva sahāmātyai rājyaṃ nihatakaṇṭakam

    "Go, gentle one, to Kiṣkindhā, unassailable by gods and asuras; guard, together with your ministers, your kingdom freed of its thorns."

    "हे सौम्य! देवों-असुरों के लिए भी दुर्धर्ष किष्किन्धा को जाओ; मन्त्रियों सहित अपने काँटों से रहित हुए राज्य का पालन करो।"

  3. Verse 3

    अङ्गदं च महाबाहो प्रीत्या परमयान्वितः । पश्य त्वं हनुमन्तं च नलं च सुमहाबलम् ॥

    aṅgadaṃ ca mahābāho prītyā paramayānvitaḥ | paśya tvaṃ hanumantaṃ ca nalaṃ ca sumahābalam

    "And with supreme affection, O mighty-armed one, look upon Aṅgada, and Hanumān, and Nala of very great strength,"

    "हे महाबाहो! तुम परम प्रीति से युक्त होकर अंगद को, हनुमान् को और अत्यन्त बलशाली नल को देखते रहना,"

  4. Verse 4

    सुषेणं श्वशुरं शूरं तारं च बलिनां वरम् । कुमुदं चैव दुर्धर्षं नीलं च सुमहाबलम् ॥

    suṣeṇaṃ śvaśuraṃ śūraṃ tāraṃ ca balināṃ varam | kumudaṃ caiva durdharṣaṃ nīlaṃ ca sumahābalam

    "Suṣeṇa your heroic father-in-law, and Tāra, best of the strong, and Kumuda the unassailable, and Nīla of very great strength,"

    "अपने शूर श्वशुर सुषेण को, बलवानों में श्रेष्ठ तार को, दुर्धर्ष कुमुद को और अत्यन्त बलशाली नील को,"

  5. Verse 5

    वीरं शतबलिं चैव मैन्दं द्विविदम् एव च । गजं गवाक्षं गवयं शरभं च महाबलम् ॥

    vīraṃ śatabaliṃ caiva maindaṃ dvividam eva ca | gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ śarabhaṃ ca mahābalam

    "and the hero Śatabali, and Mainda and Dvivida too, Gaja, Gavākṣa, Gavaya, and Śarabha of great strength,"

    "वीर शतबलि को, मैन्द और द्विविद को, गज, गवाक्ष, गवय और महाबली शरभ को,"

  6. Verse 6

    ऋक्षराजं च दुर्धर्षं जाम्बवन्तं महाबलम् । पश्य प्रीतिसमायुक्तो गन्धमादनम् एव च ॥

    ṛkṣarājaṃ ca durdharṣaṃ jāmbavantaṃ mahābalam | paśya prītisamāyukto gandhamādanam eva ca

    "and Ṛkṣaraja the unassailable, and Jāmbavān of great strength — look upon them, filled with affection, and upon Gandhamādana."

    "दुर्धर्ष ऋक्षराज को, महाबली जाम्बवान् को और गन्धमादन को भी — इन सबको प्रीतिपूर्वक देखते रहना।"

  7. Verse 7

    ये चान्ये सुमहात्मानो मदर्थे त्यक्तजीविताः । पश्य त्वं प्रीतिसंयुक्तो मा चैषां विप्रियं कृथाः ॥

    ye cānye sumahātmāno madarthe tyaktajīvitāḥ | paśya tvaṃ prītisaṃyukto mā caiṣāṃ vipriyaṃ kṛthāḥ

    "And those others, great-souled, who for my sake gave up their lives — look upon them, filled with affection; do nothing displeasing to them."

    "और जो अन्य महात्मा मेरे लिए प्राण न्योछावर कर चुके, उन्हें भी प्रीतिपूर्वक देखते रहना; इनका कोई अप्रिय मत करना।"

  8. Verse 8

    एवम् उक्त्वा च सुग्रीवं प्रशस्य च पुनः पुनः । विभीषणम् अथोवाच रामो मधुरया गिरा ॥

    evam uktvā ca sugrīvaṃ praśasya ca punaḥ punaḥ | vibhīṣaṇam athovāca rāmo madhurayā girā

    Having spoken thus to Sugrīva and praised him again and again, Rāma then said to Vibhīṣaṇa, in a sweet voice:

    सुग्रीव से इस प्रकार कहकर और उसकी बार-बार प्रशंसा करके राम ने तब मधुर वाणी में विभीषण से कहा।

  9. Verse 9

    तङ्कां प्रशाधि धर्मेण संमतो ह्य् असि पार्थिव । पुरस्य राक्षसानां च भ्रातुर् वैश्वरणस्य च ॥

    taṅkāṃ praśādhi dharmeṇa saṃmato hy asi pārthiva | purasya rākṣasānāṃ ca bhrātur vaiśvaraṇasya ca

    "Rule Laṅkā in righteousness; for you are approved, O king — by the city, by the rākṣasas, and by your brother Vaiśravaṇa (Kubera)."

    "हे राजन्! लंका पर धर्मपूर्वक शासन करो; क्योंकि तुम नगर, राक्षसों और अपने भाई वैश्रवण (कुबेर) — सबके द्वारा सम्मत हो।"

  10. Verse 10

    मा च बुद्धिम् अधर्मे त्वं कुर्या राजन् कथं चन । बुद्धिमन्तो हि राजानो ध्रुवम् अश्नन्ति मेदिनीम् ॥

    mā ca buddhim adharme tvaṃ kuryā rājan kathaṃ cana | buddhimanto hi rājāno dhruvam aśnanti medinīm

    "And do not, O king, ever in any way set your mind on unrighteousness; for wise kings assuredly enjoy the earth enduringly."

    "और हे राजन्! तुम किसी भी प्रकार अधर्म में बुद्धि न लगाना; क्योंकि बुद्धिमान् राजा ही निश्चय ही चिरकाल तक पृथ्वी का भोग करते हैं।"

  11. Verse 11

    अहं च नित्यशो राजन् सुग्रीवसहितस् त्वया । स्मर्तव्यः परया प्रीत्या गच्छ त्वं विगतज्वरः ॥

    ahaṃ ca nityaśo rājan sugrīvasahitas tvayā | smartavyaḥ parayā prītyā gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ

    "And I, O king, together with Sugrīva, am ever to be remembered by you with the highest affection; go now, your fever gone."

    "और हे राजन्! मैं सुग्रीव सहित तुम्हारे द्वारा परम प्रीति से सदा स्मरण किए जाने योग्य हूँ; अब तुम निश्चिन्त होकर जाओ।"

  12. Verse 12

    रामस्य भाषितं श्रुत्वा ऋष्कवानरराक्षसाः । साधु साध्व् इति काकुत्स्थं प्रशशंसुः पुनः पुनः ॥

    rāmasya bhāṣitaṃ śrutvā ṛṣkavānararākṣasāḥ | sādhu sādhv iti kākutsthaṃ praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ

    Hearing Rāma's speech, the bears, monkeys and rākṣasas praised Kākutstha again and again, crying "Well done, well done!":

    राम का कथन सुनकर भालू, वानर और राक्षस "साधु! साधु!" कहते हुए काकुत्स्थ की बार-बार प्रशंसा करने लगे।

  13. Verse 13

    तव बुद्धिर् महाबाहो वीर्यम् अद्भुतम् एव च । माधुर्यं परमं राम स्वयम्भोर् इव नित्यदा ॥

    tava buddhir mahābāho vīryam adbhutam eva ca | mādhuryaṃ paramaṃ rāma svayambhor iva nityadā

    "Your wisdom, O mighty-armed one, and your wondrous valour, and your supreme sweetness, O Rāma, are ever as those of the Self-existent (Brahmā)."

    "हे महाबाहो! हे राम! आपकी बुद्धि, अद्भुत पराक्रम और परम माधुर्य सदा स्वयम्भू (ब्रह्मा) के ही समान हैं।"

  14. Verse 14

    तेषाम् एवं ब्रुवाणानां वानराणां च रक्षसाम् । हनूमत्प्रणतो भूत्वा राघवं वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    teṣām evaṃ bruvāṇānāṃ vānarāṇāṃ ca rakṣasām | hanūmatpraṇato bhūtvā rāghavaṃ vākyam abravīt

    As those monkeys and rākṣasas were speaking thus, Hanumān, having bowed, spoke this word to Rāghava:

    उन वानरों और राक्षसों के इस प्रकार कहते समय हनुमान् ने प्रणत होकर राघव से यह वचन कहा।

  15. Verse 15

    स्नेहो मे परमो राजंस् त्वयि नित्यं प्रतिष्ठितः । भक्तिश् च नियता वीर भावो नान्यत्र गच्छति ॥

    sneho me paramo rājaṃs tvayi nityaṃ pratiṣṭhitaḥ | bhaktiś ca niyatā vīra bhāvo nānyatra gacchati

    "My supreme love, O king, is ever fixed upon you; and my devotion is constant, O hero; my feeling goes to no other."

    "हे राजन्! मेरा परम स्नेह सदा आप में प्रतिष्ठित है; और हे वीर! मेरी भक्ति नियत है; मेरा भाव किसी अन्य की ओर नहीं जाता।"

  16. Verse 16

    यावद् रामकथां वीर श्रोष्ये ऽहं पृथिवीतले । तावच् छरीरे वत्स्यन्तु मम प्राणा न संशयः ॥

    yāvad rāmakathāṃ vīra śroṣye 'haṃ pṛthivītale | tāvac charīre vatsyantu mama prāṇā na saṃśayaḥ

    "As long as I shall hear the tale of Rāma upon the face of the earth, O hero, so long shall my breaths abide in my body — no doubt."

    "हे वीर! जब तक मैं पृथ्वीतल पर राम की कथा सुनता रहूँगा, तब तक मेरे प्राण इस शरीर में बसे रहेंगे — इसमें कोई सन्देह नहीं।"

  17. Verse 17

    एवं ब्रुवाणं राजेन्द्रो हनूमन्तम् अथासनात् । उत्थाय च परिष्वज्य वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥

    evaṃ bruvāṇaṃ rājendro hanūmantam athāsanāt | utthāya ca pariṣvajya vākyam etad uvāca ha

    To Hanumān speaking thus, the king of kings, rising from his seat and embracing him, spoke this word:

    इस प्रकार कहते हुए हनुमान् को राजराज राम आसन से उठकर, आलिंगन करके यह वचन बोले।

  18. Verse 18

    एवम् एतत् कपिश्रेष्ठ भविता नात्र संशयः । लोका हि यावत् स्थास्यन्ति तावत् स्थास्यति मे कथा ॥

    evam etat kapiśreṣṭha bhavitā nātra saṃśayaḥ | lokā hi yāvat sthāsyanti tāvat sthāsyati me kathā

    "So shall it be, O best of monkeys; herein is no doubt. As long as the worlds shall endure, so long shall my tale endure."

    "हे कपिश्रेष्ठ! ऐसा ही होगा, इसमें कोई सन्देह नहीं। जब तक लोक रहेंगे, तब तक मेरी कथा रहेगी।"

  19. Verse 19

    चरिष्यति कथा यावल् लोकान् एषा हि मामिका । तावच् छरीरे वत्स्यन्ति प्राणास् तव न संशयः ॥

    cariṣyati kathā yāval lokān eṣā hi māmikā | tāvac charīre vatsyanti prāṇās tava na saṃśayaḥ

    "As long as this tale of mine shall range over the worlds, so long shall the breaths abide in your body — no doubt."

    "और जब तक मेरी यह कथा लोकों में विचरती रहेगी, तब तक तुम्हारे प्राण तुम्हारे शरीर में बसे रहेंगे — इसमें कोई सन्देह नहीं।"

  20. Verse 20

    ततो ऽस्य हारं चन्द्राभं मुच्य कण्ठात् स राघवः । वैदूर्यतरलं स्नेहाद् आबबन्धे हनूमति ॥

    tato 'sya hāraṃ candrābhaṃ mucya kaṇṭhāt sa rāghavaḥ | vaidūryataralaṃ snehād ābabandhe hanūmati

    Then Rāghava, loosing from his neck his necklace, bright as the moon, trembling with cat's-eye gems, out of affection bound it upon Hanumān.

    तब राघव ने अपने गले से चन्द्रमा के समान प्रभा वाला, वैदूर्यमणियों से झिलमिलाता हार उतारकर स्नेहवश हनुमान् के (गले में) बाँध दिया।

  21. Verse 21

    तेनोरसि निबद्धेन हारेण स महाकपिः । रराज हेमशैलेन्द्रश् चन्द्रेणाक्रान्तमस्तकः ॥

    tenorasi nibaddhena hāreṇa sa mahākapiḥ | rarāja hemaśailendraś candreṇākrāntamastakaḥ

    With that necklace bound upon his breast, that great monkey shone like the golden king of mountains, its summit overspread by the moon.

    वक्ष पर बँधे उस हार से वह महाकपि उस प्रकार शोभायमान हुआ, जैसे चन्द्रमा से आच्छादित शिखर वाला सुवर्णमय पर्वतराज।

  22. Verse 22

    श्रुत्वा तु राघवस्यैतद् उत्थायोत्थाय वानराः । प्रणम्य शिरसा पादौ प्रजग्मुस् ते महाबलाः ॥

    śrutvā tu rāghavasyaitad utthāyotthāya vānarāḥ | praṇamya śirasā pādau prajagmus te mahābalāḥ

    Hearing this of Rāghava, the monkeys, rising up one by one, bowing their heads to his feet, those mighty ones departed.

    राघव का यह (वचन) सुनकर वे महाबली वानर एक-एक करके उठकर, मस्तक से उनके चरणों में प्रणाम करके प्रस्थान कर गए।

  23. Verse 23

    सुग्रीवश् चैव रामेण परिष्वक्तो महाभुजः । विभीषणश् च धर्मात्मा निरन्तरम् उरोगतः ॥

    sugrīvaś caiva rāmeṇa pariṣvakto mahābhujaḥ | vibhīṣaṇaś ca dharmātmā nirantaram urogataḥ

    And Sugrīva the mighty-armed was embraced by Rāma, and the righteous Vibhīṣaṇa was drawn close against his breast.

    और महाबाहु सुग्रीव राम द्वारा आलिंगित हुए, तथा धर्मात्मा विभीषण उनके वक्ष से निरन्तर लगाए गए।

  24. Verse 24

    सर्वे च ते बाष्पगलाः साश्रुनेत्रा विचेतसः । संमूढा इव दुःखेन त्यजन्ते राघवं तदा ॥

    sarve ca te bāṣpagalāḥ sāśrunetrā vicetasaḥ | saṃmūḍhā iva duḥkhena tyajante rāghavaṃ tadā

    And all of them, their throats choked with tears, their eyes tearful, their senses gone, as if bewildered by grief, took their leave of Rāghava then.

    और वे सब, आँसुओं से गला रुँधे, नेत्रों में अश्रु लिए, व्याकुल चित्त, मानो दुःख से मूढ़ हो गए हों, तब राघव से विदा ली।