Sarga 41
Uttara Kanda
27 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स विसृज्य ततो रामः पुष्पकं हेमभूषितम् । प्रविवेश महाबाहुर् अशोकवनिकां तदा ॥
sa visṛjya tato rāmaḥ puṣpakaṃ hemabhūṣitam | praviveśa mahābāhur aśokavanikāṃ tadā
Then Rāma, dismissing that gold-adorned Puṣpaka, the mighty-armed one, entered then the Aśoka grove,
तब स्वर्णभूषित उस पुष्पक को विदा करके महाबाहु राम ने उस समय अशोकवाटिका में प्रवेश किया।
Verse 2
चन्दनागरु चूतैश् च तुङ्ग कालेयकैर् अपि । देवदारुवनैश् चापि समन्ताद् उपशोभिताम् ॥
candanāgaru cūtaiś ca tuṅga kāleyakair api | devadāruvanaiś cāpi samantād upaśobhitām
adorned all about with sandal, aloe and mango trees, with tall kāleyaka (sandal), and with groves of deodar;
जो चन्दन, अगुरु और आम के वृक्षों से, ऊँचे कालेय-चन्दनों से तथा देवदारु के वनों से चारों ओर सुशोभित थी;
Verse 3
प्रियङ्गुभिः कदम्बैश् च तथा कुरबकैर् अपि । जम्बूभिः पाटलीभिश् च कोविदारैश् च संवृताम् ॥
priyaṅgubhiḥ kadambaiś ca tathā kurabakair api | jambūbhiḥ pāṭalībhiś ca kovidāraiś ca saṃvṛtām
covered with priyaṅgus and kadambas, and likewise with kurabakas, with rose-apples, trumpet-flowers (pāṭalī), and kovidāras;
प्रियंगु, कदम्ब तथा कुरबक, जम्बू, पाटल और कोविदार से ढकी हुई थी;
Verse 4
सर्वदा कुसुमै रम्यैः फलवद्भिर् मनोरमैः । चारुपल्लवपुष्पाढ्यैर् मत्तभ्रमरसंकुलैः ॥
sarvadā kusumai ramyaiḥ phalavadbhir manoramaiḥ | cārupallavapuṣpāḍhyair mattabhramarasaṃkulaiḥ
with lovely, ever-blossoming flowers, and charming fruit-bearing trees, rich in fair sprays and blossoms, thronged with intoxicated bees;
सदा खिले रहने वाले रमणीय पुष्पों से, फलदार मनोरम वृक्षों से, सुन्दर पल्लवों और पुष्पों से समृद्ध तथा मत्त भ्रमरों से भरी हुई थी;
Verse 5
कोकिलैर् भृङ्गराजैश् च नानावर्णैश् च पक्षिभिः । शोभितां शतशश् चित्रैश् चूतवृक्षावतंसकैः ॥
kokilair bhṛṅgarājaiś ca nānāvarṇaiś ca pakṣibhiḥ | śobhitāṃ śataśaś citraiś cūtavṛkṣāvataṃsakaiḥ
made lovely by cuckoos, bhṛṅgarājas, and birds of many colours, by the hundred, with variegated mango-trees for its crest-ornaments.
कोकिलों, भृंगराजों और नाना रंग के पक्षियों से तथा सैकड़ों विचित्र आम-वृक्ष-रूपी कर्णाभरणों से शोभायमान थी।
Verse 6
शातकुम्भनिभाः के चित् के चिद् अग्निशिखोपमाः । नीलाञ्जननिभाश् चान्ये भान्ति तत्र स्म पादपाः ॥
śātakumbhanibhāḥ ke cit ke cid agniśikhopamāḥ | nīlāñjananibhāś cānye bhānti tatra sma pādapāḥ
Some trees there shone like gold, some like flame of fire, and others like dark collyrium.
वहाँ कुछ वृक्ष स्वर्ण के समान, कुछ अग्निशिखा के समान और कुछ अन्य नील अंजन के समान सुशोभित थे।
Verse 7
दीर्घिका विविधाकाराः पूर्णाः परमवारिणा । महार्हमणिसोपानस्फटिकान्तरकुट्टिमाः ॥
dīrghikā vividhākārāḥ pūrṇāḥ paramavāriṇā | mahārhamaṇisopānasphaṭikāntarakuṭṭimāḥ
Oblong ponds of various shapes, full of excellent water, their interiors paved with crystal, with steps of costly gems;
नाना आकारों की बावड़ियाँ उत्तम जल से भरी थीं, जिनके भीतर स्फटिक के फर्श और बहुमूल्य मणियों की सीढ़ियाँ थीं;
Verse 8
फुल्लपद्मोत्पलवनाश् चक्रवाकोपशोभिताः । प्राकारैर् विविधाकारैः शोभिताश् च शिलातलैः ॥
phullapadmotpalavanāś cakravākopaśobhitāḥ | prākārair vividhākāraiḥ śobhitāś ca śilātalaiḥ
with groves of blown lotuses and blue lotuses, made lovely by cakravākas; adorned with ramparts of various forms and with slabs of stone;
खिले हुए कमल और उत्पल के वनों वाली, चक्रवाकों से शोभित, नाना आकारों के प्राकारों और शिलातलों से सुसज्जित थीं;
Verse 9
तत्र तत्र वनोद्देशे वैदूर्यमणिसंनिभैः । शाद्वलैः परमोपेताः पुष्पितद्रुमसंयुताः ॥
tatra tatra vanoddeśe vaidūryamaṇisaṃnibhaiḥ | śādvalaiḥ paramopetāḥ puṣpitadrumasaṃyutāḥ
in spot after spot of the woodland, abounding in lawns like beryl gems, furnished with flowering trees —
वन के स्थान-स्थान पर वैदूर्यमणि के समान हरी-भरी घास के मैदानों से परिपूर्ण और पुष्पित वृक्षों से युक्त थीं।
Verse 10
नन्दनं हि यथेन्द्रस्य ब्राह्मं चैत्ररथं यथा । तथारूपं हि रामस्य काननं तन् निवेशितम् ॥
nandanaṃ hi yathendrasya brāhmaṃ caitrarathaṃ yathā | tathārūpaṃ hi rāmasya kānanaṃ tan niveśitam
as is Nandana, the grove of Indra, or as the Brahmic Caitraratha, of such a form was that grove laid out for Rāma.
जैसा इन्द्र का नन्दनवन, अथवा जैसा ब्रह्मा का चैत्ररथ वन है, वैसे ही रूप का वह उपवन राम के लिए सजाया गया था।
Verse 11
बह्वासनगृहोपेतां लतागृहसमावृताम् । अशोकवनिकां स्फीतां प्रविश्य रघुनन्दनः ॥
bahvāsanagṛhopetāṃ latāgṛhasamāvṛtām | aśokavanikāṃ sphītāṃ praviśya raghunandanaḥ
Having entered the flourishing Aśoka grove, furnished with many seat-pavilions and encircled with creeper-bowers, the delight of the Raghus,
अनेक आसन-गृहों से युक्त और लता-गृहों से घिरी उस समृद्ध अशोकवाटिका में प्रवेश करके रघुनन्दन —
Verse 12
आसने तु शुभाकारे पुष्पस्तबकभूषिते । कुथास्तरणसंवीते रामः संनिषसाद ह ॥
āsane tu śubhākāre puṣpastabakabhūṣite | kuthāstaraṇasaṃvīte rāmaḥ saṃniṣasāda ha
upon a seat of lovely form, adorned with clusters of blossoms, spread over with a woollen rug, Rāma sat down.
पुष्पगुच्छों से विभूषित, कम्बल के बिछौने से ढके, सुन्दर आकार वाले आसन पर राम बैठ गए।
Verse 13
सीतां संगृह्य बाहुभ्यां मधुमैरेयम् उत्तमम् । पाययाम् आस काकुत्स्थः शचीम् इन्द्रो यथामृतम् ॥
sītāṃ saṃgṛhya bāhubhyāṃ madhumaireyam uttamam | pāyayām āsa kākutsthaḥ śacīm indro yathāmṛtam
Taking Sītā in his arms, Kākutstha gave her to drink the choice honey-wine (maireya), as Indra gives Śacī the nectar.
सीता को दोनों भुजाओं में लेकर काकुत्स्थ ने उन्हें उत्तम मधु-मैरेय उस प्रकार पिलाया, जैसे इन्द्र शची को अमृत पिलाते हों।
Verse 14
मांसानि च विचित्राणि फलानि विविधानि च । रामस्याभ्यवहारार्थं किंकरास् तूर्णम् आहरन् ॥
māṃsāni ca vicitrāṇi phalāni vividhāni ca | rāmasyābhyavahārārthaṃ kiṃkarās tūrṇam āharan
And varied meats, and fruits of many kinds, the attendants swiftly brought for Rāma's refreshment.
और विचित्र मांस तथा नाना प्रकार के फल राम के भोजन के लिए सेवक शीघ्र ले आए।
Verse 15
उपनृत्यन्ति राजानं नृत्यगीतविशारदाः । बालाश् च रूपवत्यश् च स्त्रियः पानवशं गताः ॥
upanṛtyanti rājānaṃ nṛtyagītaviśāradāḥ | bālāś ca rūpavatyaś ca striyaḥ pānavaśaṃ gatāḥ
And women skilled in dance and song danced before the king, and young and beautiful women, come under the sway of drink.
नृत्य और गान में निपुण, तथा पान के वश में आई युवती और रूपवती स्त्रियाँ राजा के समक्ष नृत्य करने लगीं।
Verse 16
एवं रामो मुदा युक्ता सीतां सुरुचिराननाम् । रमयाम् आस वैदेहीम् अहन्य् अहनि देववत् ॥
evaṃ rāmo mudā yuktā sītāṃ surucirānanām | ramayām āsa vaidehīm ahany ahani devavat
Thus Rāma, filled with joy, took his delight day by day, like a god, with Sītā, the Vaidehī of lovely face.
इस प्रकार हर्ष से युक्त राम सुन्दर मुख वाली वैदेही सीता के साथ देवता के समान प्रतिदिन आनन्द करते रहे।
Verse 17
तथा तु रममाणस्य तस्यैवं शिशिरः शुभः । अत्यक्रामन् नरेन्द्रस्य राघवस्य महात्मनः ॥
tathā tu ramamāṇasya tasyaivaṃ śiśiraḥ śubhaḥ | atyakrāman narendrasya rāghavasya mahātmanaḥ
As he thus took his delight, that fair cool season passed by for that lord of men, the great-souled Rāghava.
इस प्रकार आनन्द करते हुए महात्मा नरेन्द्र राघव का वह सुन्दर शिशिर ऋतु बीत गया।
Verse 18
पूर्वाह्णे पौरकृत्यानि कृत्वा धर्मेण धर्मवित् । शेषं दिवसभागार्धम् अन्तःपुरगतो ऽभवत् ॥
pūrvāhṇe paurakṛtyāni kṛtvā dharmeṇa dharmavit | śeṣaṃ divasabhāgārdham antaḥpuragato 'bhavat
In the forenoon, having performed the city's business righteously, the knower of dharma spent the remaining half-portion of the day gone into the inner apartments.
धर्मज्ञ राम पूर्वाह्न में नगर के कार्य धर्मपूर्वक करके दिन के शेष आधे भाग को अन्तःपुर में व्यतीत करते थे।
Verse 19
सीता च देवकार्याणि कृत्वा पौर्वाह्णिकानि तु । श्वश्रूणाम् अविशेषेण सर्वासां प्राञ्जलिः स्थिता ॥
sītā ca devakāryāṇi kṛtvā paurvāhṇikāni tu | śvaśrūṇām aviśeṣeṇa sarvāsāṃ prāñjaliḥ sthitā
And Sītā, having performed the forenoon rites to the gods, stood with joined palms before all her mothers-in-law without distinction.
और सीता पूर्वाह्न के देवकार्य करके बिना किसी भेदभाव के अपनी सभी सासुओं के समक्ष हाथ जोड़कर खड़ी रहतीं।
Verse 20
ततो रामम् उपागच्छद् विचित्रबहुभूषणा । त्रिविष्टपे सहस्राक्षम् उपविष्टं यथा शची ॥
tato rāmam upāgacchad vicitrabahubhūṣaṇā | triviṣṭape sahasrākṣam upaviṣṭaṃ yathā śacī
Then she came to Rāma, adorned with many varied ornaments, as Śacī comes to the thousand-eyed one seated in the triple heaven.
तब नाना विचित्र आभूषणों से विभूषित वह राम के पास उस प्रकार आईं, जैसे त्रिविष्टप (स्वर्ग) में बैठे सहस्राक्ष इन्द्र के पास शची आती हैं।
Verse 21
दृष्ट्वा तु राघवः पत्नीं कल्याणेन समन्विताम् । प्रहर्षम् अतुलं लेभे साधु साध्व् इति चाब्रवीत् ॥
dṛṣṭvā tu rāghavaḥ patnīṃ kalyāṇena samanvitām | praharṣam atulaṃ lebhe sādhu sādhv iti cābravīt
Seeing his wife endowed with auspiciousness, Rāghava gained unequalled joy, and said, "Well, well!"
कल्याण से युक्त अपनी पत्नी को देखकर राघव ने अतुल हर्ष प्राप्त किया और "साधु! साधु!" कहा।
Verse 22
अपत्यलाभो वैदेहि ममायं समुपस्थितः । किम् इच्छसि हि तद् ब्रूहि कः कामः क्रियतां तव ॥
apatyalābho vaidehi mamāyaṃ samupasthitaḥ | kim icchasi hi tad brūhi kaḥ kāmaḥ kriyatāṃ tava
"This gaining of a child, O Vaidehī, has now come upon me; tell me, then, what you wish — what desire of yours shall be fulfilled?"
The verse implies Sītā is now with child (the dohada, a pregnant woman's longing, follows).
"हे वैदेही! मुझे अब यह सन्तान-लाभ का (अवसर) प्राप्त हुआ है; तुम क्या चाहती हो, वह बताओ — तुम्हारी कौन-सी कामना पूरी की जाए?"
Verse 23
प्रहसन्ती तु वैदेही रामं वाक्यम् अथाब्रवीत् । तपोवनानि पुण्यानि द्रष्टुम् इच्छामि राघव ॥
prahasantī tu vaidehī rāmaṃ vākyam athābravīt | tapovanāni puṇyāni draṣṭum icchāmi rāghava
Smiling, the Vaidehī then spoke this word to Rāma: "I wish, O Rāghava, to see the holy penance-groves,"
तब मुस्कुराती हुई वैदेही ने राम से यह वचन कहा — "हे राघव! मैं पवित्र तपोवनों को देखना चाहती हूँ,"
Verse 24
गङ्गातीरे निविष्टानि ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् । फलमूलाशिनां वीर पादमूलेषु वर्तितुम् ॥
gaṅgātīre niviṣṭāni ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām | phalamūlāśināṃ vīra pādamūleṣu vartitum
"established on the Ganges' bank, of the sages of holy deeds, who feed on fruit and root, O hero — to abide at their feet."
"हे वीर! गंगा के तट पर बसे, फल-मूल खाने वाले पुण्यकर्मा ऋषियों के (आश्रमों को देखना चाहती हूँ) और उनके चरणों में रहना चाहती हूँ।"
Verse 25
एष मे परमः कामो यन् मूलफलभोजिषु । अप्य् एकरात्रं काकुत्स्थ वसेयं पुण्यशालिषु ॥
eṣa me paramaḥ kāmo yan mūlaphalabhojiṣu | apy ekarātraṃ kākutstha vaseyaṃ puṇyaśāliṣu
"This is my supreme wish — that among those who eat root and fruit, even for a single night, O Kākutstha, I might dwell, among those rich in holiness."
"हे काकुत्स्थ! यही मेरी परम कामना है कि मूल-फल खाने वाले उन पुण्यशाली जनों के बीच मैं एक रात भी निवास कर सकूँ।"
Verse 26
तथेति च प्रतिज्ञातं रामेणाक्लिष्टकर्मणा । विस्रब्धा भव वैदेहि श्वो गमिष्यस्य् असंशयम् ॥
tatheti ca pratijñātaṃ rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | visrabdhā bhava vaidehi śvo gamiṣyasy asaṃśayam
"So be it," was promised by Rāma of unwearied deeds; "be assured, O Vaidehī; tomorrow you shall go, without doubt."
अनायास कर्म करने वाले राम ने "ऐसा ही हो" कहकर प्रतिज्ञा की — "हे वैदेही! निश्चिन्त रहो, कल तुम अवश्य जाओगी, इसमें सन्देह नहीं।"
Verse 27
एवम् उक्त्वा तु काकुत्स्थो मैथिलीं जनकात्मजाम् । मध्यकक्षान्तरं रामो निर्जगाम सुहृद्वृतः ॥
evam uktvā tu kākutstho maithilīṃ janakātmajām | madhyakakṣāntaraṃ rāmo nirjagāma suhṛdvṛtaḥ
Having spoken thus to the Maithilī, daughter of Janaka, Rāma, Kākutstha, went forth into the middle court, surrounded by his friends.
जनकात्मजा मैथिली से इस प्रकार कहकर राम काकुत्स्थ अपने मित्रों से घिरे हुए मध्यवर्ती कक्ष में निकल आए।