Sarga 4
Uttara Kanda
31 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
श्रुत्वागस्त्येरितं वाक्यं रामो विस्मयम् आगतः । पूर्वम् आसीत् तु लङ्कायां रक्षसाम् इति संभवः ॥
śrutvāgastyeritaṃ vākyaṃ rāmo vismayam āgataḥ | pūrvam āsīt tu laṅkāyāṃ rakṣasām iti saṃbhavaḥ
Hearing the word spoken by Agastya, Rāma was filled with wonder — that formerly there had been in Laṅkā this origin of the rākṣasas.
अगस्त्य के कहे हुए वचन को सुनकर राम आश्चर्य को प्राप्त हुए — कि पहले लंका में राक्षसों का यह उद्भव हुआ था।
Verse 2
ततः शिरः कम्पयित्वा त्रेताग्निसमविग्रहम् । अगस्त्यं तं मुहुर् दृष्ट्वा स्मयमानो ऽभ्यभाषत ॥
tataḥ śiraḥ kampayitvā tretāgnisamavigraham | agastyaṃ taṃ muhur dṛṣṭvā smayamāno 'bhyabhāṣata
Then, shaking his head and gazing again and again at Agastya, whose frame was like the triple sacrificial fire, he said, smiling:
तब सिर हिलाकर और त्रेताग्नि के समान शरीरवाले उन अगस्त्य को बार-बार देखकर वे मुस्कुराते हुए बोले —
Verse 3
भगवन् पूर्वम् अप्य् एषा लङ्कासीत् पिशिताशिनाम् । इतीदं भवतः श्रुत्वा विस्मयो जनितो मम ॥
bhagavan pūrvam apy eṣā laṅkāsīt piśitāśinām | itīdaṃ bhavataḥ śrutvā vismayo janito mama
"Venerable one, so even earlier this Laṅkā belonged to the flesh-eaters (piśitāśins) — hearing this from you, wonder is aroused in me."
"हे भगवन्! यह लंका पहले भी मांसभक्षी राक्षसों की थी — यह आपसे सुनकर मुझमें आश्चर्य उत्पन्न हुआ है।"
Verse 4
पुलस्त्यवंशाद् उद्भूता राक्षसा इति नः श्रुतम् । इदानीम् अन्यतश् चापि संभवः कीर्तितस् त्वया ॥
pulastyavaṃśād udbhūtā rākṣasā iti naḥ śrutam | idānīm anyataś cāpi saṃbhavaḥ kīrtitas tvayā
"We have heard that the rākṣasas sprang from the lineage of Pulastya; but now you have declared an origin from elsewhere as well."
"हमने सुना था कि राक्षस पुलस्त्य के वंश से उत्पन्न हुए; किंतु अब आपने अन्यत्र से भी उनका उद्भव बताया है।"
Verse 5
रावणात् कुम्भकर्णाच् च प्रहस्ताद् विकटाद् अपि । रावणस्य च पुत्रेभ्यः किं नु ते बलवत्तराः ॥
rāvaṇāt kumbhakarṇāc ca prahastād vikaṭād api | rāvaṇasya ca putrebhyaḥ kiṃ nu te balavattarāḥ
"Were they mightier than Rāvaṇa and Kumbhakarṇa, than Prahasta and Vikaṭa, and than the sons of Rāvaṇa?"
"क्या वे रावण, कुम्भकर्ण, प्रहस्त और विकट से, तथा रावण के पुत्रों से भी अधिक बलवान थे?"
Verse 6
क एषां पूर्वको ब्रह्मन् किंनामा किंतपोबलः । अपराधं च कं प्राप्य विष्णुना द्राविताः पुरा ॥
ka eṣāṃ pūrvako brahman kiṃnāmā kiṃtapobalaḥ | aparādhaṃ ca kaṃ prāpya viṣṇunā drāvitāḥ purā
"Who was their forefather, O brahmin? What was his name, what the strength of his austerity? And incurring what offence were they driven off by Viṣṇu of old?"
"हे ब्रह्मन्! उनका पूर्वज कौन था? उसका क्या नाम था, उसके तप का बल कैसा था? और कौन-सा अपराध करके वे पूर्वकाल में विष्णु द्वारा खदेड़े गए?"
Verse 7
एतद् विस्तरतः सर्वं कथयस्व ममानघ । कौतूहलं कृतं मह्यं नुद भानुर् यथा तमः ॥
etad vistarataḥ sarvaṃ kathayasva mamānagha | kautūhalaṃ kṛtaṃ mahyaṃ nuda bhānur yathā tamaḥ
"Tell me all this in full, O sinless one; the curiosity roused in me — dispel it, as the sun dispels darkness."
"हे अनघ! यह सब मुझे विस्तार से कहिए; मुझमें जो कौतूहल उत्पन्न हुआ है, उसे वैसे ही दूर कीजिए जैसे सूर्य अंधकार को दूर करता है।"
Verse 8
राघवस्य तु तच् छ्रुत्वा संस्कारालंकृतं वचः । ईषद्विस्मयमानस् तम् अगस्त्यः प्राह राघवम् ॥
rāghavasya tu tac chrutvā saṃskārālaṃkṛtaṃ vacaḥ | īṣadvismayamānas tam agastyaḥ prāha rāghavam
Hearing that speech of Rāghava, adorned with refinement, Agastya, wondering a little, said to Rāghava:
राघव के संस्कार से अलंकृत उस वचन को सुनकर अगस्त्य कुछ विस्मित होकर राघव से बोले —
Verse 9
प्रजापतिः पुरा सृष्ट्वा अपः सलिलसंभवः । तासां गोपायने सत्त्वान् असृजत् पद्मसंभवः ॥
prajāpatiḥ purā sṛṣṭvā apaḥ salilasaṃbhavaḥ | tāsāṃ gopāyane sattvān asṛjat padmasaṃbhavaḥ
"The Prajāpati, the lotus-born, having first created the waters, himself born of water — to guard them he created living beings (sattvas)."
"पूर्वकाल में जल से उत्पन्न हुए कमलयोनि प्रजापति ने पहले जल की सृष्टि की, और उनकी रक्षा के लिए प्राणियों (सत्त्वों) की रचना की।"
Verse 10
ते सत्त्वाः सत्त्वकर्तारं विनीतवद् उपस्थिताः । किं कुर्म इति भाषन्तः क्षुत्पिपासाभयार्दिताः ॥
te sattvāḥ sattvakartāraṃ vinītavad upasthitāḥ | kiṃ kurma iti bhāṣantaḥ kṣutpipāsābhayārditāḥ
"Those beings, afflicted by hunger, thirst, and fear, approached the maker of beings humbly, saying, 'What shall we do?'"
"भूख, प्यास और भय से पीड़ित वे प्राणी विनम्रतापूर्वक प्राणियों के रचयिता के पास उपस्थित हुए और बोले — 'हम क्या करें?'"
Verse 11
प्रजापतिस् तु तान्य् आह सत्त्वानि प्रहसन्न् इव । आभाष्य वाचा यत्नेन रक्षध्वम् इति मानदः ॥
prajāpatis tu tāny āha sattvāni prahasann iva | ābhāṣya vācā yatnena rakṣadhvam iti mānadaḥ
"The Prajāpati, as if with a smile, addressed those beings and, bestowing honour, said earnestly: 'Guard them! (rakṣadhvam)'"
"तब मान देनेवाले प्रजापति ने मानो हँसते हुए उन प्राणियों को संबोधित करके यत्नपूर्वक कहा — 'इनकी रक्षा करो (रक्षध्वम्)।'"
Verse 12
रक्षाम इति तत्रान्यैर् यक्षामेति तथापरैः । भुङ्क्षिताभुङ्क्षितैर् उक्तस् ततस् तान् आह भूतकृत् ॥
rakṣāma iti tatrānyair yakṣāmeti tathāparaiḥ | bhuṅkṣitābhuṅkṣitair uktas tatas tān āha bhūtakṛt
"'We shall guard (rakṣāmaḥ),' said some there; 'We shall devour (yakṣāmaḥ),' said others — some hungering, some not. Then the creator of beings said to them:"
The two verbs form the traditional etymology of the two races: rakṣ- ('guard/protect') yields rākṣasa, and yakṣ- ('devour, worship greedily') yields yakṣa.
"वहाँ कुछ ने कहा 'हम रक्षा करेंगे', तो वैसे ही दूसरों ने कहा 'हम इन्हें खाएँगे' — कुछ भूखे, कुछ अभूखे। तब भूतकर्ता ने उनसे कहा —"
Verse 13
रक्षाम इति यैर् उक्तं राक्षसास् ते भवन्तु वः । यक्षाम इति यैर् उक्तं ते वै यक्षा भवन्तु वः ॥
rakṣāma iti yair uktaṃ rākṣasās te bhavantu vaḥ | yakṣāma iti yair uktaṃ te vai yakṣā bhavantu vaḥ
"'Those by whom it was said "We shall guard (rakṣāmaḥ)" — let them be rākṣasas among you; and those by whom it was said "We shall devour (yakṣāmaḥ)" — let them indeed be yakṣas among you.'"
"'जिन्होंने कहा "हम रक्षा करेंगे (रक्षामः)" — वे तुममें से राक्षस हों; और जिन्होंने कहा "हम खाएँगे (यक्षामः)" — वे निश्चय ही तुममें से यक्ष हों।'"
Verse 14
तत्र हेतिः प्रहेतिश् च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ । मधुकैटभसंकाशौ बभूवतुर् अरिंदमौ ॥
tatra hetiḥ prahetiś ca bhrātarau rākṣasarṣabhau | madhukaiṭabhasaṃkāśau babhūvatur ariṃdamau
"Among them Heti and Praheti, two brothers, bulls among rākṣasas, resembling Madhu and Kaiṭabha, came to be, tamers of foes."
"उनमें हेति और प्रहेति नामक दो भाई, राक्षसश्रेष्ठ, मधु और कैटभ के समान, शत्रुओं का दमन करनेवाले उत्पन्न हुए।"
Verse 15
प्रहेतिर् धार्मिकस् तत्र न दारान् सो ऽभिकाङ्क्षति । हेतिर् दारक्रियार्थं तु यत्नं परम् अथाकरोत् ॥
prahetir dhārmikas tatra na dārān so 'bhikāṅkṣati | hetir dārakriyārthaṃ tu yatnaṃ param athākarot
"Praheti there was righteous; he desired no wife. But Heti then made the utmost effort to take a wife."
"उनमें प्रहेति धार्मिक था; वह पत्नी की इच्छा नहीं करता था। किंतु हेति ने विवाह के लिए परम प्रयत्न किया।"
Verse 16
स कालभगिनीं कन्यां भयां नाम भयावहाम् । उदावहद् अमेयात्मा स्वयम् एव महामतिः ॥
sa kālabhaginīṃ kanyāṃ bhayāṃ nāma bhayāvahām | udāvahad ameyātmā svayam eva mahāmatiḥ
"He of immeasurable spirit and great wisdom himself wedded a maiden, the sister of Kāla (Death), named Bhayā ('Terror'), inspiring of dread."
"अप्रमेय आत्मावाले उस महाबुद्धिमान ने स्वयं ही काल (मृत्यु) की बहन, भयावनी भया नामक कन्या से विवाह किया।"
Verse 17
स तस्यां जनयाम् आअस हेती राक्षसपुंगवः । पुत्रं पुत्रवतां श्रेष्ठो विद्युत्केश इति श्रुतम् ॥
sa tasyāṃ janayām āasa hetī rākṣasapuṃgavaḥ | putraṃ putravatāṃ śreṣṭho vidyutkeśa iti śrutam
"Upon her Heti, the bull among rākṣasas, best of those with sons, begot a son, famed as Vidyutkeśa ('Lightning-haired')."
"पुत्रवानों में श्रेष्ठ उस राक्षसश्रेष्ठ हेति ने उसमें विद्युत्केश नाम से प्रसिद्ध एक पुत्र उत्पन्न किया।"
Verse 18
विद्युत्केशो हेतिपुत्रः प्रदीप्ताग्निसमप्रभः । व्यवर्धत महातेजास् तोयमध्य इवाम्बुजम् ॥
vidyutkeśo hetiputraḥ pradīptāgnisamaprabhaḥ | vyavardhata mahātejās toyamadhya ivāmbujam
"Vidyutkeśa, the son of Heti, with splendour like blazing fire, grew in great radiance like a lotus in the midst of the waters."
"हेति का पुत्र विद्युत्केश, प्रदीप्त अग्नि के समान कांतिवाला, जल के मध्य कमल के समान महान तेज से बढ़ने लगा।"
Verse 19
स यदा यौवनं भद्रम् अनुप्राप्तो निशाचरः । ततो दारक्रियां तस्य कर्तुं व्यवसितः पिता ॥
sa yadā yauvanaṃ bhadram anuprāpto niśācaraḥ | tato dārakriyāṃ tasya kartuṃ vyavasitaḥ pitā
"When that night-ranger attained auspicious youth, his father then resolved to arrange for him the taking of a wife."
"जब वह निशाचर शुभ यौवन को प्राप्त हुआ, तब उसके पिता ने उसके विवाह का आयोजन करने का निश्चय किया।"
Verse 20
संध्यादुहितरं सो ऽथ संध्यातुल्यां प्रभावतः । वरयाम् आस पुत्रार्थं हेती राक्षसपुंगवः ॥
saṃdhyāduhitaraṃ so 'tha saṃdhyātulyāṃ prabhāvataḥ | varayām āsa putrārthaṃ hetī rākṣasapuṃgavaḥ
"Then Heti, the bull among rākṣasas, sought for his son's sake the daughter of Sandhyā ('Twilight'), equal to Sandhyā in majesty."
"तब राक्षसश्रेष्ठ हेति ने अपने पुत्र के लिए प्रभाव में संध्या के समान संध्या की पुत्री का वरण किया।"
Verse 21
अवश्यम् एव दातव्या परस्मै सेति संध्यया । चिन्तयित्वा सुता दत्ता विद्युत्केशाय राघव ॥
avaśyam eva dātavyā parasmai seti saṃdhyayā | cintayitvā sutā dattā vidyutkeśāya rāghava
"'She must surely be given to another' — so reflecting, Sandhyā gave her daughter to Vidyutkeśa, O Rāghava."
"'यह अवश्य ही किसी अन्य को दी जानी है' — ऐसा विचार कर संध्या ने अपनी पुत्री विद्युत्केश को दे दी, हे राघव।"
Verse 22
संध्यायास् तनयां लब्ध्वा विद्युत्केशो निशाचरः । रमते स तया सार्धं पौलोम्या मघवान् इव ॥
saṃdhyāyās tanayāṃ labdhvā vidyutkeśo niśācaraḥ | ramate sa tayā sārdhaṃ paulomyā maghavān iva
"Having obtained the daughter of Sandhyā, Vidyutkeśa the night-ranger sported with her as Maghavan (Indra) with Paulomī (Śacī)."
"संध्या की पुत्री को पाकर निशाचर विद्युत्केश उसके साथ वैसे ही रमण करने लगा जैसे मघवान (इंद्र) पौलोमी (शची) के साथ।"
Verse 23
केन चित् त्व् अथ कालेन राम सालकटंकटा । विद्युत्केशाद् गर्भम् आप घनराजिर् इवार्णवात् ॥
kena cit tv atha kālena rāma sālakaṭaṃkaṭā | vidyutkeśād garbham āpa ghanarājir ivārṇavāt
"Then after some time, O Rāma, Sālakaṭaṅkaṭā conceived a child from Vidyutkeśa, as a line of clouds draws its burden from the ocean."
"तब कुछ समय बाद, हे राम, सालकटंकटा ने विद्युत्केश से गर्भ धारण किया, जैसे मेघमाला समुद्र से अपना गर्भ ग्रहण करती है।"
Verse 24
ततः सा राक्षसी गर्भं घनगर्भसमप्रभम् । प्रसूता मन्दरं गत्वा गङ्गा गर्भम् इवाग्निजम् ॥
tataḥ sā rākṣasī garbhaṃ ghanagarbhasamaprabham | prasūtā mandaraṃ gatvā gaṅgā garbham ivāgnijam
"Then that rākṣasī, going to Mount Mandara, brought forth the embryo, radiant like a mass of cloud, as Gaṅgā brought forth the fire-born embryo (Kārttikeya)."
"तब उस राक्षसी ने मंदर पर्वत पर जाकर मेघपुंज के समान कांतिवाले उस गर्भ को वैसे ही जन्म दिया जैसे गंगा ने अग्नि से उत्पन्न गर्भ (कार्तिकेय) को।"
Verse 25
तम् उत्सृज्य तु सा गर्भं विद्युत्केशाद् रतार्थिनी । रेमे सा पतिना सार्धं विस्मृत्य सुतम् आत्मजम् ॥
tam utsṛjya tu sā garbhaṃ vidyutkeśād ratārthinī | reme sā patinā sārdhaṃ vismṛtya sutam ātmajam
"Having cast off that child born of Vidyutkeśa, longing for love's pleasure, she sported with her husband, forgetting her own-born son."
"विद्युत्केश से उत्पन्न उस गर्भ को छोड़कर, रति-सुख की अभिलाषिणी वह अपने ही पुत्र को भूलकर पति के साथ रमण करने लगी।"
Verse 26
तयोत्सृष्टः स तु शिशुः शरदर्कसमद्युतिः । पाणिम् आस्ये समाधाय रुरोद घनराड् इव ॥
tayotsṛṣṭaḥ sa tu śiśuḥ śaradarkasamadyutiḥ | pāṇim āsye samādhāya ruroda ghanarāḍ iva
"Abandoned by her, that infant, with lustre like the autumn sun, placing his hand in his mouth, cried aloud like the king of the clouds."
"उसके द्वारा छोड़ा गया वह शिशु, शरद ऋतु के सूर्य के समान कांतिवाला, अपना हाथ मुँह में डालकर मेघराज के समान रोने लगा।"
Verse 27
अथोपरिष्टाद् गच्छन् वै वृषभस्थो हरः प्रभुः । अपश्यद् उमया सार्धं रुदन्तं राक्षसात्मजम् ॥
athopariṣṭād gacchan vai vṛṣabhastho haraḥ prabhuḥ | apaśyad umayā sārdhaṃ rudantaṃ rākṣasātmajam
"Then the lord Hara (Śiva), passing by above, mounted on his bull, together with Umā beheld the rākṣasa's son weeping."
"तब ऊपर से वृषभ पर आरूढ़ होकर जाते हुए प्रभु हर (शिव) ने उमा के साथ उस रोते हुए राक्षसपुत्र को देखा।"
Verse 28
कारुण्यभावात् पार्वत्या भवस् त्रिपुरहा ततः । तं राक्षसात्मजं चक्रे मातुर् एव वयः समम् ॥
kāruṇyabhāvāt pārvatyā bhavas tripurahā tataḥ | taṃ rākṣasātmajaṃ cakre mātur eva vayaḥ samam
"Then, out of Pārvatī's compassion, Bhava, the slayer of Tripura, made that rākṣasa's son equal in age to his very mother."
"तब पार्वती की करुणा के कारण त्रिपुरारी भव ने उस राक्षसपुत्र को उसकी माता के ही समान अवस्थावाला बना दिया।"
Verse 29
अमरं चैव तं कृत्वा महादेवो ऽक्षयो ऽव्ययः । पुरम् आकाशगं प्रादात् पार्वत्याः प्रियकाम्यया ॥
amaraṃ caiva taṃ kṛtvā mahādevo 'kṣayo 'vyayaḥ | puram ākāśagaṃ prādāt pārvatyāḥ priyakāmyayā
"And having made him immortal, the imperishable, undecaying Mahādeva gave him a city coursing through the sky, to please Pārvatī."
"और उसे अमर बनाकर अक्षय, अव्यय महादेव ने पार्वती को प्रिय करने की इच्छा से उसे आकाशगामी एक नगर प्रदान किया।"
Verse 30
उमयापि वरो दत्तो राक्षसीनां नृपात्मज । सद्योपलब्धिर् गर्भस्य प्रसूतिः सद्य एव च । सद्य एव वयःप्राप्तिर् मातुर् एव वयः समम् ॥
umayāpi varo datto rākṣasīnāṃ nṛpātmaja | sadyopalabdhir garbhasya prasūtiḥ sadya eva ca | sadya eva vayaḥprāptir mātur eva vayaḥ samam
"Umā too granted a boon to the rākṣasīs, O prince: instant conception of the embryo, and instant birth as well, and instant attainment of full age, the child equal in age to its mother."
"हे नृपपुत्र! उमा ने भी राक्षसियों को यह वर दिया — गर्भ का तत्काल धारण और तत्काल ही प्रसव, तथा संतान को तत्काल ही माता के समान अवस्था की प्राप्ति।"
Verse 31
ततः सुकेशो वरदानगर्वितः; श्रियं प्रभोः प्राप्य हरस्य पार्श्वतः । चचार सर्वत्र महामतिः खगः; खगं पुरं प्राप्य पुरंदरो यथा ॥
tataḥ sukeśo varadānagarvitaḥ; śriyaṃ prabhoḥ prāpya harasya pārśvataḥ | cacāra sarvatra mahāmatiḥ khagaḥ; khagaṃ puraṃ prāpya puraṃdaro yathā
"Then Sukeśa, proud of the boon granted, having won glory at the side of lord Hara, that high-minded sky-ranger wandered everywhere — as Puraṃdara (Indra), having gained his heavenly sky-coursing city."
"तब वरदान से गर्वित सुकेश, प्रभु हर के पार्श्व में श्री प्राप्त करके, वह महाबुद्धिमान आकाशचारी सर्वत्र वैसे ही विचरण करने लगा जैसे अपना आकाशगामी नगर पाकर पुरंदर (इंद्र)।"