Sarga 34
Uttara Kanda
44 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
अर्जुनेन विमुक्तस् तु रावणो राक्षसाधिपः । चचार पृथिवीं सर्वाम् अनिर्विण्णस् तथा कृतः ॥
arjunena vimuktas tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | cacāra pṛthivīṃ sarvām anirviṇṇas tathā kṛtaḥ
Released by Arjuna, Rāvaṇa, the rākṣasa-lord, roamed over the whole earth, undismayed, even though so treated.
अर्जुन द्वारा छोड़ा गया राक्षसराज रावण, ऐसा व्यवहार पाकर भी खिन्न हुए बिना, समस्त पृथ्वी पर विचरण करने लगा।
Verse 2
राक्षसं वा मनुष्यं वा शृणुते यं बलाधिकम् । रावणस् तं समासाद्य युद्धे ह्वयति दर्पितः ॥
rākṣasaṃ vā manuṣyaṃ vā śṛṇute yaṃ balādhikam | rāvaṇas taṃ samāsādya yuddhe hvayati darpitaḥ
Whatever rākṣasa or man he heard of as superior in strength, Rāvaṇa, going to him, challenged him to battle, puffed up with pride.
जिस राक्षस या मनुष्य को वह अपने से अधिक बलवान् सुनता, अभिमानी रावण उसके पास जाकर उसे युद्ध के लिए ललकारता।
Verse 3
ततः कदा चित् किष्किन्धां नगरीं वालिपालिताम् । गत्वाह्वयति युद्धाय वालिनं हेममालिनम् ॥
tataḥ kadā cit kiṣkindhāṃ nagarīṃ vālipālitām | gatvāhvayati yuddhāya vālinaṃ hemamālinam
Then one day, going to the city of Kiṣkindhā, ruled by Vālin, he challenged to battle Vālin, the wearer of the golden garland.
तब एक बार वालि द्वारा पालित किष्किन्धा नगरी में जाकर उसने स्वर्णमालाधारी वालि को युद्ध के लिए ललकारा।
Verse 4
ततस् तं वानरामात्यस् तारस् तारापिता प्रभुः । उवाच रावणं वाक्यं युद्धप्रेप्सुम् उपागतम् ॥
tatas taṃ vānarāmātyas tāras tārāpitā prabhuḥ | uvāca rāvaṇaṃ vākyaṃ yuddhaprepsum upāgatam
Then the monkey-minister Tāra, the lord, father of Tārā, said this word to Rāvaṇa, who had come eager for battle:
तब वानर-मन्त्री, तारा के पिता, समर्थ तार ने युद्ध की इच्छा से आए हुए रावण से यह वचन कहा।
Verse 5
राक्षसेन्द्र गतो वाली यस् ते प्रतिबलो भवेत् । नान्यः प्रमुखतः स्थातुं तव शक्तः प्लवंगमः ॥
rākṣasendra gato vālī yas te pratibalo bhavet | nānyaḥ pramukhataḥ sthātuṃ tava śaktaḥ plavaṃgamaḥ
"O rākṣasa-lord, Vālin, who would be your match, has gone; no other monkey is able to stand before you."
"हे राक्षसराज! जो तुम्हारा सामना कर सके, वह वालि तो (संध्या के लिए) गया है; तुम्हारे सामने खड़ा होने में समर्थ कोई अन्य वानर नहीं।"
Verse 6
चतुर्भ्यो ऽपि समुद्रेभ्यः संध्याम् अन्वास्य रावण । इमं मुहूर्तम् आयाति वाली तिष्ठ मुहूर्तकम् ॥
caturbhyo 'pi samudrebhyaḥ saṃdhyām anvāsya rāvaṇa | imaṃ muhūrtam āyāti vālī tiṣṭha muhūrtakam
"Having attended the twilight-worship at the four oceans, O Rāvaṇa, in this very hour Vālin comes — wait a little while."
"हे रावण! चारों समुद्रों पर संध्योपासना करके इसी मुहूर्त में वालि आ रहा है; थोड़ी देर ठहरो।"
Verse 7
एतान् अस्थिचयान् पश्य य एते शङ्खपाण्डुराः । युद्धार्थिनाम् इमे राजन् वानराधिपतेजसा ॥
etān asthicayān paśya ya ete śaṅkhapāṇḍurāḥ | yuddhārthinām ime rājan vānarādhipatejasā
"Behold these heaps of bones, which are white as conch-shells; these, O king, belong to those who sought battle, laid low by the might of the monkey-lord."
"इन शंख के समान श्वेत हड्डियों के ढेरों को देखो; हे राजन्! ये उन युद्धाभिलाषियों के हैं, जो वानरराज के तेज से मारे गए।"
Verse 8
यद् वामृतरसः पीतस् त्वया रावणराक्षस । तथा वालिनम् आसाद्य तदन्तं तव जीवितम् ॥
yad vāmṛtarasaḥ pītas tvayā rāvaṇarākṣasa | tathā vālinam āsādya tadantaṃ tava jīvitam
"Even had the draught of nectar been drunk by you, O Rāvaṇa, O rākṣasa, yet, having encountered Vālin, that will be the end of your life."
"हे राक्षस रावण! चाहे तुमने अमृत-रस ही क्यों न पी रखा हो, फिर भी वालि से भिड़ने पर वही तुम्हारे जीवन का अन्त होगा।"
Verse 9
अथ वा त्वरसे मर्तुं गच्छ दक्षिणसागरम् । वालिनं द्रक्ष्यसे तत्र भूमिष्ठम् इव भास्करम् ॥
atha vā tvarase martuṃ gaccha dakṣiṇasāgaram | vālinaṃ drakṣyase tatra bhūmiṣṭham iva bhāskaram
"Or if you are in haste to die, go to the southern ocean; there you shall see Vālin, like the sun come down to the earth."
"अथवा यदि तुम्हें मरने की इतनी ही शीघ्रता है, तो दक्षिण समुद्र पर जाओ; वहाँ तुम वालि को भूमि पर उतरे सूर्य के समान देखोगे।"
Verse 10
स तु तारं विनिर्भर्त्स्य रावणो राक्षसेश्वरः । पुष्पकं तत् समारुह्य प्रययौ दक्षिणार्णवम् ॥
sa tu tāraṃ vinirbhartsya rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | puṣpakaṃ tat samāruhya prayayau dakṣiṇārṇavam
But Rāvaṇa, the rākṣasa-lord, rebuking Tāra, mounting that Puṣpaka, set out for the southern ocean.
किन्तु राक्षसेश्वर रावण तार को फटकारकर उस पुष्पक पर सवार होकर दक्षिण समुद्र की ओर चल पड़ा।
Verse 11
तत्र हेमगिरिप्रख्यं तरुणार्कनिभाननम् । रावणो वालिनं दृष्ट्वा संध्योपासनतत्परम् ॥
tatra hemagiriprakhyaṃ taruṇārkanibhānanam | rāvaṇo vālinaṃ dṛṣṭvā saṃdhyopāsanatatparam
There Rāvaṇa, seeing Vālin — resembling a golden mountain, his face like the young sun — intent upon the twilight-worship —
वहाँ सुवर्ण-पर्वत के समान, बालसूर्य के समान मुख वाले, संध्योपासना में लीन वालि को रावण ने देखा।
Verse 12
पुष्पकाद् अवरुह्याथ रावणो ऽञ्जनसंनिभः । ग्रहीतुं वालिनं तूर्णं निःशब्दपदम् आद्रवत् ॥
puṣpakād avaruhyātha rāvaṇo 'ñjanasaṃnibhaḥ | grahītuṃ vālinaṃ tūrṇaṃ niḥśabdapadam ādravat
Rāvaṇa, dark as collyrium, descending from the Puṣpaka, ran up with soundless step to seize Vālin swiftly.
तब अंजन के समान श्याम रावण पुष्पक से उतरकर वालि को शीघ्र पकड़ने के लिए निःशब्द पगों से दौड़ा।
Verse 13
यदृच्छयोन्मीलयता वालिनापि स रावणः । पापाभिप्रायवान् दृष्टश् चकार न च संभ्रमम् ॥
yadṛcchayonmīlayatā vālināpi sa rāvaṇaḥ | pāpābhiprāyavān dṛṣṭaś cakāra na ca saṃbhramam
But Vālin too, opening his eyes by chance, saw that Rāvaṇa of evil intent, and yet felt no agitation.
किन्तु वालि ने भी संयोगवश आँखें खोलकर पापपूर्ण अभिप्राय वाले उस रावण को देख लिया, और तनिक भी विचलित न हुआ।
Verse 14
शशम् आलक्ष्य सिंहो वा पन्नगं गरुडो यथा । न चिन्तयति तं वाली रावणं पापनिश्चयम् ॥
śaśam ālakṣya siṃho vā pannagaṃ garuḍo yathā | na cintayati taṃ vālī rāvaṇaṃ pāpaniścayam
As a lion marking a hare, or Garuḍa a serpent, Vālin gave no thought to that Rāvaṇa of evil resolve.
जैसे सिंह खरगोश को, अथवा गरुड़ सर्प को (नगण्य समझता है), वैसे ही वालि ने पापी-निश्चय वाले उस रावण की कोई चिन्ता न की।
Verse 15
जिघृक्षमाणम् अद्यैनं रावणं पापबुद्धिनम् । कक्षावलम्बिनं कृत्वा गमिष्यामि महार्णवान् ॥
jighṛkṣamāṇam adyainaṃ rāvaṇaṃ pāpabuddhinam | kakṣāvalambinaṃ kṛtvā gamiṣyāmi mahārṇavān
(Vālin thought:) "This Rāvaṇa of evil mind who now wishes to seize me — having made him hang at my flank, I shall go to the great oceans."
(वालि ने सोचा —) "अभी मुझे पकड़ना चाहने वाले इस दुर्बुद्धि रावण को अपनी काँख में लटकाकर मैं महासागरों पर जाऊँगा।"
Verse 16
द्रक्ष्यन्त्य् अरिं ममाङ्कस्थं स्रंसितोरुकराम्बरम् । लम्बमानं दशग्रीवं गरुडस्येव पन्नगम् ॥
drakṣyanty ariṃ mamāṅkasthaṃ sraṃsitorukarāmbaram | lambamānaṃ daśagrīvaṃ garuḍasyeva pannagam
"My foes shall behold this enemy set at my side, his broad robe and arm-ornaments slipping, the ten-necked one dangling, like a serpent from Garuḍa."
"मेरे शत्रु मेरी काँख में पड़े इस वैरी को देखेंगे — जिसका विशाल वस्त्र और भुजाभूषण खिसक रहे होंगे, और गरुड़ से लटकते सर्प के समान यह दशग्रीव लटक रहा होगा।"
Verse 17
इत्य् एवं मतिम् आस्थाय वाली कर्णम् उपाश्रितः । जपन् वै नैगमान् मन्त्रांस् तस्थौ पर्वतराड् इव ॥
ity evaṃ matim āsthāya vālī karṇam upāśritaḥ | japan vai naigamān mantrāṃs tasthau parvatarāḍ iva
Having resolved thus, Vālin, holding (his hand) to his ear, muttering the Vedic prayers, stood like the king of mountains.
ऐसा निश्चय करके वालि, कान के पास (हाथ) रखे, वेदमन्त्रों का जप करता हुआ पर्वतराज के समान खड़ा रहा।
Verse 18
ताव् अन्योन्यं जिघृक्षन्तौ हरिराक्षसपार्थिवौ । प्रयत्नवन्तौ तत् कर्म ईहतुर् बलदर्पितौ ॥
tāv anyonyaṃ jighṛkṣantau harirākṣasapārthivau | prayatnavantau tat karma īhatur baladarpitau
Those two, the monkey- and the rākṣasa-lords, each wishing to seize the other, full of effort, essayed that deed, both puffed up with strength.
बल से उन्मत्त वे दोनों — वानर और राक्षस के स्वामी — एक-दूसरे को पकड़ने की इच्छा से प्रयत्नपूर्वक उस कार्य में जुट गए।
Verse 19
हस्तग्राह्यं तु तं मत्वा पादशब्देन रावणम् । पराङ्मुखो ऽपि जग्राह वाली सर्पम् इवाण्डजः ॥
hastagrāhyaṃ tu taṃ matvā pādaśabdena rāvaṇam | parāṅmukho 'pi jagrāha vālī sarpam ivāṇḍajaḥ
But judging by his footfall that Rāvaṇa was within hand's reach, Vālin, though facing away, seized him, as a bird a serpent.
किन्तु पैरों की आहट से रावण को हाथ की पकड़ में आया जानकर वालि ने विमुख रहते हुए भी उसे उस प्रकार पकड़ लिया, जैसे पक्षी सर्प को।
Verse 20
ग्रहीतुकामं तं गृह्य रक्षसाम् ईश्वरं हरिः । खम् उत्पपात वेगेन कृत्वा कक्षावलम्बिनम् ॥
grahītukāmaṃ taṃ gṛhya rakṣasām īśvaraṃ hariḥ | kham utpapāta vegena kṛtvā kakṣāvalambinam
Seizing the lord of the rākṣasas, who himself wished to seize him, the monkey sprang swiftly up into the sky, having made him hang at his flank.
स्वयं पकड़ना चाहते हुए उस राक्षसेश्वर को पकड़कर वानर उसे काँख में लटकाकर वेग से आकाश में उड़ गया।
Verse 21
स तं पीड्दयमानस् तु वितुदन्तं नखैर् मुहुः । जहार रावणं वाली पवनस् तोयदं यथा ॥
sa taṃ pīḍdayamānas tu vitudantaṃ nakhair muhuḥ | jahāra rāvaṇaṃ vālī pavanas toyadaṃ yathā
Crushing him as he pressed him, Vālin bore off Rāvaṇa — who clawed again and again with his nails — as the wind bears off a cloud.
नखों से बार-बार कुरेदते हुए रावण को दबाते हुए वालि उसे उस प्रकार ले उड़ा, जैसे वायु मेघ को उड़ा ले जाती है।
Verse 22
अथ ते राक्षसामात्या ह्रियमाणे दशानने । मुमोक्षयिषवो घोरा रवमाणा ह्य् अभिद्रवन् ॥
atha te rākṣasāmātyā hriyamāṇe daśānane | mumokṣayiṣavo ghorā ravamāṇā hy abhidravan
Then those rākṣasa-ministers, as the ten-faced one was being borne off, wishing to free him, dreadful and roaring, rushed after.
तब दशानन के हरे जाते समय उसके राक्षस-मन्त्री उसे छुड़ाने की इच्छा से, भयंकर रूप में चिल्लाते हुए पीछे दौड़े।
Verse 23
अन्वीयमानस् तैर् वाली भ्राजते ऽम्बरमध्यगः । अन्वीयमानो मेघौघैर् अम्बरस्थ इवांशुमान् ॥
anvīyamānas tair vālī bhrājate 'mbaramadhyagaḥ | anvīyamāno meghaughair ambarastha ivāṃśumān
Followed by them, Vālin, moving through the midst of the sky, shone like the sun set in the heavens, followed by masses of cloud.
उनसे अनुगमित वालि आकाश के मध्य में उस प्रकार शोभायमान हुआ, जैसे मेघ-समूहों से घिरा हुआ आकाशस्थ सूर्य।
Verse 24
ते ऽशक्नुवन्तः संप्राप्तं वालिनं राक्षसोत्तमाः । तस्य बाहूरुवेगेन परिश्रान्तः पतन्ति च ॥
te 'śaknuvantaḥ saṃprāptaṃ vālinaṃ rākṣasottamāḥ | tasya bāhūruvegena pariśrāntaḥ patanti ca
Those best of rākṣasas, unable (to overtake) Vālin, who outsped them, by the force of his arms and thighs, exhausted, fell down.
वे राक्षसश्रेष्ठ आगे बढ़ चुके वालि को न पा सके; उसकी भुजाओं और जाँघों के वेग से थककर गिरने लगे।
Verse 25
वालिमार्गाद् अपाक्रामन् पर्वतेन्द्रा हि गच्छतः ॥
vālimārgād apākrāman parvatendrā hi gacchataḥ
They withdrew from Vālin's path; for even the kings of mountains (yielded) to him as he went.
वे वालि के मार्ग से हट गए; क्योंकि जाते हुए उसके सामने तो पर्वतराज भी (झुक जाते थे)।
Verse 26
अपक्षिगणसंपातो वानरेन्द्रो महाजवः । क्रमशः सागरान् सर्वान् संध्याकालम् अवन्दत ॥
apakṣigaṇasaṃpāto vānarendro mahājavaḥ | kramaśaḥ sāgarān sarvān saṃdhyākālam avandata
The monkey-lord of great swiftness, outstripping the flight of the flocks of birds, in succession paid homage to the twilight at all the oceans.
पक्षियों के समूहों की उड़ान को भी पीछे छोड़ देने वाला वह महावेगवान् वानरराज क्रमशः सभी समुद्रों पर संध्याकाल की वन्दना करता गया।
Verse 27
सभाज्यमानो भूतैस् तु खेचरैः खेचरो हरिः । पश्चिमं सागरं वाली आजगाम सरावणः ॥
sabhājyamāno bhūtais tu khecaraiḥ khecaro hariḥ | paścimaṃ sāgaraṃ vālī ājagāma sarāvaṇaḥ
Honoured by the sky-moving beings, the sky-going monkey Vālin came to the western ocean, bearing Rāvaṇa.
आकाशचारी प्राणियों द्वारा सम्मानित होता हुआ वह आकाशगामी वानर वालि रावण को लेकर पश्चिमी समुद्र पर आया।
Verse 28
तत्र संध्याम् उपासित्वा स्नात्वा जप्त्वा च वानरः । उत्तरं सागरं प्रायाद् वहमानो दशाननम् ॥
tatra saṃdhyām upāsitvā snātvā japtvā ca vānaraḥ | uttaraṃ sāgaraṃ prāyād vahamāno daśānanam
There, having worshipped the twilight, bathed and muttered his prayer, the monkey proceeded to the northern ocean, carrying the ten-faced one.
वहाँ संध्योपासना, स्नान और जप करके वह वानर दशानन को ढोता हुआ उत्तरी समुद्र की ओर चला।
Verse 29
उत्तरे सागरे संध्याम् उपासित्वा दशाननम् । वहमानो ऽगमद् वाली पूर्वम् अम्बुमहानिधिम् ॥
uttare sāgare saṃdhyām upāsitvā daśānanam | vahamāno 'gamad vālī pūrvam ambumahānidhim
At the northern ocean, having worshipped the twilight, Vālin went, carrying the ten-faced one, to the eastern great reservoir of waters.
उत्तरी समुद्र पर संध्या की उपासना करके वालि दशानन को ढोता हुआ पूर्वी महासागर की ओर गया।
Verse 30
तत्रापि संध्याम् अन्वास्य वासविः स हरीश्वरः । किष्किन्धाभिमुखो गृह्य रावणं पुनर् आगमत् ॥
tatrāpi saṃdhyām anvāsya vāsaviḥ sa harīśvaraḥ | kiṣkindhābhimukho gṛhya rāvaṇaṃ punar āgamat
There too, having attended the twilight, the son of Vāsava, that lord of monkeys, taking Rāvaṇa, came back again, facing Kiṣkindhā.
वहाँ भी संध्या की आराधना करके वह वानरेश्वर वासविपुत्र रावण को लेकर फिर किष्किन्धा की ओर मुख करके लौट आया।
Verse 31
चतुर्ष्व् अपि समुद्रेषु संध्याम् अन्वास्य वानरः । रावणोद्वहनश्रान्तः किष्किन्धोपवने ऽपतत् ॥
caturṣv api samudreṣu saṃdhyām anvāsya vānaraḥ | rāvaṇodvahanaśrāntaḥ kiṣkindhopavane 'patat
Having attended the twilight at all four oceans, the monkey, wearied with carrying Rāvaṇa, alighted in the grove near Kiṣkindhā.
चारों समुद्रों पर संध्या की उपासना करके रावण को ढोने से थका हुआ वह वानर किष्किन्धा के उपवन में उतर पड़ा।
Verse 32
रावणं तु मुमोचाथ स्वकक्षात् कपिसत्तमः । कुतस् त्वम् इति चोवाच प्रहसन् रावणं प्रति ॥
rāvaṇaṃ tu mumocātha svakakṣāt kapisattamaḥ | kutas tvam iti covāca prahasan rāvaṇaṃ prati
Then the best of monkeys released Rāvaṇa from his flank, and said, laughing, to Rāvaṇa: "Whence are you?"
तब कपिश्रेष्ठ ने रावण को अपनी काँख से छोड़ दिया और हँसते हुए रावण से कहा — "तुम कहाँ से आए हो?"
Verse 33
विस्मयं तु महद् गत्वा श्रमलोकनिरीक्षणः । राक्षसेशो हरीशं तम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥
vismayaṃ tu mahad gatvā śramalokanirīkṣaṇaḥ | rākṣaseśo harīśaṃ tam idaṃ vacanam abravīt
Having passed into great wonder, gazing (upon him) in his fatigue, the rākṣasa-lord spoke this word to that monkey-lord:
थकान में डूबे उसे देखते हुए महान् विस्मय को प्राप्त होकर राक्षसराज ने उस वानरराज से यह वचन कहा।
Verse 34
वानरेन्द्र महेन्द्राभ राक्षसेन्द्रो ऽस्मि रावणः । युद्धेप्सुर् अहं संप्राप्तः स चाद्यासादितस् त्वया ॥
vānarendra mahendrābha rākṣasendro 'smi rāvaṇaḥ | yuddhepsur ahaṃ saṃprāptaḥ sa cādyāsāditas tvayā
"O monkey-lord, resplendent as great Indra, I am Rāvaṇa, the rākṣasa-lord; desirous of battle I came, and today I have met with you."
"हे महेन्द्र के समान तेजस्वी वानरराज! मैं राक्षसराज रावण हूँ; युद्ध की इच्छा से आया था, और आज तुम्हें जा मिला।"
Verse 35
अहो बलम् अहो वीर्यम् अहो गम्भीरता च ते । येनाहं पशुवद् गृह्य भ्रामितश् चतुरो ऽर्णवान् ॥
aho balam aho vīryam aho gambhīratā ca te | yenāhaṃ paśuvad gṛhya bhrāmitaś caturo 'rṇavān
"Ah, (your) strength! Ah, (your) valour! Ah, and your deep gravity! — by which I, seized like a beast, have been whirled round the four oceans."
"अहो तुम्हारा बल! अहो वीर्य! और अहो तुम्हारी गम्भीरता! — जिसके कारण मुझे पशु के समान पकड़कर तुमने चारों समुद्रों पर घुमा दिया।"
Verse 36
एवम् अश्रान्तवद् वीर शीघ्रम् एव च वानर । मां चैवोद्वहमानस् तु को ऽन्यो वीरः क्रमिष्यति ॥
evam aśrāntavad vīra śīghram eva ca vānara | māṃ caivodvahamānas tu ko 'nyo vīraḥ kramiṣyati
"Thus untiring, O hero, and so swiftly, O monkey — and carrying me besides — what other hero could stride (so)?"
"हे वीर वानर! इस प्रकार बिना थके और इतनी शीघ्रता से — और वह भी मुझे ढोते हुए — और कौन वीर चल सकता है?"
Verse 37
त्रयाणाम् एव भूतानां गतिर् एषा प्लवंगम । मनोऽनिलसुपर्णानां तव वा नात्र संशयः ॥
trayāṇām eva bhūtānāṃ gatir eṣā plavaṃgama | mano'nilasuparṇānāṃ tava vā nātra saṃśayaḥ
"This gait belongs to but three beings, O monkey — the mind, the wind, and Suparṇa (Garuḍa) — or to you; herein is no doubt."
"हे प्लवंगम! ऐसी गति केवल तीन प्राणियों की है — मन, वायु और सुपर्ण (गरुड़) की — अथवा तुम्हारी; इसमें कोई सन्देह नहीं।"
Verse 38
सो ऽहं दृष्टबलस् तुभ्यम् इच्छामि हरिपुंगव । त्वया सह चिरं सख्यं सुस्निग्धं पावकाग्रतः ॥
so 'haṃ dṛṣṭabalas tubhyam icchāmi haripuṃgava | tvayā saha ciraṃ sakhyaṃ susnigdhaṃ pāvakāgrataḥ
"I, having seen your strength, desire, O bull among monkeys, a long and most affectionate friendship with you before the fire."
"हे कपिश्रेष्ठ! तुम्हारा बल देख चुका मैं तुम्हारे साथ अग्नि के समक्ष चिरकाल तक अत्यन्त स्नेहपूर्ण मैत्री चाहता हूँ।"
Verse 39
दाराः पुत्राः पुरं राष्ट्रं भोगाच्छादनभोजनम् । सर्वम् एवाविभक्तं नौ भविष्यति हरीश्वर ॥
dārāḥ putrāḥ puraṃ rāṣṭraṃ bhogācchādanabhojanam | sarvam evāvibhaktaṃ nau bhaviṣyati harīśvara
"Wives, sons, city, realm, enjoyments, raiment and food — all shall be undivided between us two, O monkey-lord."
"हे वानरेश्वर! पत्नियाँ, पुत्र, नगर, राष्ट्र, भोग, वस्त्र और भोजन — ये सब हम दोनों के बीच अविभक्त रहेंगे।"
Verse 40
ततः प्रज्वालयित्वाग्निं ताव् उभौ हरिराक्षसौ । भ्रातृत्वम् उपसंपन्नौ परिष्वज्य परस्परम् ॥
tataḥ prajvālayitvāgniṃ tāv ubhau harirākṣasau | bhrātṛtvam upasaṃpannau pariṣvajya parasparam
Then, having kindled the fire, those two, monkey and rākṣasa, attained brotherhood, embracing each other.
तब अग्नि प्रज्वलित करके वे दोनों — वानर और राक्षस — एक-दूसरे का आलिंगन करके भाईचारे को प्राप्त हुए।
Verse 41
अन्योन्यं लम्बितकरौ ततस् तौ हरिराक्षसौ । किष्किन्धां विशतुर् हृष्टौ सिंहौ गिरिगुहाम् इव ॥
anyonyaṃ lambitakarau tatas tau harirākṣasau | kiṣkindhāṃ viśatur hṛṣṭau siṃhau giriguhām iva
Then those two, monkey and rākṣasa, their arms about each other, entered Kiṣkindhā, glad, like two lions entering a mountain cave.
तब एक-दूसरे के गले में बाँहें डाले वे दोनों — वानर और राक्षस — प्रसन्न होकर उस प्रकार किष्किन्धा में प्रविष्ट हुए, जैसे दो सिंह पर्वत की गुफा में प्रवेश करें।
Verse 42
स तत्र मासम् उषितः सुग्रीव इव रावणः । अमात्यैर् आगतैर् नीचस् त्रैलोक्योत्सादनार्थिभिः ॥
sa tatra māsam uṣitaḥ sugrīva iva rāvaṇaḥ | amātyair āgatair nīcas trailokyotsādanārthibhiḥ
There Rāvaṇa, that base one, dwelt a month like Sugrīva, with his ministers who had come, bent on the destruction of the triple world.
वह नीच रावण वहाँ सुग्रीव के समान एक मास तक रहा, त्रैलोक्य के विनाश पर तुले अपने मन्त्रियों के साथ, जो उसके पास आ गए थे।
Verse 43
एवम् एतत् पुरावृत्तं वालिना रावणः प्रभो । धर्षितश् च कृतश् चापि भ्राता पावकसंनिधौ ॥
evam etat purāvṛttaṃ vālinā rāvaṇaḥ prabho | dharṣitaś ca kṛtaś cāpi bhrātā pāvakasaṃnidhau
Thus this befell of old, O lord: by Vālin was Rāvaṇa both assailed and made (his) brother in the presence of the fire.
हे प्रभो! पूर्वकाल में यह इस प्रकार हुआ — वालि द्वारा रावण पराजित भी किया गया और अग्नि की सन्निधि में भाई भी बनाया गया।
Verse 44
बलम् अप्रतिमं राम वालिनो ऽभवद् उत्तमम् । सो ऽपि तया विनिर्दग्धः शलभो वह्निना यथा ॥
balam apratimaṃ rāma vālino 'bhavad uttamam | so 'pi tayā vinirdagdhaḥ śalabho vahninā yathā
Vālin's strength, O Rāma, was supreme and unequalled; yet even he was burnt up by that (doom), as a moth by fire.
tayā ('by her/that') is left without an explicit antecedent; the sense is 'by destiny/doom,' the feminine implied.
हे राम! वालि का बल अनुपम और परम उत्कृष्ट था; फिर भी वह (नियति/दैव) से इस प्रकार भस्म हो गया, जैसे पतंगा अग्नि से।