Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 35

Uttara Kanda

65 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    अपृच्छत ततो रामो दक्षिणाशालयं मुनिम् । प्राञ्जलिर् विनयोपेत इदम् आह वचो ऽर्थवत् ॥

    apṛcchata tato rāmo dakṣiṇāśālayaṃ munim | prāñjalir vinayopeta idam āha vaco 'rthavat

    Then Rāma asked the sage who dwelt in the south, with joined palms, filled with humility, this meaningful word:

    तब राम ने दक्षिण में निवास करने वाले उन मुनि से हाथ जोड़कर, विनयपूर्वक यह अर्थपूर्ण वचन पूछा।

  2. Verse 2

    अतुलं बलम् एताभ्यां वालिनो रावणस्य च । न त्व् एतौ हनुमद्वीर्यैः समाव् इति मतिर् मम ॥

    atulaṃ balam etābhyāṃ vālino rāvaṇasya ca | na tv etau hanumadvīryaiḥ samāv iti matir mama

    "Unequalled was the strength of these two, Vālin and Rāvaṇa; yet those two, in my opinion, were not equal to Hanumān in valour."

    "वालि और रावण — इन दोनों का बल अतुलनीय था; फिर भी मेरी समझ में ये दोनों हनुमान् के पराक्रम के समान न थे।"

  3. Verse 3

    शौर्यं दाक्ष्यं बलं धैर्यं प्राज्ञता नयसाधनम् । विक्रमश् च प्रभावश् च हनूमति कृतालयाः ॥

    śauryaṃ dākṣyaṃ balaṃ dhairyaṃ prājñatā nayasādhanam | vikramaś ca prabhāvaś ca hanūmati kṛtālayāḥ

    "Heroism, skill, strength, firmness, wisdom, the means of policy, valour and might — in Hanumān they have made their abode."

    "शौर्य, दक्षता, बल, धैर्य, प्रज्ञा, नीति के साधन, पराक्रम और प्रभाव — इन सबने हनुमान् में अपना घर बना लिया है।"

  4. Verse 4

    दृष्ट्वोदधिं विषीदन्तीं तदैष कपिवाहिनीम् । समाश्वास्य कपीन् भूयो योजनानां शतं प्लुतः ॥

    dṛṣṭvodadhiṃ viṣīdantīṃ tadaiṣa kapivāhinīm | samāśvāsya kapīn bhūyo yojanānāṃ śataṃ plutaḥ

    "Seeing the monkey-host despairing at (the sight of) the ocean, he, heartening the monkeys again, leapt a hundred yojanas."

    "समुद्र को देखकर विषाद में डूबी वानर-सेना को देखकर, वानरों को फिर आश्वस्त करके इसने सौ योजन की छलाँग भरी।"

  5. Verse 5

    धर्षयित्वा पुरीं लङ्कां रावणान्तःपुरं तथा । दृष्ट्वा संभाषिता चापि सीता विश्वासिता तथा ॥

    dharṣayitvā purīṃ laṅkāṃ rāvaṇāntaḥpuraṃ tathā | dṛṣṭvā saṃbhāṣitā cāpi sītā viśvāsitā tathā

    "Having harried the city of Laṅkā and the inner apartments of Rāvaṇa, he beheld Sītā, spoke with her, and reassured her."

    "लंका नगरी और रावण के अन्तःपुर को मथकर इसने सीता का दर्शन किया, उनसे बात की और उन्हें आश्वस्त किया।"

  6. Verse 6

    सेनाग्रगा मन्त्रिसुताः किंकरा रावणात्मजः । एते हनुमता तत्र एकेन विनिपातिताः ॥

    senāgragā mantrisutāḥ kiṃkarā rāvaṇātmajaḥ | ete hanumatā tatra ekena vinipātitāḥ

    "The generals, the ministers' sons, the kiṃkaras, and Rāvaṇa's son — these were struck down there by Hanumān alone."

    "सेनापति, मन्त्रिपुत्र, किंकर और रावण का पुत्र (अक्ष) — ये सब वहाँ अकेले हनुमान् द्वारा मार गिराए गए।"

  7. Verse 7

    भूयो बन्धाद् विमुक्तेन संभाषित्वा दशाननम् । लङ्का भस्मीकृता तेन पावकेनेव मेदिनी ॥

    bhūyo bandhād vimuktena saṃbhāṣitvā daśānanam | laṅkā bhasmīkṛtā tena pāvakeneva medinī

    "Freed again from his bonds, and having spoken with the ten-faced one, by him Laṅkā was reduced to ashes, as the earth by fire."

    "फिर बन्धन से मुक्त होकर, दशानन से बात करके, इसने लंका को उस प्रकार भस्म कर दिया, जैसे अग्नि पृथ्वी को।"

  8. Verse 8

    न कालस्य न शक्रस्य न विष्णोर् वित्तपस्य च । कर्माणि तानि श्रूयन्ते यानि युद्धे हनूमतः ॥

    na kālasya na śakrasya na viṣṇor vittapasya ca | karmāṇi tāni śrūyante yāni yuddhe hanūmataḥ

    "Not of Kāla, nor of Śakra, nor of Viṣṇu, nor of the wealth-lord (Kubera) are such deeds heard of as those of Hanumān in battle."

    "न काल के, न शक्र के, न विष्णु के, और न कुबेर के ऐसे कर्म सुने जाते हैं, जैसे युद्ध में हनुमान् के।"

  9. Verse 9

    एतस्य बाहुवीर्येण लङ्का सीता च लक्ष्मणः । प्राप्तो मया जयश् चैव राज्यं मित्राणि बान्धवाः ॥

    etasya bāhuvīryeṇa laṅkā sītā ca lakṣmaṇaḥ | prāpto mayā jayaś caiva rājyaṃ mitrāṇi bāndhavāḥ

    "By the might of this one's arms were Laṅkā, Sītā and Lakṣmaṇa (recovered), and victory won by me, and kingdom, friends and kinsmen."

    "इसी की भुजाओं के पराक्रम से लंका, सीता और लक्ष्मण (पुनः प्राप्त हुए), और मैंने विजय, राज्य, मित्र तथा बन्धु पाए।"

  10. Verse 10

    हनूमान् यदि मे न स्याद् वानराधिपतेः सखा । प्रवृत्तम् अपि को वेत्तुं जानक्याः शक्तिमान् भवेत् ॥

    hanūmān yadi me na syād vānarādhipateḥ sakhā | pravṛttam api ko vettuṃ jānakyāḥ śaktimān bhavet

    "Had Hanumān not been to me the friend of the monkey-lord, who could have been able even to know of what had befallen Jānakī?"

    "यदि हनुमान् मुझे वानरराज के मित्र के रूप में न मिलते, तो जानकी पर जो बीती, उसे जानने में भी कौन समर्थ होता?"

  11. Verse 11

    किमर्थं वाली चैतेन सुग्रीवप्रियकाम्यया । तदा वैरे समुत्पन्ने न दग्धो वीरुधो यथा ॥

    kimarthaṃ vālī caitena sugrīvapriyakāmyayā | tadā vaire samutpanne na dagdho vīrudho yathā

    "Why, when the enmity had then arisen, was Vālin not burnt up by this one, out of desire to do Sugrīva good, as a creeper (is burnt by fire)?"

    "तब जब वैर उत्पन्न हुआ, तो सुग्रीव का प्रिय करने की इच्छा से इसने वालि को लता के समान (अग्नि से) भस्म क्यों नहीं कर दिया?"

  12. Verse 12

    न हि वेदितवान् मन्ये हनूमान् आत्मनो बलम् । यद् दृष्टवाञ् जीवितेष्टं क्लिश्यन्तं वानराधिपम् ॥

    na hi veditavān manye hanūmān ātmano balam | yad dṛṣṭavāñ jīviteṣṭaṃ kliśyantaṃ vānarādhipam

    "I think Hanumān did not know his own strength, in that he looked on while the monkey-lord, dear to him as life, suffered distress."

    "मुझे लगता है हनुमान् अपना बल नहीं जानते थे, तभी तो इन्होंने प्राणों के समान प्रिय वानरराज को क्लेश पाते हुए देखते रहे।"

  13. Verse 13

    एतन् मे भगवन् सर्वं हनूमति महामुने । विस्तरेण यथातत्त्वं कथयामरपूजित ॥

    etan me bhagavan sarvaṃ hanūmati mahāmune | vistareṇa yathātattvaṃ kathayāmarapūjita

    "Tell me all this fully and truly, O blessed one, concerning Hanumān, O great sage, O you honoured by the immortals."

    "हे भगवन्! हे महामुने! हे अमरपूजित! हनुमान् के विषय में यह सब मुझे विस्तार से यथार्थ रूप में बताइए।"

  14. Verse 14

    राघवस्य वचः श्रुत्वा हेतुयुक्तम् ऋषिस् ततः । हनूमतः समक्षं तम् इदं वचनम् अब्रवीत् ॥

    rāghavasya vacaḥ śrutvā hetuyuktam ṛṣis tataḥ | hanūmataḥ samakṣaṃ tam idaṃ vacanam abravīt

    Hearing Rāghava's word, furnished with reason, the sage then spoke this word in Hanumān's own presence:

    राघव का युक्तियुक्त वचन सुनकर तब ऋषि ने स्वयं हनुमान् के समक्ष यह वचन कहा।

  15. Verse 15

    सत्यम् एतद् रघुश्रेष्ठ यद् ब्रवीषि हनूमतः । न बले विद्यते तुल्यो न गतौ न मतौ परः ॥

    satyam etad raghuśreṣṭha yad bravīṣi hanūmataḥ | na bale vidyate tulyo na gatau na matau paraḥ

    "True is this, O best of the Raghus, which you say of Hanumān; in strength there is none his equal, nor in gait, nor is another his superior in wisdom."

    "हे रघुश्रेष्ठ! हनुमान् के विषय में जो तुम कहते हो, वह सत्य है; बल में इनके समान कोई नहीं, न गति में, और न बुद्धि में कोई इनसे बढ़कर है।"

  16. Verse 16

    अमोघशापैः शापस् तु दत्तो ऽस्य ऋषिभिः पुरा । न वेदिता बलं येन बली सन्न् अरिमर्दनः ॥

    amoghaśāpaiḥ śāpas tu datto 'sya ṛṣibhiḥ purā | na veditā balaṃ yena balī sann arimardanaḥ

    "But a curse was laid on him of old by sages whose curse is never vain, whereby, mighty though he is, a crusher of foes, he does not know his strength."

    "किन्तु पूर्वकाल में अमोघ-शाप वाले ऋषियों ने इन्हें ऐसा शाप दे दिया था, जिससे बलवान् और शत्रुमर्दन होकर भी ये अपना बल नहीं जानते।"

  17. Verse 17

    बाल्ये ऽप्य् एतेन यत् कर्म कृतं राम महाबल । तन् न वर्णयितुं शक्यम् अतिबालतयास्य ते ॥

    bālye 'py etena yat karma kṛtaṃ rāma mahābala | tan na varṇayituṃ śakyam atibālatayāsya te

    "Even in his childhood the deed which was done by this one, O mighty Rāma, cannot be described — so very much a child was he then, (and I shall tell) it to you."

    "हे महाबली राम! बाल्यावस्था में भी इसने जो कर्म किया, वह वर्णन करने योग्य नहीं — इतना छोटा बालक था यह; फिर भी मैं वह तुम्हें सुनाता हूँ।"

  18. Verse 18

    यदि वास्ति त्व् अभिप्रायस् तच् छ्रोतुं तव राघव । समाधाय मतिं राम निशामय वदाम्य् अहम् ॥

    yadi vāsti tv abhiprāyas tac chrotuṃ tava rāghava | samādhāya matiṃ rāma niśāmaya vadāmy aham

    "But if you have the wish to hear it, O Rāghava, then, composing your mind, O Rāma, listen: I shall tell it."

    "हे राघव! यदि उसे सुनने की तुम्हारी इच्छा हो, तो हे राम! मन को एकाग्र करके सुनो, मैं कहता हूँ।"

  19. Verse 19

    सूर्यदत्तवरस्वर्णः सुमेरुर् नाम पर्वतः । यत्र राज्यं प्रशास्त्य् अस्य केषरी नाम वै पिता ॥

    sūryadattavarasvarṇaḥ sumerur nāma parvataḥ | yatra rājyaṃ praśāsty asya keṣarī nāma vai pitā

    "There is a mountain named Sumeru, golden by the boon granted of the Sun, where his father, named Kesari, rules his kingdom."

    "सूर्य के वरदान से स्वर्णमय हुआ सुमेरु नामक पर्वत है, जहाँ इनके पिता केसरी नामक (वानरराज) अपने राज्य पर शासन करते हैं।"

  20. Verse 20

    तस्य भार्या बभूवेष्टा ह्य् अञ्जनेति परिश्रुता । जनयाम् आस तस्यां वै वायुर् आत्मजम् उत्तमम् ॥

    tasya bhāryā babhūveṣṭā hy añjaneti pariśrutā | janayām āsa tasyāṃ vai vāyur ātmajam uttamam

    "His beloved wife there was, famed as Añjanā; upon her the Wind begot an excellent son."

    "उनकी प्रिय पत्नी थी, जो अंजना नाम से विख्यात थी; उसमें वायु ने एक उत्तम पुत्र उत्पन्न किया।"

  21. Verse 21

    शालिशूकसमाभासं प्रासूतेमं तदाञ्जना । फलान्य् आहर्तुकामा वै निष्क्रान्ता गहने चरा ॥

    śāliśūkasamābhāsaṃ prāsūtemaṃ tadāñjanā | phalāny āhartukāmā vai niṣkrāntā gahane carā

    "Añjanā then bore this one, bright as a śāli-ear of grain; and wishing to gather fruits, she went forth, roaming in the forest."

    "तब अंजना ने शालि की बाली के समान गौरवर्ण इस (हनुमान्) को जन्म दिया; और फल लाने की इच्छा से वह वन में विचरती हुई बाहर निकल गई।"

  22. Verse 22

    एष मातुर् वियोगाच् च क्षुधया च भृशार्दितः । रुरोद शिशुर् अत्यर्थं शिशुः शरभराड् इव ॥

    eṣa mātur viyogāc ca kṣudhayā ca bhṛśārditaḥ | ruroda śiśur atyarthaṃ śiśuḥ śarabharāḍ iva

    "This one, sorely afflicted by separation from his mother and by hunger, the infant wailed exceedingly, like a young king of the śarabhas."

    "माता के वियोग और भूख से अत्यन्त पीड़ित यह शिशु अत्यधिक रोने लगा, जैसे शरभ का कोई बच्चा रोता हो।"

  23. Verse 23

    ततोद्यन्तं विवस्वन्तं जपा पुष्पोत्करोपमम् । ददृशे फललोभाच् च उत्पपात रविं प्रति ॥

    tatodyantaṃ vivasvantaṃ japā puṣpotkaropamam | dadṛśe phalalobhāc ca utpapāta raviṃ prati

    "Then, seeing the rising sun, like a mass of japā-blossoms, out of greed for fruit he sprang up toward the sun."

    "तब जपा-पुष्पों के समूह के समान उगते हुए सूर्य को देखकर, फल के लोभ से वह सूर्य की ओर उछल पड़ा।"

  24. Verse 24

    बालार्काभिमुखो बालो बालार्क इव मूर्तिमान् । ग्रहीतुकामो बालार्कं प्लवते ऽम्बरमध्यगः ॥

    bālārkābhimukho bālo bālārka iva mūrtimān | grahītukāmo bālārkaṃ plavate 'mbaramadhyagaḥ

    "Facing the young sun, the child, like the young sun embodied, wishing to seize the young sun, flew up into the midst of the sky."

    "बालसूर्य के सम्मुख, स्वयं मूर्तिमान् बालसूर्य के समान वह बालक, बालसूर्य को पकड़ने की इच्छा से आकाश के मध्य में उड़ चला।"

  25. Verse 25

    एतस्मिन् प्लवनाने तु शिशुभावे हनूमति । देवदानवसिद्धानां विस्मयः सुमहान् अभूत् ॥

    etasmin plavanāne tu śiśubhāve hanūmati | devadānavasiddhānāṃ vismayaḥ sumahān abhūt

    "At this flight, in his infant state, of Hanumān, there arose a very great wonder among the gods, dānavas and siddhas."

    "शिशु-अवस्था में हनुमान् की इस उड़ान पर देवताओं, दानवों और सिद्धों को महान् विस्मय हुआ।"

  26. Verse 26

    नाप्य् एवं वेगवान् वायुर् गरुडो न मनस् तथा । यथायं वायुपुत्रस् तु क्रमते ऽम्बरम् उत्तमम् ॥

    nāpy evaṃ vegavān vāyur garuḍo na manas tathā | yathāyaṃ vāyuputras tu kramate 'mbaram uttamam

    "Not even the wind is so swift, nor Garuḍa, nor even the mind, as this son of the Wind strides the highest sky."

    "न वायु इतना वेगवान् है, न गरुड़, और न मन ही, जितने वेग से यह वायुपुत्र उस परम उच्च आकाश को लाँघ रहा है।"

  27. Verse 27

    यदि तावच् छिशोर् अस्य ईदृशौ गतिविक्रमौ । यौवनं बलम् आसाद्य कथं वेगो भविष्यति ॥

    yadi tāvac chiśor asya īdṛśau gativikramau | yauvanaṃ balam āsādya kathaṃ vego bhaviṣyati

    "If, while yet a child, such are this one's gait and valour, when he attains youth and strength, what will his speed be?"

    "जब शिशु-अवस्था में ही इसकी गति और पराक्रम ऐसे हैं, तो यौवन और बल पाकर इसका वेग कैसा होगा?"

  28. Verse 28

    तम् अनुप्लवते वायुः प्लवन्तं पुत्रम् आत्मनः । सूर्यदाहभयाद् रक्षंस् तुषारचयशीतलः ॥

    tam anuplavate vāyuḥ plavantaṃ putram ātmanaḥ | sūryadāhabhayād rakṣaṃs tuṣāracayaśītalaḥ

    "The Wind flew along after him, his son, as he flew, guarding him, cool as a mass of snow, out of fear of the sun's burning."

    "उड़ते हुए अपने पुत्र के पीछे-पीछे वायु भी उड़ चला, सूर्य के ताप के भय से उसकी रक्षा करता हुआ, हिम-राशि के समान शीतल होकर।"

  29. Verse 29

    बहुयोजनसाहस्रं क्रमत्य् एष ततो ऽम्बरम् । पितुर् बलाच् च बाल्याच् च भास्कराभ्याशम् आगतः ॥

    bahuyojanasāhasraṃ kramaty eṣa tato 'mbaram | pitur balāc ca bālyāc ca bhāskarābhyāśam āgataḥ

    "Striding over the sky many thousands of yojanas, by his father's strength and by his childishness, he came near the day-maker."

    "अनेक सहस्र योजन आकाश लाँघकर, पिता के बल से और अपने बालपन से, यह सूर्य के समीप जा पहुँचा।"

  30. Verse 30

    शिशुर् एष त्व् अदोषज्ञ इति मत्वा दिवाकरः । कार्यं चात्र समायत्तम् इत्य् एवं न ददाह सः ॥

    śiśur eṣa tv adoṣajña iti matvā divākaraḥ | kāryaṃ cātra samāyattam ity evaṃ na dadāha saḥ

    "'This is but a child, ignorant of wrong,' so thinking, the day-maker did not burn him; 'and a purpose is bound up here' — thus (thinking), he burned him not."

    "'यह तो दोष न जानने वाला शिशु है' — ऐसा मानकर दिवाकर ने इसे नहीं जलाया; और 'इसमें कोई प्रयोजन निहित है' — ऐसा सोचकर उसने इसे भस्म नहीं किया।"

  31. Verse 31

    यम् एव दिवसं ह्य् एष ग्रहीतुं भास्करं प्लुतः । तम् एव दिवसं राहुर् जिघृक्षति दिवाकरम् ॥

    yam eva divasaṃ hy eṣa grahītuṃ bhāskaraṃ plutaḥ | tam eva divasaṃ rāhur jighṛkṣati divākaram

    "For the very day on which this one sprang up to seize the sun, on that very day Rāhu sought to seize the day-maker."

    "क्योंकि जिस दिन यह सूर्य को पकड़ने के लिए उछला, उसी दिन राहु भी दिवाकर को ग्रसना चाहता था।"

  32. Verse 32

    अनेन च परामृष्टो राम सूर्यरथोपति । अपक्रान्तस् ततस् त्रस्तो राहुश् चन्द्रार्कमर्दनः ॥

    anena ca parāmṛṣṭo rāma sūryarathopati | apakrāntas tatas trasto rāhuś candrārkamardanaḥ

    "And touched by this one, O Rāma, Rāhu, the crusher of moon and sun, drew back in terror from the sun's chariot, and fled."

    "हे राम! इसके छू जाने से चन्द्र और सूर्य का मर्दन करने वाला राहु भयभीत होकर सूर्य के रथ से हटकर भाग गया।"

  33. Verse 33

    स इन्द्रभवनं गत्वा सरोषः सिंहिकासुतः । अब्रवीद् भ्रुकुटीं कृत्वा देवं देवगणैर् वृतम् ॥

    sa indrabhavanaṃ gatvā saroṣaḥ siṃhikāsutaḥ | abravīd bhrukuṭīṃ kṛtvā devaṃ devagaṇair vṛtam

    "He, the son of Siṃhikā, going in anger to Indra's abode, with knitted brows said to the god surrounded by the hosts of the gods:"

    "वह सिंहिकापुत्र राहु क्रोध में भरकर इन्द्र के भवन में जाकर, भौंहें तानकर, देवगणों से घिरे उस देवराज से बोला।"

  34. Verse 34

    बुभुक्षापनयं दत्त्वा चन्द्रार्कौ मम वासव । किम् इदं तत् त्वया दत्तम् अन्यस्य बलवृत्रहन् ॥

    bubhukṣāpanayaṃ dattvā candrārkau mama vāsava | kim idaṃ tat tvayā dattam anyasya balavṛtrahan

    "'Having given me the moon and sun to dispel my hunger, O Vāsava, what is this that has been given by you to another, O slayer of Bala and Vṛtra?"

    "'हे वासव! मेरी भूख मिटाने के लिए चन्द्र और सूर्य तो तुमने मुझे दिए थे; फिर हे बलवृत्रहन्! यह क्या है, जो तुमने किसी दूसरे को दे दिया?'"

  35. Verse 35

    अद्याहं पर्वकाले तु जिघृक्षुः सूर्यम् आगतः । अथान्यो राहुर् आसाद्य जग्राह सहसा रविम् ॥

    adyāhaṃ parvakāle tu jighṛkṣuḥ sūryam āgataḥ | athānyo rāhur āsādya jagrāha sahasā ravim

    "'Today, at the time of the parvan (eclipse-conjunction), I came wishing to seize the sun; but another Rāhu, coming up, suddenly seized the sun.'"

    "'आज पर्वकाल में मैं सूर्य को ग्रसने की इच्छा से आया, तो कोई दूसरा राहु आकर सहसा सूर्य को पकड़ बैठा।'"

  36. Verse 36

    स राहोर् वचनं श्रुत्वा वासवः संभ्रमान्वितः । उत्पपातासनं हित्वा उद्वहन् काञ्चनस्रजम् ॥

    sa rāhor vacanaṃ śrutvā vāsavaḥ saṃbhramānvitaḥ | utpapātāsanaṃ hitvā udvahan kāñcanasrajam

    "Hearing Rāhu's word, Vāsava, filled with agitation, sprang up, abandoning his seat, wearing his golden garland."

    "राहु का वचन सुनकर वासव घबराहट से भरकर, स्वर्णमाला धारण किए हुए, अपना आसन छोड़कर उठ पड़े।"

  37. Verse 37

    ततः कैलासकूटाभं चतुर्दन्तं मदस्रवम् । शृङ्गारकारिणं प्रांषुं स्वर्णघण्टाट्टहासिनम् ॥

    tataḥ kailāsakūṭābhaṃ caturdantaṃ madasravam | śṛṅgārakāriṇaṃ prāṃṣuṃ svarṇaghaṇṭāṭṭahāsinam

    "Then (he mounted) one like a peak of Kailāsa, four-tusked, dripping with rut, maker of his own adornment, tall, laughing aloud with golden bells —"

    "तब कैलास के शिखर के समान, चार दाँतों वाले, मद बहाते, स्वयं सँवरते, ऊँचे-पूरे, सोने की घण्टियों से मानो अट्टहास करते (ऐरावत पर) —"

  38. Verse 38

    इन्द्रः करीन्द्रम् आरुह्य राहुं कृत्वा पुरःसरम् । प्रायाद् यत्राभवत् सूर्यः सहानेन हनूमता ॥

    indraḥ karīndram āruhya rāhuṃ kṛtvā puraḥsaram | prāyād yatrābhavat sūryaḥ sahānena hanūmatā

    "Indra, mounting that lord of elephants, placing Rāhu in front, set out for where the sun was, together with that Hanumān."

    "इन्द्र उस गजराज पर सवार होकर, राहु को आगे करके, उस हनुमान् सहित वहाँ चल पड़े, जहाँ सूर्य था।"

  39. Verse 39

    अथातिरभसेनागाद् राहुर् उत्सृज्य वासवम् । अनेन च स वै दृष्ट आधावञ् शैलकूटवत् ॥

    athātirabhasenāgād rāhur utsṛjya vāsavam | anena ca sa vai dṛṣṭa ādhāvañ śailakūṭavat

    "Then with great impetuosity Rāhu came on, forsaking Vāsava; and seen by this one, he ran on, (Hanumān pursuing) like a mountain-peak."

    "तब राहु अत्यन्त वेग से वासव को छोड़कर आगे बढ़ा; और इसके (हनुमान् के) द्वारा देखे जाने पर वह पर्वत-शिखर के समान (भागता हुआ) दौड़ पड़ा।"

  40. Verse 40

    ततः सूर्यं समुत्सृज्य राहुम् एवम् अवेक्ष्य च । उत्पपात पुनर् व्योम ग्रहीतुं सिंहिका सुतम् ॥

    tataḥ sūryaṃ samutsṛjya rāhum evam avekṣya ca | utpapāta punar vyoma grahītuṃ siṃhikā sutam

    "Then, releasing the sun and looking upon Rāhu thus, he sprang up again into the sky to seize the son of Siṃhikā."

    "तब सूर्य को छोड़कर और राहु को इस प्रकार देखकर यह सिंहिकापुत्र को पकड़ने के लिए फिर आकाश में उछल पड़ा।"

  41. Verse 41

    उत्सृज्यार्कम् इमं राम आधावन्तं प्लवंगमम् । दृष्ट्वा राहुः परावृत्य मुखशेषः पराङ्मुखः ॥

    utsṛjyārkam imaṃ rāma ādhāvantaṃ plavaṃgamam | dṛṣṭvā rāhuḥ parāvṛtya mukhaśeṣaḥ parāṅmukhaḥ

    "Forsaking this sun, O Rāma, and seeing the monkey rushing on, Rāhu, turning away, being but a head, fled with averted face."

    "हे राम! इस सूर्य को छोड़कर टूट पड़ते उस वानर को देखकर राहु, जो केवल मुख-मात्र (शेष) था, मुँह फेरकर पीछे की ओर भाग निकला।"

  42. Verse 42

    इन्द्रम् आशंसमानस् तु त्रातारं सिंहिकासुतः । इन्द्र इन्द्रेति संत्रासान् मुहुर् मुहुर् अभाषत ॥

    indram āśaṃsamānas tu trātāraṃ siṃhikāsutaḥ | indra indreti saṃtrāsān muhur muhur abhāṣata

    "Hoping for Indra as his saviour, the son of Siṃhikā, out of terror, cried 'Indra! Indra!' again and again."

    "इन्द्र को ही रक्षक मानकर सिंहिकापुत्र राहु भय से बार-बार 'इन्द्र! इन्द्र!' पुकारने लगा।"

  43. Verse 43

    राहोर् विक्रोशमानस्य प्राग् एवालक्षितः स्वरः । श्रुत्वेन्द्रोवाच मां भैषीर् अयम् एनं निहन्म्य् अहम् ॥

    rāhor vikrośamānasya prāg evālakṣitaḥ svaraḥ | śrutvendrovāca māṃ bhaiṣīr ayam enaṃ nihanmy aham

    "The voice of Rāhu crying out was perceived even before (he was seen); hearing it, Indra said: 'Fear not; I shall slay this one.'"

    "चिल्लाते हुए राहु का स्वर उसके दिखाई देने से पहले ही सुन लिया गया; उसे सुनकर इन्द्र ने कहा — 'डरो मत, इसे मैं मारता हूँ।'"

  44. Verse 44

    ऐरावतं ततो दृष्ट्वा महत् तद् इदम् इत्य् अपि । फलं तं हस्तिराजानम् अभिदुद्राव मारुतिः ॥

    airāvataṃ tato dṛṣṭvā mahat tad idam ity api | phalaṃ taṃ hastirājānam abhidudrāva mārutiḥ

    "Then, seeing Airāvata, (and thinking) 'This is that great fruit,' the son of the Wind rushed upon that king of elephants."

    "तब ऐरावत को देखकर 'यह तो वह बड़ा फल है' ऐसा (समझकर) वायुपुत्र उस गजराज पर टूट पड़ा।"

  45. Verse 45

    तदास्य धावतो रूपम् ऐरावतजिघृक्षया । मुहूर्तम् अभवद् घोरम् इन्द्राग्न्योर् इव भास्वरम् ॥

    tadāsya dhāvato rūpam airāvatajighṛkṣayā | muhūrtam abhavad ghoram indrāgnyor iva bhāsvaram

    "Then, as he rushed on in his wish to seize Airāvata, his form became for a moment dreadful, blazing like that of Indra and Fire."

    "तब ऐरावत को पकड़ने की इच्छा से दौड़ते हुए इसका रूप क्षण भर के लिए भयंकर, इन्द्र और अग्नि के समान देदीप्यमान हो उठा।"

  46. Verse 46

    एवम् आधावमानं तु नातिक्रुद्धः शचीपतिः । हस्तान्तेनातिमुक्तेन कुलिशेनाभ्यताडयत् ॥

    evam ādhāvamānaṃ tu nātikruddhaḥ śacīpatiḥ | hastāntenātimuktena kuliśenābhyatāḍayat

    "As he rushed on thus, the lord of Śacī, not too greatly enraged, struck him with the thunderbolt loosed from the tip of his hand."

    "इस प्रकार टूट पड़ते उसे, अधिक क्रुद्ध न होते हुए भी, शचीपति ने अपने हाथ के अग्रभाग से छोड़े वज्र से प्रहार किया।"

  47. Verse 47

    ततो गिरौ पपातैष इन्द्रवज्राभिताडितः । पतमानस्य चैतस्य वामो हनुर् अभज्यत ॥

    tato girau papātaiṣa indravajrābhitāḍitaḥ | patamānasya caitasya vāmo hanur abhajyata

    "Then this one fell upon a mountain, struck by Indra's thunderbolt; and as he fell, his left jaw (hanu) was broken."

    "तब इन्द्र के वज्र से आहत होकर यह पर्वत पर जा गिरा; और गिरते समय इसकी बाईं हनु (ठोड़ी) टूट गई।"

  48. Verse 48

    तस्मिंस् तु पतिते बाले वज्रताडनविह्वले । चुक्रोधेन्द्राय पवनः प्रजानाम् अशिवाय च ॥

    tasmiṃs tu patite bāle vajratāḍanavihvale | cukrodhendrāya pavanaḥ prajānām aśivāya ca

    "When that child had fallen, stunned by the thunderbolt's blow, the Wind grew wrathful against Indra, and against the welfare of creatures."

    "वज्र के प्रहार से विह्वल उस बालक के गिर पड़ने पर वायु इन्द्र पर तथा प्रजाओं के अमंगल पर क्रुद्ध हो उठे।"

  49. Verse 49

    विण्मूत्राशयम् आवृत्य प्रजास्व् अन्तर्गतः प्रभुः । रुरोध सर्वभूतानि यथा वर्षाणि वासवः ॥

    viṇmūtrāśayam āvṛtya prajāsv antargataḥ prabhuḥ | rurodha sarvabhūtāni yathā varṣāṇi vāsavaḥ

    "Covering over the receptacle of dung and urine, the lord, gone within the creatures, held back all beings, as Vāsava (holds back) the rains."

    "मल-मूत्र के आशय को रोककर, प्रजाओं के भीतर प्रविष्ट हुए वे प्रभु समस्त प्राणियों को उस प्रकार रोकने लगे, जैसे वासव वर्षा को रोक लेते हैं।"

  50. Verse 50

    वायुप्रकोपाद् भूतानि निरुच्छ्वासानि सर्वतः । संधिभिर् भज्यमानानि काष्ठभूतानि जज्ञिरे ॥

    vāyuprakopād bhūtāni nirucchvāsāni sarvataḥ | saṃdhibhir bhajyamānāni kāṣṭhabhūtāni jajñire

    "By the Wind's wrath, beings everywhere, breathless, their joints breaking apart, became as (dry) wood."

    "वायु के कोप से सर्वत्र प्राणी निश्वासहीन होकर, संधियों के टूटने से काष्ठ के समान हो गए।"

  51. Verse 51

    निःस्वधं निर्वषट्कारं निष्क्रियं धर्मवर्जितम् । वायुप्रकोपात् त्रैलोक्यं निरयस्थम् इवाबभौ ॥

    niḥsvadhaṃ nirvaṣaṭkāraṃ niṣkriyaṃ dharmavarjitam | vāyuprakopāt trailokyaṃ nirayastham ivābabhau

    "Devoid of svadhā, devoid of vaṣaṭkāra, without rites, bereft of dharma, by the Wind's wrath the triple world appeared as if plunged in hell."

    "स्वधा से रहित, वषट्कार से रहित, क्रियाहीन और धर्म से विहीन — वायु के कोप से त्रैलोक्य नरक में पड़ा-सा जान पड़ने लगा।"

  52. Verse 52

    ततः प्रजाः सगन्धर्वाः सदेवासुरमानुषाः । प्रजापतिं समाधावन्न् असुखार्ताः सुखैषिणः ॥

    tataḥ prajāḥ sagandharvāḥ sadevāsuramānuṣāḥ | prajāpatiṃ samādhāvann asukhārtāḥ sukhaiṣiṇaḥ

    "Then the creatures, with the gandharvas, with the gods, asuras and men, pained and bereft of ease, ran to Prajāpati, seeking ease."

    "तब गन्धर्वों, देवों, असुरों और मनुष्यों सहित प्रजाएँ, दुःख से व्याकुल और सुख की अभिलाषी होकर, प्रजापति के पास दौड़ीं।"

  53. Verse 53

    ऊचुः प्राञ्जलयो देवा दरोदरनिभोदराः । त्वया स्म भगवन् सृष्टाः प्रजानाथ चतुर्विधाः ॥

    ūcuḥ prāñjalayo devā darodaranibhodarāḥ | tvayā sma bhagavan sṛṣṭāḥ prajānātha caturvidhāḥ

    "With joined palms the gods, their bellies hollow as caverns, said: 'By you, O blessed one, O lord of creatures, were the fourfold creatures created."

    "गुफाओं के समान धँसे पेट वाले देवता हाथ जोड़कर बोले — 'हे भगवन्! हे प्रजानाथ! चार प्रकार की प्रजाएँ आपने ही रचीं।'"

  54. Verse 54

    त्वया दत्तो ऽयम् अस्माकम् आयुषः पवनः पतिः । सो ऽस्मान् प्राणेश्वरो भूत्वा कस्माद् एषो ऽद्य सत्तम ॥

    tvayā datto 'yam asmākam āyuṣaḥ pavanaḥ patiḥ | so 'smān prāṇeśvaro bhūtvā kasmād eṣo 'dya sattama

    "'By you was this Wind given to us as the lord of our life (breath); and he, having become the lord of our breaths, why today, O best one,"

    "'यह वायु हमारे प्राणों का स्वामी आपके द्वारा ही हमें दिया गया; और हमारे प्राणों का ईश्वर बनकर वह आज, हे सत्तम, क्यों —'"

  55. Verse 55

    रुरोध दुःखं जनयन्न् अन्तःपुर इव स्त्रियः । तस्मात् त्वां शरणं प्राप्ता वायुनोपहता विभो ॥

    rurodha duḥkhaṃ janayann antaḥpura iva striyaḥ | tasmāt tvāṃ śaraṇaṃ prāptā vāyunopahatā vibho

    "'has he held (us) back, generating pain, as one shuts up the women of the inner apartments? Therefore we have come to you for refuge, smitten by the Wind, O lord."

    "'—दुःख उत्पन्न करता हुआ (हमें) रोक रहा है, जैसे कोई अन्तःपुर की स्त्रियों को बन्द कर दे? इसलिए हे विभो! वायु से पीड़ित होकर हम आपकी शरण में आए हैं।'"

  56. Verse 56

    वायुसंरोधजं दुःखम् इदं नो नुद शत्रुहन् ॥

    vāyusaṃrodhajaṃ duḥkham idaṃ no nuda śatruhan

    "'Dispel for us this pain born of the Wind's obstruction, O slayer of foes.'"

    "'हे शत्रुहन्! वायु के अवरोध से उत्पन्न इस हमारे दुःख को दूर कीजिए।'"

  57. Verse 57

    एतत् प्रजानां श्रुत्वा तु प्रजानाथः प्रजापतिः । कारणाद् इति तान् उक्त्वा प्रजाः पुनर् अभाषत ॥

    etat prajānāṃ śrutvā tu prajānāthaḥ prajāpatiḥ | kāraṇād iti tān uktvā prajāḥ punar abhāṣata

    "Hearing this of the creatures, the lord of creatures, Prajāpati, saying to them 'There is a cause,' spoke again to the creatures:"

    "प्रजाओं का यह वचन सुनकर प्रजानाथ प्रजापति ने उनसे 'इसका एक कारण है' ऐसा कहकर प्रजाओं से फिर कहा।"

  58. Verse 58

    यस्मिन् वः कारणे वायुश् चुक्रोध च रुरोध च । प्रजाः शृणुध्वं तत् सर्वं श्रोतव्यं चात्मनः क्षमम् ॥

    yasmin vaḥ kāraṇe vāyuś cukrodha ca rurodha ca | prajāḥ śṛṇudhvaṃ tat sarvaṃ śrotavyaṃ cātmanaḥ kṣamam

    "'Hear, O creatures, the whole cause for which the Wind has grown wrathful and has held back (the breath); it is fit to be heard, and bearable for yourselves."

    "'हे प्रजाओ! जिस कारण से वायु क्रुद्ध हुआ और (प्राणों को) रोक दिया, वह सब सुनो; वह सुनने योग्य और तुम्हारे लिए सहनीय है।'"

  59. Verse 59

    पुत्रस् तस्यामरेशेन इन्द्रेणाद्य निपातितः । राहोर् वचनम् आज्ञाय राज्ञा वः कोपितो ऽनिलः ॥

    putras tasyāmareśena indreṇādya nipātitaḥ | rāhor vacanam ājñāya rājñā vaḥ kopito 'nilaḥ

    "'His son has today been struck down by the lord of the immortals, Indra; heeding Rāhu's word, the king has angered the Wind for your sake."

    "'आज अमरेश इन्द्र ने उसके पुत्र को मार गिराया है; राहु के वचन को मानकर देवराज ने तुम्हारे ही कारण वायु को कुपित कर दिया।'"

  60. Verse 60

    अशरीरः शरीरेषु वायुश् चरति पालयन् । शरीरं हि विना वायुं समतां याति रेणुभिः ॥

    aśarīraḥ śarīreṣu vāyuś carati pālayan | śarīraṃ hi vinā vāyuṃ samatāṃ yāti reṇubhiḥ

    "'Bodiless, the Wind moves within bodies, sustaining them; for a body without the Wind becomes equal to the dust."

    "'शरीरहीन वायु शरीरों के भीतर उनका पालन करता हुआ विचरता है; क्योंकि वायु के बिना शरीर धूल के समान (निर्जीव) हो जाता है।'"

  61. Verse 61

    वायुः प्राणाः सुखं वायुर् वायुः सर्वम् इदं जगत् । वायुना संपरित्यक्तं न सुखं विन्दते जगत् ॥

    vāyuḥ prāṇāḥ sukhaṃ vāyur vāyuḥ sarvam idaṃ jagat | vāyunā saṃparityaktaṃ na sukhaṃ vindate jagat

    "'The Wind is the breaths, the Wind is ease, the Wind is all this world; forsaken by the Wind, the world finds no ease."

    "'वायु ही प्राण है, वायु ही सुख है, वायु ही यह समस्त जगत् है; वायु से परित्यक्त होकर जगत् सुख नहीं पाता।'"

  62. Verse 62

    अद्यैव च परित्यक्तं वायुना जगद् आयुषा । अद्यैवेमे निरुच्छ्वासाः काष्ठकुड्योपमाः स्थिताः ॥

    adyaiva ca parityaktaṃ vāyunā jagad āyuṣā | adyaiveme nirucchvāsāḥ kāṣṭhakuḍyopamāḥ sthitāḥ

    "'And today this world, with its very life, is forsaken by the Wind; today these (beings) stand breathless, like wood and (clay) walls."

    "'और आज ही अपने प्राणस्वरूप वायु से यह जगत् परित्यक्त है; आज ही ये सब प्राणी निश्वासहीन होकर काष्ठ और भित्ति के समान पड़े हैं।'"

  63. Verse 63

    तद् यामस् तत्र यत्रास्ते मारुतो रुक्प्रदो हि वः । मा विनाशं गमिष्याम अप्रसाद्यादितेः सुतम् ॥

    tad yāmas tatra yatrāste māruto rukprado hi vaḥ | mā vināśaṃ gamiṣyāma aprasādyāditeḥ sutam

    "'Therefore let us go there, where the Wind, the giver of your pain, abides — lest we go to destruction, without having propitiated the son of Aditi.'"

    Here 'son of Aditi' is applied to the Wind (Vāyu/Marut), the one to be propitiated; the epithet is anomalous and rendered as the text has it.

    "'इसलिए हम वहाँ चलें, जहाँ तुम्हें पीड़ा देने वाला वह मारुत (वायु) स्थित है; कहीं ऐसा न हो कि अदिति के पुत्र (वायु) को प्रसन्न किए बिना ही हम विनाश को प्राप्त हो जाएँ।'"

  64. Verse 64

    ततः प्रजाभिः सहितः प्रजापतिः; सदेवगन्धर्वभुजंगगुह्यकः । जगाम तत्रास्यति यत्र मारुतः; सुतं सुरेन्द्राभिहतं प्रगृह्य सः ॥

    tataḥ prajābhiḥ sahitaḥ prajāpatiḥ; sadevagandharvabhujaṃgaguhyakaḥ | jagāma tatrāsyati yatra mārutaḥ; sutaṃ surendrābhihataṃ pragṛhya saḥ

    "Then Prajāpati, together with the creatures, with the gods, gandharvas, serpents and guhyakas, went there where the Wind sat, holding his son smitten by the lord of the gods."

    "तब प्रजापति प्रजाओं के साथ, देवों, गन्धर्वों, नागों और गुह्यकों सहित वहाँ गए, जहाँ देवराज के प्रहार से आहत अपने पुत्र को गोद में लिए वायु बैठा था।"

  65. Verse 65

    ततो ऽर्कवैश्वानरकाञ्चनप्रभं; सुतं तदोत्सङ्गगतं सदा गतेः । चतुर्मुखो वीक्ष्य कृपाम् अथाकरोत्; सदेवसिद्धर्षिभुजंगराक्षसः ॥

    tato 'rkavaiśvānarakāñcanaprabhaṃ; sutaṃ tadotsaṅgagataṃ sadā gateḥ | caturmukho vīkṣya kṛpām athākarot; sadevasiddharṣibhujaṃgarākṣasaḥ

    "Then the four-faced one, seeing that son — bright as the sun, as Fire (Vaiśvānara), as gold — resting in the lap of the ever-moving one (the Wind), showed compassion, together with the gods, siddhas, sages, serpents and rākṣasas."

    "तब सूर्य, अग्नि और स्वर्ण के समान प्रभा वाले, सदा-गतिशील वायु की गोद में पड़े उस पुत्र को देखकर चतुर्मुख ब्रह्मा ने, देवों, सिद्धों, ऋषियों, नागों और राक्षसों सहित, उस पर दया की।"