Sarga 31
Uttara Kanda
40 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
ततो रामो महातेजा विस्मयात् पुनर् एव हि । उवाच प्रणतो वाक्यम् अगस्त्यम् ऋषिसत्तमम् ॥
tato rāmo mahātejā vismayāt punar eva hi | uvāca praṇato vākyam agastyam ṛṣisattamam
Then the great-splendoured Rāma, out of wonder, once again spoke, bowing, this word to Agastya, the best of sages.
तब महातेजस्वी राम ने विस्मय से फिर एक बार प्रणत होकर ऋषिश्रेष्ठ अगस्त्य से यह वचन कहा।
Verse 2
भगवन् किं तदा लोकाः शून्या आसन् द्विजोत्तम । धर्षणां यत्र न प्राप्तो रावणो राक्षसेश्वरः ॥
bhagavan kiṃ tadā lokāḥ śūnyā āsan dvijottama | dharṣaṇāṃ yatra na prāpto rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ
"Blessed one, were the worlds then empty, O best of the twice-born, that Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, met with no resistance?"
"हे भगवन्! हे द्विजश्रेष्ठ! क्या उस समय लोक शून्य थे, जो राक्षसेश्वर रावण को कहीं प्रतिरोध न मिला?"
Verse 3
उताहो हीनवीर्यास् ते बभुवुः पृथिवीक्षितः । बहिष्कृता वरास्त्रैश् च बहवो निर्जिता नृपाः ॥
utāho hīnavīryās te babhuvuḥ pṛthivīkṣitaḥ | bahiṣkṛtā varāstraiś ca bahavo nirjitā nṛpāḥ
"Or were those rulers of the earth deficient in valour — many kings cast out and conquered, deprived of their excellent weapons?"
"अथवा क्या वे पृथ्वीपति पराक्रमहीन हो गए थे — बहुत से राजा बहिष्कृत और उत्तम अस्त्रों से वंचित होकर जीत लिए गए थे?"
Verse 4
राघवस्य वचः श्रुत्वा अगस्त्यो भगवान् ऋषिः । उवाच रामं प्रहसन् पितामह इवेश्वरम् ॥
rāghavasya vacaḥ śrutvā agastyo bhagavān ṛṣiḥ | uvāca rāmaṃ prahasan pitāmaha iveśvaram
Hearing Rāghava's words, the blessed sage Agastya, smiling, said to Rāma, as a grandsire to a lord of a child.
राघव के वचन सुनकर भगवान् ऋषि अगस्त्य मुस्कुराते हुए राम से बोले, मानो पितामह किसी प्रिय बालक से कह रहे हों।
Verse 5
स एवं बाधमानस् तु पार्थिवान् पार्थिवर्षभ । चचार रावणो राम पृथिव्यां पृथिवीपते ॥
sa evaṃ bādhamānas tu pārthivān pārthivarṣabha | cacāra rāvaṇo rāma pṛthivyāṃ pṛthivīpate
"Thus harassing the kings, O bull among kings, Rāvaṇa roamed over the earth, O lord of the earth, O Rāma."
"हे राजाओं में श्रेष्ठ! हे पृथ्वीपते राम! इस प्रकार राजाओं को सताता हुआ रावण पृथ्वी पर विचरण करता रहा।"
Verse 6
ततो माहिष्मतीं नाम पुरीं स्वर्गपुरीप्रभाम् । संप्राप्तो यत्र साम्निध्यं परमं वसुरेतसः ॥
tato māhiṣmatīṃ nāma purīṃ svargapurīprabhām | saṃprāpto yatra sāmnidhyaṃ paramaṃ vasuretasaḥ
"Then he reached the city named Māhiṣmatī, splendid as the city of heaven, where was the supreme presence of the Fire (Vasuretas, 'he whose seed is the fire')."
"तब वह माहिष्मती नामक नगरी में पहुँचा, जो स्वर्गपुरी के समान शोभायमान थी, जहाँ अग्नि (वसुरेता) की परम सन्निधि थी।"
Verse 7
तुल्य आसीन् नृपस् तस्य प्रतापाद् वसुरेतसः । अर्जुनो नाम यस्याग्निः शरकुण्डे शयः सदा ॥
tulya āsīn nṛpas tasya pratāpād vasuretasaḥ | arjuno nāma yasyāgniḥ śarakuṇḍe śayaḥ sadā
"Equal in splendour to that Fire was that king — the king named Arjuna of the Haihayas, whose fire ever reposed in the arrow-pit."
śarakuṇḍe śayaḥ sadā: Arjuna Kārtavīrya's sacred fire is said to abide always in his arrow-altar/quiver.
"उस अग्नि के प्रताप के समान ही वहाँ का राजा था — अर्जुन (हैहयराज कार्तवीर्य) नामक, जिसकी अग्नि सदा बाण-कुण्ड में निवास करती थी।"
Verse 8
तम् एव दिवसं सो ऽथ हैहयाधिपतिर् बली । अर्जुनो नर्मदां रन्तुं गतः स्त्रीभिः सहेश्वरः ॥
tam eva divasaṃ so 'tha haihayādhipatir balī | arjuno narmadāṃ rantuṃ gataḥ strībhiḥ saheśvaraḥ
"On that very day that mighty lord of the Haihayas, Arjuna, had gone with his women, the lord, to sport in the Narmadā."
"ठीक उसी दिन वह बलवान् हैहयाधिपति राजा अर्जुन अपनी स्त्रियों के साथ नर्मदा में क्रीड़ा के लिए गया हुआ था।"
Verse 9
रावणो राक्षसेन्द्रस् तु तस्यामात्यान् अपृच्छत । क्वार्जुनो वो नृपः सो ऽद्य शीघ्रम् आख्यातुम् अर्हथ ॥
rāvaṇo rākṣasendras tu tasyāmātyān apṛcchata | kvārjuno vo nṛpaḥ so 'dya śīghram ākhyātum arhatha
"But Rāvaṇa, the rākṣasa-lord, asked his ministers: 'Where is Arjuna, your king, today? You ought swiftly to tell me."
"तब राक्षसराज रावण ने उसके मन्त्रियों से पूछा — 'आज तुम्हारा वह राजा अर्जुन कहाँ है? शीघ्र बताओ।'"
Verse 10
रावणो ऽहम् अनुप्राप्तो युद्धेप्सुर् नृवरेण तु । ममागमनम् अव्यग्रैर् युष्माभिः संनिवेद्यताम् ॥
rāvaṇo 'ham anuprāpto yuddhepsur nṛvareṇa tu | mamāgamanam avyagrair yuṣmābhiḥ saṃnivedyatām
"'I, Rāvaṇa, have come, desirous of battle with the best of kings; let my coming be announced by you, unperturbed.'"
"'मैं रावण उस नृपश्रेष्ठ से युद्ध की इच्छा से आया हूँ; तुम लोग निश्चिन्त होकर मेरे आगमन की सूचना उसे दे दो।'"
Verse 11
इत्य् एवं रावणेनोक्तास् ते ऽमात्याः सुविपश्चितः । अब्रुवन् राक्षसपतिम् असाम्निध्यं महीपतेः ॥
ity evaṃ rāvaṇenoktās te 'mātyāḥ suvipaścitaḥ | abruvan rākṣasapatim asāmnidhyaṃ mahīpateḥ
"Thus addressed by Rāvaṇa, those very wise ministers told the rākṣasa-lord of the king's absence."
"रावण के इस प्रकार कहने पर उन अत्यन्त विचक्षण मन्त्रियों ने राक्षसपति को राजा की अनुपस्थिति बता दी।"
Verse 12
श्रुत्वा विश्रवसः पुत्रः पौराणाम् अर्जुनं गतम् । अपसृत्यागतो विन्ध्यं हिमवत्संनिभं गिरिम् ॥
śrutvā viśravasaḥ putraḥ paurāṇām arjunaṃ gatam | apasṛtyāgato vindhyaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim
"Hearing from the townsfolk that Arjuna had gone forth, the son of Viśravas, withdrawing, came to the Vindhya, a mountain like Himavat."
"नगरवासियों से अर्जुन के बाहर गए होने की बात सुनकर विश्रवा का पुत्र रावण वहाँ से हटकर हिमालय के समान विन्ध्य पर्वत पर आया।"
Verse 13
स तम् अभ्रम् इवाविष्टम् उद्भ्रान्तम् इव मेदिनीम् । अपश्यद् रावणो विन्ध्यम् आलिखन्तम् इवाम्बरम् ॥
sa tam abhram ivāviṣṭam udbhrāntam iva medinīm | apaśyad rāvaṇo vindhyam ālikhantam ivāmbaram
"Rāvaṇa beheld that Vindhya, as if invested with cloud, as if the earth upheaved, seeming to scratch the sky;"
"रावण ने उस विन्ध्य को देखा — मानो मेघों से ढका हो, मानो उठी हुई पृथ्वी हो, और जो आकाश को छूता-सा जान पड़ता था;"
Verse 14
सहस्रशिखरोपेतं सिंहाध्युषितकन्दरम् । प्रपात पतितैः शीतैः साट्टहासम् इवाम्बुभिः ॥
sahasraśikharopetaṃ siṃhādhyuṣitakandaram | prapāta patitaiḥ śītaiḥ sāṭṭahāsam ivāmbubhiḥ
"furnished with a thousand peaks, its caverns inhabited by lions, as if laughing aloud with its cool waters fallen in cascades;"
"हज़ारों शिखरों से युक्त, जिसकी गुफाओं में सिंह बसते थे, और जो झरनों से गिरते शीतल जल से मानो अट्टहास कर रहा हो;"
Verse 15
देवदानवगन्धर्वैः साप्सरोगणकिंनरैः । साह स्त्रीभिः क्रीडमानैः स्वर्गभूतं महोच्छ्रयम् ॥
devadānavagandharvaiḥ sāpsarogaṇakiṃnaraiḥ | sāha strībhiḥ krīḍamānaiḥ svargabhūtaṃ mahocchrayam
"with gods, dānavas and gandharvas, with throngs of apsarases and kinnaras sporting together with their women — a lofty eminence become a very heaven;"
"देवों, दानवों, गन्धर्वों तथा अप्सरा-समूहों और किन्नरों से — जो अपनी स्त्रियों के साथ क्रीड़ा कर रहे थे — युक्त वह ऊँचा पर्वत मानो स्वर्ग ही बन गया था;"
Verse 16
नदीभिः स्यन्दमानाभिर् अगतिप्रतिमं जलम् । स्फुटीभिश् चलजिह्वाभिर् वमन्तम् इव विष्ठितम् ॥
nadībhiḥ syandamānābhir agatipratimaṃ jalam | sphuṭībhiś calajihvābhir vamantam iva viṣṭhitam
"with its flowing rivers whose water seemed pathless (boundless), as if, standing, it were vomiting forth through its bursting, quivering tongues of streams;"
"बहती हुई नदियों से युक्त, जिनका जल अपार जान पड़ता था, मानो वह स्थिर खड़ा होकर अपनी फूटती, चंचल जिह्वा-रूपी जलधाराओं से कुछ उगल रहा हो;"
Verse 17
उल्कावन्तं दरीवन्तं हिमवत्संनिभं गिरिम् । पश्यमानस् ततो विन्ध्यं रावणो नर्मदां ययौ ॥
ulkāvantaṃ darīvantaṃ himavatsaṃnibhaṃ girim | paśyamānas tato vindhyaṃ rāvaṇo narmadāṃ yayau
"having meteors, having caverns, a mountain like Himavat — beholding that Vindhya, Rāvaṇa then went to the Narmadā,"
"उल्काओं और गुफाओं से युक्त, हिमालय के समान उस विन्ध्य को देखते हुए रावण तब नर्मदा के तट पर गया —"
Verse 18
चलोपलजलां पुण्यां पश्चिमोदधिगामिनीम् । महिषैः सृमरैः सिंहैः शार्दूलर्क्षगजोत्तमैः । उष्णाभितप्तैस् तृषितैः संक्षोभितजलाशयाम् ॥
calopalajalāṃ puṇyāṃ paścimodadhigāminīm | mahiṣaiḥ sṛmaraiḥ siṃhaiḥ śārdūlarkṣagajottamaiḥ | uṣṇābhitaptais tṛṣitaiḥ saṃkṣobhitajalāśayām
"with rolling stones and water, holy, flowing to the western ocean, her pools stirred up by buffaloes, sṛmara-deer, lions, tigers, bears and noble elephants scorched by heat and thirsting;"
"उस पवित्र नर्मदा के, जिसका जल पत्थरों पर लुढ़कता था और जो पश्चिमी समुद्र की ओर जाती थी, जिसके जलाशय गर्मी से तपे और प्यासे भैंसों, सृमर-मृगों, सिंहों, व्याघ्रों, भालुओं और श्रेष्ठ हाथियों से क्षुब्ध थे;"
Verse 19
चक्रवाकैः सकारण्डैः सहंसजलकुक्कुटैः । सारसैश् च सदामत्तैः कोकूजद्भिः समावृताम् ॥
cakravākaiḥ sakāraṇḍaiḥ sahaṃsajalakukkuṭaiḥ | sārasaiś ca sadāmattaiḥ kokūjadbhiḥ samāvṛtām
"thronged with cakravākas and kāraṇḍavas, with swans and water-fowl, and with ever-rutting sārasa cranes calling their cries;"
"चक्रवाकों, कारण्डवों, हंसों और जलमुर्गियों से, तथा सदा मत्त रहकर कलरव करते सारसों से घिरी हुई उस नर्मदा के तट पर;"
Verse 20
फुल्लद्रुमकृतोत्तंसां चक्रवाकयुगस्तनीम् । विस्तीर्णपुलिनश्रोणीं हंसावलिसुमेखलाम् ॥
phulladrumakṛtottaṃsāṃ cakravākayugastanīm | vistīrṇapulinaśroṇīṃ haṃsāvalisumekhalām
"having blossoming trees for her ear-ornaments, a pair of cakravākas for her breasts, broad sandbanks for her hips, a row of swans for her lovely girdle;"
"खिले हुए वृक्षों को जिसने कर्णाभूषण बनाया था, चक्रवाक-युगल जिसके स्तन थे, विस्तीर्ण पुलिन जिसके नितम्ब थे और हंसों की पंक्ति जिसकी सुन्दर मेखला थी;"
Verse 21
पुष्परेण्वनुलिप्ताङ्गीं जलफेनामलांशुकाम् । जलावगाहसंस्पर्शां फुल्लोत्पलशुभेक्षणाम् ॥
puṣpareṇvanuliptāṅgīṃ jalaphenāmalāṃśukām | jalāvagāhasaṃsparśāṃ phullotpalaśubhekṣaṇām
"her limbs anointed with flower-pollen, her garment the spotless water-foam, her touch the plunging into the water, her lovely eyes the blossoming blue lotuses —"
"पुष्प-पराग से जिसके अंग लिपे थे, जल का निर्मल फेन जिसका वस्त्र था, जल में अवगाहन जिसका स्पर्श था और खिले नीलकमल जिसके सुन्दर नेत्र थे —"
Verse 22
पुष्पकाद् अवरुह्याशु नर्मदां सरितां वराम् । इष्टाम् इव वरां नारीम् अवगाह्य दशाननः ॥
puṣpakād avaruhyāśu narmadāṃ saritāṃ varām | iṣṭām iva varāṃ nārīm avagāhya daśānanaḥ
"Swiftly descending from the Puṣpaka, the ten-faced one plunged into the Narmadā, best of rivers, as into a cherished and chosen fair woman."
"ऐसी सरिताओं में श्रेष्ठ नर्मदा में पुष्पक से शीघ्र उतरकर दशानन उस प्रकार अवगाहन करने लगा, मानो किसी प्रिय, मनोरम सुन्दरी में प्रवेश कर रहा हो।"
Verse 23
स तस्याः पुलिने रम्ये नानाकुसुमशोभिते । उपोपविष्टः सचिवैः सार्धं राक्षसपुंगवः । नर्मदा दर्शजं हर्षम् आप्तवान् राक्षसेश्वरः ॥
sa tasyāḥ puline ramye nānākusumaśobhite | upopaviṣṭaḥ sacivaiḥ sārdhaṃ rākṣasapuṃgavaḥ | narmadā darśajaṃ harṣam āptavān rākṣaseśvaraḥ
"On her lovely bank, adorned with manifold flowers, the bull among rākṣasas, seated with his ministers, the rākṣasa-lord gained the joy born of the sight of the Narmadā."
"नाना पुष्पों से सुशोभित उसके उस रमणीय तट पर मन्त्रियों के साथ बैठकर राक्षसश्रेष्ठ राक्षसेश्वर ने नर्मदा के दर्शन से उत्पन्न हर्ष प्राप्त किया।"
Verse 24
ततः सलीलं प्रहसान् रावणो राक्षसाधिपः । उवाच सचिवांस् तत्र मारीचशुकसारणान् ॥
tataḥ salīlaṃ prahasān rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | uvāca sacivāṃs tatra mārīcaśukasāraṇān
"Then, playfully smiling, Rāvaṇa, the rākṣasa-lord, there spoke to his ministers Mārīca, Śuka and Sāraṇa:"
"तब राक्षसराज रावण क्रीड़ापूर्वक मुस्कुराते हुए वहाँ अपने मन्त्री मारीच, शुक और सारण से बोला।"
Verse 25
एष रश्मिसहस्रेण जगत् कृत्वेव काञ्चनम् । तीक्ष्णतापकरः सूर्यो नभसो मध्यम् आस्थितः । माम् आसीनं विदित्वेह चन्द्रायाति दिवाकरः ॥
eṣa raśmisahasreṇa jagat kṛtveva kāñcanam | tīkṣṇatāpakaraḥ sūryo nabhaso madhyam āsthitaḥ | mām āsīnaṃ viditveha candrāyāti divākaraḥ
"'This sun, with his thousand rays, having as it were made the world golden, a maker of sharp heat, stands at the midst of the sky; and knowing me seated here, the day-maker turns gentle as the moon.'"
"'यह सूर्य अपनी सहस्र किरणों से मानो जगत् को सोने का बनाकर, तीक्ष्ण ताप देता हुआ आकाश के मध्य में स्थित है; किन्तु मुझे यहाँ बैठा जानकर दिवाकर चन्द्रमा-सा शीतल हो जाता है।'"
Verse 26
नर्मदा जलशीतश् च सुगन्धिः श्रमनाअशनः । मद्भयाद् अनिलो ह्य् एष वात्य् असौ सुसमाहितः ॥
narmadā jalaśītaś ca sugandhiḥ śramanāaśanaḥ | madbhayād anilo hy eṣa vāty asau susamāhitaḥ
"'And the Narmadā is cool with water, fragrant, dispelling fatigue; and this wind, out of fear of me, blows here right gently and composed.'"
"'और नर्मदा जल से शीतल, सुगन्धित और थकान हरने वाली है; तथा यह वायु भी मेरे भय से यहाँ अत्यन्त धीरे और संयत होकर बह रही है।'"
Verse 27
इयं चापि सरिच्छ्रेष्ठा नर्मदा नर्म वर्धिनी । लीनमीनविहंगोर्मिः सभयेवाङ्गना स्थिता ॥
iyaṃ cāpi saricchreṣṭhā narmadā narma vardhinī | līnamīnavihaṃgormiḥ sabhayevāṅganā sthitā
"'And this best of rivers, the Narmadā, who increases delight, her fish, birds and waves hidden, stands as if a woman afraid.'"
"'और यह सरिताओं में श्रेष्ठ, आनन्दवर्धिनी नर्मदा, जिसकी मछलियाँ, पक्षी और लहरें छिप गई हैं, मानो भयभीत स्त्री-सी स्थिर खड़ी है।'"
Verse 28
तद् भवन्तः क्षताः शस्त्रैर् नृपैर् इन्द्रसमैर् युधि । चन्दनस्य रसेनेव रुधिरेण समुक्षिताः ॥
tad bhavantaḥ kṣatāḥ śastrair nṛpair indrasamair yudhi | candanasya raseneva rudhireṇa samukṣitāḥ
"'Now you, wounded by weapons in battle by kings equal to Indra, besprinkled with blood as with the sap of sandal —'"
"'तुम लोग युद्ध में इन्द्र के समान राजाओं के शस्त्रों से घायल होकर, रक्त से इस प्रकार सने हो मानो चन्दन के रस से सींचे गए हो —'"
Verse 29
ते यूयम् अवगाहध्वं नर्मदां शर्मदां नृणाम् । महापद्ममुखा मत्ता गङ्गाम् इव महागजाः ॥
te yūyam avagāhadhvaṃ narmadāṃ śarmadāṃ nṛṇām | mahāpadmamukhā mattā gaṅgām iva mahāgajāḥ
"'do you plunge into the Narmadā, bestower of welfare upon men, as great elephants with lotus-mouths, in rut, plunge into the Ganges.'"
"'तो तुम लोग मनुष्यों को कल्याण देने वाली इस नर्मदा में उसी प्रकार अवगाहन करो, जैसे कमल के समान मुख वाले मत्त महागज गंगा में प्रवेश करते हैं।'"
Verse 30
अस्यां स्नात्वा महानद्यां पाप्मानं विप्रमोक्ष्यथ ॥
asyāṃ snātvā mahānadyāṃ pāpmānaṃ vipramokṣyatha
"'Having bathed in this great river, you shall wash away your sin.'"
"'इस महानदी में स्नान करके तुम अपने पाप को धो डालोगे।'"
Verse 31
अहम् अप्य् अत्र पुलिने शरदिन्दुसमप्रभे । पुष्पोपहरं शनकैः करिष्यामि उमापतेः ॥
aham apy atra puline śaradindusamaprabhe | puṣpopaharaṃ śanakaiḥ kariṣyāmi umāpateḥ
"'I too, here on this bank, bright as the autumn moon, shall slowly make a flower-offering to the lord of Umā (Śiva).'"
"'मैं भी शरद् के चन्द्रमा के समान प्रभा वाले इस तट पर धीरे-धीरे उमापति (शिव) का पुष्पोपहार करूँगा।'"
Verse 32
रावणेनैवम् उक्तास् तु मारीचशुकसारणाः । समहोदरधूम्राक्षा नर्मदाम् अवगाहिरे ॥
rāvaṇenaivam uktās tu mārīcaśukasāraṇāḥ | samahodaradhūmrākṣā narmadām avagāhire
"Thus addressed by Rāvaṇa, Mārīca, Śuka and Sāraṇa, together with Mahodara and Dhūmrākṣa, plunged into the Narmadā."
"रावण के इस प्रकार कहने पर मारीच, शुक और सारण तथा महोदर और धूम्राक्ष नर्मदा में अवगाहन करने लगे।"
Verse 33
राक्षसेन्द्रगजैस् तैस् तु क्षोभ्यते नर्मदा नदी । वामनाञ्जनपद्माद्यैर् गङ्गा इव महागजैः ॥
rākṣasendragajais tais tu kṣobhyate narmadā nadī | vāmanāñjanapadmādyair gaṅgā iva mahāgajaiḥ
"By those elephant-like rākṣasa-lords the river Narmadā was stirred up, as the Ganges is stirred by great elephants — the vāmanas, añjanas, padmas and the rest."
vāmana, añjana and padma are names/classes of the great world-elephants (dig-gajas).
"हाथियों के समान उन राक्षसराजों से नर्मदा नदी उसी प्रकार क्षुब्ध कर दी गई, जैसे वामन, अंजन, पद्म आदि महागजों से गंगा क्षुब्ध होती है।"
Verse 34
ततस् ते राक्षसाअः स्नात्वा नर्मदाया वराम्भसि । उत्तीर्य पुष्पाण्य् आजह्रुर् बल्यर्थं रावणस्य तु ॥
tatas te rākṣasāaḥ snātvā narmadāyā varāmbhasi | uttīrya puṣpāṇy ājahrur balyarthaṃ rāvaṇasya tu
"Then those rākṣasas, having bathed in the excellent waters of the Narmadā, coming up, brought flowers for Rāvaṇa's offering."
"तब वे राक्षस नर्मदा के उत्तम जल में स्नान करके बाहर निकले और रावण की पूजा के लिए पुष्प ले आए।"
Verse 35
नर्मदा पुलिने रम्ये शुभ्राभ्रसदृशप्रभे । राक्षसेन्द्रैर् मुहूर्तेन कृतः पुष्पमयो गिरिः ॥
narmadā puline ramye śubhrābhrasadṛśaprabhe | rākṣasendrair muhūrtena kṛtaḥ puṣpamayo giriḥ
"On the Narmadā's lovely bank, bright as a white cloud, by the rākṣasa-lords in a moment a mountain made of flowers was raised."
"श्वेत मेघ के समान प्रभा वाले नर्मदा के उस रमणीय तट पर राक्षसराजों ने क्षण भर में पुष्पों का एक पर्वत खड़ा कर दिया।"
Verse 36
पुष्पेषूपहृतेष्व् एव रावणो राक्षसेश्वरः । अवतीर्णो नदीं स्नातुं गङ्गाम् इव महागजः ॥
puṣpeṣūpahṛteṣv eva rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | avatīrṇo nadīṃ snātuṃ gaṅgām iva mahāgajaḥ
"When the flowers had been brought, Rāvaṇa, the rākṣasa-lord, descended into the river to bathe, like a great elephant into the Ganges."
"पुष्प ले आए जाने पर राक्षसेश्वर रावण स्नान के लिए नदी में उसी प्रकार उतरा, जैसे कोई महागज गंगा में उतरता है।"
Verse 37
तत्र स्नात्वा च विधिवज् जप्त्वा जप्यम् अनुत्तमम् । नर्मदा सलिलात् तस्माद् उत्ततार स रावणः ॥
tatra snātvā ca vidhivaj japtvā japyam anuttamam | narmadā salilāt tasmād uttatāra sa rāvaṇaḥ
"Having bathed there according to rule, and muttered the unsurpassed prayer, Rāvaṇa rose up from that water of the Narmadā."
"वहाँ विधिपूर्वक स्नान करके और परम उत्तम जप करके रावण नर्मदा के उस जल से बाहर निकल आया।"
Verse 38
रावणं प्राञ्जलिं यान्तम् अन्वयुः सप्तराक्षसाः । यत्र यत्र स याति स्म रावणो राक्षसाधिपः । जाम्बूनदमयं लिङ्गं तत्र तत्र स्म नीयते ॥
rāvaṇaṃ prāñjaliṃ yāntam anvayuḥ saptarākṣasāḥ | yatra yatra sa yāti sma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | jāmbūnadamayaṃ liṅgaṃ tatra tatra sma nīyate
"As Rāvaṇa went with hands joined in reverence, the seven rākṣasas followed; and wherever Rāvaṇa, the rākṣasa-lord, went, there a liṅga made of gold was carried along."
"हाथ जोड़े जाते हुए रावण के पीछे सातों राक्षस चले; और राक्षसराज रावण जहाँ-जहाँ जाता, वहाँ-वहाँ सुवर्णमय लिंग साथ ले जाया जाता था।"
Verse 39
वालुकवेदिमध्ये तु तल् लिङ्गं स्थाप्य रावणः । अर्चयाम् आस गन्धैश् च पुष्पैश् चामृतगन्धिभिः ॥
vālukavedimadhye tu tal liṅgaṃ sthāpya rāvaṇaḥ | arcayām āsa gandhaiś ca puṣpaiś cāmṛtagandhibhiḥ
"Setting that liṅga in the midst of a sand-altar, Rāvaṇa worshipped it with perfumes and with flowers fragrant as nectar."
"बालू की वेदी के बीच उस लिंग को स्थापित करके रावण ने गन्धों और अमृत के समान सुगन्धित पुष्पों से उसकी अर्चना की।"
Verse 40
ततः सताम् आर्तिहरं हरं परं; वरप्रदं चन्द्रमयूखभूषणम् । समर्चयित्वा स निशाचरो जगौ; प्रसार्य हस्तान् प्रणनर्त चायतान् ॥
tataḥ satām ārtiharaṃ haraṃ paraṃ; varapradaṃ candramayūkhabhūṣaṇam | samarcayitvā sa niśācaro jagau; prasārya hastān praṇanarta cāyatān
"Then, having worshipped Hara, the supreme, remover of the griefs of the good, granter of boons, adorned with the moon's rays, the night-ranger sang, and, stretching forth his long arms, danced."
"तब सज्जनों के दुःख हरने वाले, वरदायक, चन्द्रकिरणों से विभूषित परम शिव की भली-भाँति अर्चना करके वह निशाचर गाने लगा और अपनी लम्बी भुजाएँ फैलाकर नाचने लगा।"