Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 30

Uttara Kanda

42 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    जिते महेन्द्रे ऽतिबले रावणस्य सुतेन वै । प्रजापतिं पुरस्कृत्य गता लङ्कां सुरास् तदा ॥

    jite mahendre 'tibale rāvaṇasya sutena vai | prajāpatiṃ puraskṛtya gatā laṅkāṃ surās tadā

    When the exceedingly mighty great Indra had been conquered by Rāvaṇa's son, the gods then, placing Prajāpati (Brahmā) at their head, went to Laṅkā.

    जब रावण के पुत्र द्वारा अत्यन्त बलशाली महेन्द्र जीत लिए गए, तब देवता प्रजापति (ब्रह्मा) को आगे करके लंका गए।

  2. Verse 2

    तं रावणं समासाद्य पुत्रभ्रातृभिर् आवृतम् । अब्रवीद् गगने तिष्ठन् सान्त्वपूर्वं प्रजापतिः ॥

    taṃ rāvaṇaṃ samāsādya putrabhrātṛbhir āvṛtam | abravīd gagane tiṣṭhan sāntvapūrvaṃ prajāpatiḥ

    Approaching that Rāvaṇa, surrounded by his sons and brothers, Prajāpati, standing in the sky, spoke in a conciliating manner.

    पुत्रों और भाइयों से घिरे हुए उस रावण के पास पहुँचकर आकाश में स्थित प्रजापति ने सान्त्वनापूर्वक कहा।

  3. Verse 3

    वत्स रावण तुष्टो ऽस्मि तव पुत्रस्य संयुगे । अहो ऽस्य विक्रमौदार्यं तव तुल्यो ऽधिको ऽपि वा ॥

    vatsa rāvaṇa tuṣṭo 'smi tava putrasya saṃyuge | aho 'sya vikramaudāryaṃ tava tulyo 'dhiko 'pi vā

    "Dear Rāvaṇa, I am pleased with your son in the battle. Ah, his valour and nobility! He is your equal, or even your superior."

    "वत्स रावण! मैं संग्राम में तुम्हारे पुत्र से सन्तुष्ट हूँ। अहा, इसका पराक्रम और औदार्य! यह तुम्हारे समान, वरन् तुमसे भी बढ़कर है।"

  4. Verse 4

    जितं हि भवता सर्वं त्रैलोक्यं स्वेन तेजसा । कृता प्रतिज्ञा सफला प्रीतो ऽस्मि स्वसुतेन वै ॥

    jitaṃ hi bhavatā sarvaṃ trailokyaṃ svena tejasā | kṛtā pratijñā saphalā prīto 'smi svasutena vai

    "For by you the whole triple world has been conquered by your own splendour; your vow is made fruitful. I am pleased, indeed, with your son."

    "तुमने अपने तेज से सारा त्रैलोक्य जीत लिया; तुम्हारी प्रतिज्ञा सफल हो गई। मैं तुम्हारे पुत्र से प्रसन्न हूँ।"

  5. Verse 5

    अयं च पुत्रो ऽतिबलस् तव रावणरावणिः । इन्द्रजित् त्व् इति विख्यातो जगत्य् एष भविष्यति ॥

    ayaṃ ca putro 'tibalas tava rāvaṇarāvaṇiḥ | indrajit tv iti vikhyāto jagaty eṣa bhaviṣyati

    "And this exceedingly mighty son of yours, O Rāvaṇa — Rāvaṇi — shall be renowned in the world as Indrajit, the conqueror of Indra."

    "और हे रावण! तुम्हारा यह अत्यन्त बलवान् पुत्र रावणि जगत् में 'इन्द्रजित्' नाम से विख्यात होगा।"

  6. Verse 6

    बलवाञ् शत्रुनिर्जेता भविष्यत्य् एष राक्षसः । यम् आश्रित्य त्वया राजन् स्थापितास् त्रिदशा वशे ॥

    balavāñ śatrunirjetā bhaviṣyaty eṣa rākṣasaḥ | yam āśritya tvayā rājan sthāpitās tridaśā vaśe

    "Mighty, a vanquisher of foes, shall this rākṣasa be; relying upon whom, O king, you have set the thirty gods under your sway."

    "हे राजन्! यह राक्षस बलवान् और शत्रुविजयी होगा, जिसका आश्रय लेकर तुमने देवताओं को अपने वश में कर रखा है।"

  7. Verse 7

    तन् मुच्यतां महाबाहो महेन्द्रः पाकशासनः । किं चास्य मोक्षणार्थाय प्रयच्छन्ति दिवौकसः ॥

    tan mucyatāṃ mahābāho mahendraḥ pākaśāsanaḥ | kiṃ cāsya mokṣaṇārthāya prayacchanti divaukasaḥ

    "Therefore let great Indra, the chastiser of Pāka, be released, O mighty-armed one. What, moreover, do the dwellers of heaven offer for his release?"

    "इसलिए हे महाबाहु! पाकशासन महेन्द्र को छोड़ दिया जाए। और इसके छुड़ाने के बदले देवगण क्या दें?"

  8. Verse 8

    अथाब्रवीन् महातेजा इन्द्रजित् समितिंजयः । अमरत्वम् अहं देव वृणोमीहास्य मोक्षणे ॥

    athābravīn mahātejā indrajit samitiṃjayaḥ | amaratvam ahaṃ deva vṛṇomīhāsya mokṣaṇe

    Then the great-splendoured Indrajit, victor in battle-assemblies, said: "I choose immortality, O god, here for his release."

    तब महातेजस्वी, संग्रामविजयी इन्द्रजित् बोला — "हे देव! इसके छोड़ने के बदले मैं अमरत्व माँगता हूँ।"

  9. Verse 9

    अब्रवीत् तु तदा देवो रावणिं कमलोद्भवः । नास्ति सर्वामरत्वं हि केषां चित् प्राणिनां भुवि ॥

    abravīt tu tadā devo rāvaṇiṃ kamalodbhavaḥ | nāsti sarvāmaratvaṃ hi keṣāṃ cit prāṇināṃ bhuvi

    But the lotus-born god then said to Rāvaṇi: "There is no complete immortality for any of the living beings upon earth."

    किन्तु तब कमल से उत्पन्न ब्रह्मा ने रावणि से कहा — "पृथ्वी पर किसी भी प्राणी के लिए पूर्ण अमरत्व नहीं है।"

  10. Verse 10

    अथाब्रवीत् स तत्रस्थम् इन्द्रजित् पद्मसंभवम् । श्रूयतां या भवेत् सिद्धिः शतक्रतुविमोक्षणे ॥

    athābravīt sa tatrastham indrajit padmasaṃbhavam | śrūyatāṃ yā bhavet siddhiḥ śatakratuvimokṣaṇe

    Then he said to the lotus-born, standing there: "Let the boon be heard, then, which shall serve at the release of Śatakratu."

    तब इन्द्रजित् ने वहाँ स्थित उस ब्रह्मा से कहा — "तो शतक्रतु के छोड़ने में जो सिद्धि (वर) हो, वह सुनिए।"

  11. Verse 11

    ममेष्टं नित्यशो देव हव्यैः संपूज्य पावकम् । संग्रामम् अवतर्तुं वै शत्रुनिर्जयकाङ्क्षिणः ॥

    mameṣṭaṃ nityaśo deva havyaiḥ saṃpūjya pāvakam | saṃgrāmam avatartuṃ vai śatrunirjayakāṅkṣiṇaḥ

    "It is ever my wish, O god, having worshipped the Fire with oblations, to descend into battle, desiring to conquer the foe."

    "हे देव! शत्रु पर विजय की कामना से संग्राम में उतरने के पूर्व हव्य से अग्नि की पूजा करना मेरा नित्य का अभीष्ट हो।"

  12. Verse 12

    तस्मिंश् चेद् असमाप्ते तु जप्यहोमे विभावसोः । युध्येयं देव संग्रामे तदा मे स्याद् विनाशनम् ॥

    tasmiṃś ced asamāpte tu japyahome vibhāvasoḥ | yudhyeyaṃ deva saṃgrāme tadā me syād vināśanam

    "If, while that muttered prayer and fire-offering to the Fire-god is unfinished, I should fight in the battle, O god, then let there be my destruction."

    "हे देव! यदि अग्नि के उस जप-होम के अधूरे रहते मैं संग्राम में युद्ध करूँ, तभी मेरा विनाश हो।"

  13. Verse 13

    सर्वो हि तपसा चैव वृणोत्य् अमरतां पुमान् । विक्रमेण मया त्व् एतद् अमरत्वं प्रवर्तितम् ॥

    sarvo hi tapasā caiva vṛṇoty amaratāṃ pumān | vikrameṇa mayā tv etad amaratvaṃ pravartitam

    "For every man wins immortality by austerity; but by me this immortality has been set in motion through valour."

    "प्रत्येक पुरुष तप से ही अमरता प्राप्त करता है; किन्तु मैंने यह अमरत्व पराक्रम से प्रवर्तित किया है।"

  14. Verse 14

    एवम् अस्त्व् इति तं प्राह वाक्यं देवः प्रजापतिः । मुक्तश् चेन्द्रजिता शक्रो गताश् च त्रिदिवं सुराः ॥

    evam astv iti taṃ prāha vākyaṃ devaḥ prajāpatiḥ | muktaś cendrajitā śakro gatāś ca tridivaṃ surāḥ

    "So be it" — the god Prajāpati spoke that word to him; and Śakra was released by Indrajit, and the gods went to the triple heaven.

    देव प्रजापति ने उससे कहा — "ऐसा ही हो।" तब इन्द्रजित् ने शक्र को छोड़ दिया और देवता स्वर्ग को चले गए।

  15. Verse 15

    एतस्मिन्न् अन्तरे शक्रो दीनो भ्रष्टाम्बरस्रजः । राम चिन्तापरीतात्मा ध्यानतत्परतां गतः ॥

    etasminn antare śakro dīno bhraṣṭāmbarasrajaḥ | rāma cintāparītātmā dhyānatatparatāṃ gataḥ

    In this interval Śakra, wretched, his garlands and garments fallen away, his mind overcome with care, fell into deep brooding.

    हे राम! इसी बीच दीन शक्र, जिनकी माला और वस्त्र गिर चुके थे, चिन्ता से व्याकुल चित्त होकर गहरे ध्यान में डूब गए।

  16. Verse 16

    तं तु दृष्ट्वा तथाभूतं प्राह देवः प्रजापतिः । शक्रक्रतो किम् उत्कण्ठां करोषि स्मर दुष्कृतम् ॥

    taṃ tu dṛṣṭvā tathābhūtaṃ prāha devaḥ prajāpatiḥ | śakrakrato kim utkaṇṭhāṃ karoṣi smara duṣkṛtam

    Seeing him in such a state, the god Prajāpati said: "O Śakra of a hundred rites, why do you grieve? Recall your evil deed."

    उन्हें इस दशा में देखकर देव प्रजापति ने कहा — "हे शतक्रतो! क्यों उत्कण्ठित होते हो? अपने दुष्कर्म का स्मरण करो।"

  17. Verse 17

    अमरेन्द्र मया बह्व्यः प्रजाः सृष्टाः पुरा प्रभो । एकवर्णाः समाभाषा एकरूपाश् च सर्वशः ॥

    amarendra mayā bahvyaḥ prajāḥ sṛṣṭāḥ purā prabho | ekavarṇāḥ samābhāṣā ekarūpāś ca sarvaśaḥ

    "O lord of the immortals, by me, O lord, were many creatures created of old — of one colour, one speech, and one form in every way."

    "हे अमरेन्द्र! हे प्रभो! पूर्वकाल में मैंने बहुत सी प्रजाएँ रचीं, जो सब प्रकार से एक ही वर्ण, एक ही वाणी और एक ही रूप वाली थीं।"

  18. Verse 18

    तासां नास्ति विशेषो हि दर्शने लक्षणे ऽपि वा । ततो ऽहम् एकाग्रमनास् ताः प्रजाः पर्यचिन्तयम् ॥

    tāsāṃ nāsti viśeṣo hi darśane lakṣaṇe 'pi vā | tato 'ham ekāgramanās tāḥ prajāḥ paryacintayam

    "Among them there was no distinction, whether in appearance or in mark; therefore I, with single-minded intent, pondered upon those creatures."

    "उनमें न तो देखने में कोई भेद था, न किसी लक्षण में; अतः मैंने एकाग्रचित्त होकर उन प्रजाओं पर विचार किया।"

  19. Verse 19

    सो ऽहं तासां विशेषार्थं स्त्रियम् एकां विनिर्ममे । यद् यत् प्रजानां प्रत्यङ्गं विशिष्टं तत् तद् उद्धृतम् ॥

    so 'haṃ tāsāṃ viśeṣārthaṃ striyam ekāṃ vinirmame | yad yat prajānāṃ pratyaṅgaṃ viśiṣṭaṃ tat tad uddhṛtam

    "So I, to make a distinction among them, fashioned a single woman; whatever limb was most excellent in creatures, that I drew forth."

    "उनमें भेद उत्पन्न करने के लिए मैंने एक स्त्री का निर्माण किया; प्रजाओं का जो-जो अंग सबसे उत्कृष्ट था, उसी-उसी को चुन लिया।"

  20. Verse 20

    ततो मया रूपगुणैर् अहल्या स्त्री विनिर्मिता । अहल्येत्य् एव च मया तस्या नाम प्रवर्तितम् ॥

    tato mayā rūpaguṇair ahalyā strī vinirmitā | ahalyety eva ca mayā tasyā nāma pravartitam

    "Then by me, with such beauty and qualities, the woman Ahalyā was fashioned; and 'Ahalyā' — this name was set by me for her."

    "तब मैंने उन रूप-गुणों से अहल्या नामक स्त्री बनाई; और 'अहल्या' — यही नाम मैंने उसका रखा।"

  21. Verse 21

    निर्मितायां तु देवेन्द्र तस्यां नार्यां सुरर्षभ । भविष्यतीति कस्यैषा मम चिन्ता ततो ऽभवत् ॥

    nirmitāyāṃ tu devendra tasyāṃ nāryāṃ surarṣabha | bhaviṣyatīti kasyaiṣā mama cintā tato 'bhavat

    "When that woman had been fashioned, O lord of the gods, O bull among the gods, this care then arose in me: whose shall she be?"

    "हे देवेन्द्र! हे सुरश्रेष्ठ! उस स्त्री के बन जाने पर मुझे यह चिन्ता हुई कि यह किसकी होगी।"

  22. Verse 22

    त्वं तु शक्र तदा नारीं जानीषे मनसा प्रभो । स्थानाधिकतया पत्नी ममैषेति पुरंदर ॥

    tvaṃ tu śakra tadā nārīṃ jānīṣe manasā prabho | sthānādhikatayā patnī mamaiṣeti puraṃdara

    "But you, Śakra, then thought of that woman in your mind, O lord, O Puraṃdara: 'She, by reason of my higher station, is my wife.'"

    "हे प्रभो पुरन्दर! हे शक्र! तब तुमने मन-ही-मन उस नारी को यह समझ लिया कि अपने ऊँचे पद के कारण यह मेरी ही पत्नी है।"

  23. Verse 23

    सा मया न्यासभूता तु गौतमस्य महात्मनः । न्यस्ता बहूनि वर्षाणि तेन निर्यातिता च सा ॥

    sā mayā nyāsabhūtā tu gautamasya mahātmanaḥ | nyastā bahūni varṣāṇi tena niryātitā ca sā

    "But she was placed by me as a deposit in the keeping of the great-souled Gautama; many years she was lodged with him, and by him she was returned."

    "किन्तु मैंने उसे महात्मा गौतम के पास धरोहर रूप में रख दिया; बहुत वर्षों तक वह उनके पास रही, और उन्होंने उसे लौटा दिया।"

  24. Verse 24

    ततस् तस्य परिज्ञाय मया स्थैर्यं महामुनेः । ज्ञात्वा तपसि सिद्धिं च पत्न्यर्थं स्पर्शिता तदा ॥

    tatas tasya parijñāya mayā sthairyaṃ mahāmuneḥ | jñātvā tapasi siddhiṃ ca patnyarthaṃ sparśitā tadā

    "Then, having recognized the steadfastness of that great sage, and knowing his perfection in austerity, I entrusted her to him then as his wife."

    "तब उस महामुनि की दृढ़ता को पहचानकर, और तप में उनकी सिद्धि जानकर, मैंने उसे पत्नी-रूप में तभी उन्हें सौंप दिया।"

  25. Verse 25

    स तया सह धर्मात्मा रमते स्म महामुनिः । आसन् निराशा देवास् तु गौतमे दत्तया तया ॥

    sa tayā saha dharmātmā ramate sma mahāmuniḥ | āsan nirāśā devās tu gautame dattayā tayā

    "With her that righteous great sage took his delight; but the gods became bereft of hope, she having been given to Gautama."

    "वे धर्मात्मा महामुनि उसके साथ रमण करने लगे; किन्तु अहल्या के गौतम को दे दिए जाने से देवता निराश हो गए।"

  26. Verse 26

    त्वं क्रुद्धस् त्व् इह कामात्मा गत्वा तस्याश्रमं मुनेः । दृष्टवांश् च तदा तां स्त्रीं दीप्ताम् अग्निशिखाम् इव ॥

    tvaṃ kruddhas tv iha kāmātmā gatvā tasyāśramaṃ muneḥ | dṛṣṭavāṃś ca tadā tāṃ strīṃ dīptām agniśikhām iva

    "You, enraged and lustful of heart, going there to the hermitage of the sage, then beheld that woman, blazing like a flame of fire."

    "हे शक्र! तब तुम क्रुद्ध और कामासक्त होकर उस मुनि के आश्रम में गए और वहाँ अग्निशिखा के समान देदीप्यमान उस स्त्री को देखा।"

  27. Verse 27

    सा त्वया धर्षिता शक्र कामार्तेन समन्युना । दृष्टस् त्वं च तदा तेन आश्रमे परमर्षिणा ॥

    sā tvayā dharṣitā śakra kāmārtena samanyunā | dṛṣṭas tvaṃ ca tadā tena āśrame paramarṣiṇā

    "She was violated by you, Śakra, afflicted as you were with lust and passion; and you too were then seen by that supreme sage in his hermitage."

    "काम और क्रोध से व्याकुल तुमने, हे शक्र, उसका धर्षण किया; और तभी उस परम ऋषि ने तुम्हें आश्रम में देख लिया।"

  28. Verse 28

    ततः क्रुद्धेन तेनासि शप्तः परमतेजसा । गतो ऽसि येन देवेन्द्र दशाभागविपर्ययम् ॥

    tataḥ kruddhena tenāsi śaptaḥ paramatejasā | gato 'si yena devendra daśābhāgaviparyayam

    "Then by that enraged one of supreme splendour you were cursed, O lord of the gods, whereby you went into a reversal amounting to a tenth-part."

    daśābhāga-viparyaya: literally 'a reversal of a tenth part'; it denotes the diminution of Indra's dignity/strength, elaborated in the curses that follow.

    "तब क्रोध में भरे उस परमतेजस्वी ने तुम्हें शाप दिया, हे देवेन्द्र, जिससे तुम दशा के विपर्यय (ह्रास) को प्राप्त हुए।"

  29. Verse 29

    यस्मान् मे धर्षिता पत्नी त्वया वासव निर्भयम् । तस्मात् त्वं समरे राजञ् शत्रुहस्तं गमिष्यसि ॥

    yasmān me dharṣitā patnī tvayā vāsava nirbhayam | tasmāt tvaṃ samare rājañ śatruhastaṃ gamiṣyasi

    "'Since my wife was violated by you, O Vāsava, without fear, therefore, O king, you shall fall into the enemy's hand in battle."

    "'हे वासव! चूँकि तुमने निडर होकर मेरी पत्नी का धर्षण किया, इसलिए हे राजन्! तुम संग्राम में शत्रु के हाथ पड़ोगे।'"

  30. Verse 30

    अयं तु भावो दुर्बुद्धे यस् त्वयेह प्रवर्तितः । मानुषेष्व् अपि सर्वेषु भविष्यति न संशयः ॥

    ayaṃ tu bhāvo durbuddhe yas tvayeha pravartitaḥ | mānuṣeṣv api sarveṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ

    "'And this disposition which has here been set in motion by you, O evil-minded one, shall come to be among all men also — there is no doubt."

    "'और हे दुर्बुद्धे! यहाँ तुमने जिस भाव (कामवृत्ति) को प्रवर्तित किया है, वह निस्सन्देह समस्त मनुष्यों में भी व्याप्त होगा।'"

  31. Verse 31

    तत्राधर्मः सुबलवान् समुत्थास्यति यो महान् । तत्रार्धं तस्य यः कर्ता त्वय्य् अर्धं निपतिष्यति ॥

    tatrādharmaḥ subalavān samutthāsyati yo mahān | tatrārdhaṃ tasya yaḥ kartā tvayy ardhaṃ nipatiṣyati

    "'There a very mighty, great unrighteousness shall arise; of it, whoever shall be the doer, half of it shall fall upon you."

    "'वहाँ जो महान् और अत्यन्त प्रबल अधर्म उठ खड़ा होगा, उसका जो कर्ता होगा, उसका आधा भाग तुम पर आ पड़ेगा।'"

  32. Verse 32

    न च ते स्थावरं स्थानं भविष्यति पुरंदर । एतेनाधर्मयोगेन यस् त्वयेह प्रवर्तितः ॥

    na ca te sthāvaraṃ sthānaṃ bhaviṣyati puraṃdara | etenādharmayogena yas tvayeha pravartitaḥ

    "'And you shall have no fixed, abiding station, O Puraṃdara, by reason of this bond of unrighteousness which has here been set in motion by you."

    "'हे पुरन्दर! यहाँ तुमने जिस अधर्म-सम्बन्ध को प्रवर्तित किया है, उसके कारण तुम्हें कोई स्थिर स्थान प्राप्त न होगा।'"

  33. Verse 33

    यश् च यश् च सुरेन्द्रः स्याद् ध्रुवः स न भविष्यति । एष शापो मया मुक्त इत्य् असौ त्वां तदाब्रवीत् ॥

    yaś ca yaś ca surendraḥ syād dhruvaḥ sa na bhaviṣyati | eṣa śāpo mayā mukta ity asau tvāṃ tadābravīt

    "'And whoever shall at any time be lord of the gods, he shall not be permanent — this curse is released by me' — thus he spoke to you then."

    "'और जो-जो देवराज होगा, वह स्थिर न रहेगा — यह शाप मैंने दे दिया है' — ऐसा उसने तब तुमसे कहा।"

  34. Verse 34

    तां तु भार्यां विनिर्भर्त्स्य सो ऽब्रवीत् सुमहातपाः । दुर्विनीते विनिध्वंस ममाश्रमसमीपतः ॥

    tāṃ tu bhāryāṃ vinirbhartsya so 'bravīt sumahātapāḥ | durvinīte vinidhvaṃsa mamāśramasamīpataḥ

    "Having rebuked that wife of his, the one of great austerity said: 'O ill-behaved one, be gone from the vicinity of my hermitage."

    "और अपनी उस पत्नी को फटकारते हुए वे महातपस्वी बोले — 'हे दुराचारिणी! मेरे आश्रम के समीप से चली जा।'"

  35. Verse 35

    रूपयौवनसंपन्ना यस्मात् त्वम् अनवस्थिता । तस्माद् रूपवती लोके न त्वम् एका भविष्यसि ॥

    rūpayauvanasaṃpannā yasmāt tvam anavasthitā | tasmād rūpavatī loke na tvam ekā bhaviṣyasi

    "'Since you, endowed with beauty and youth, have not remained steadfast, therefore you shall not be the only beautiful one in the world."

    "'चूँकि रूप और यौवन से सम्पन्न होकर भी तू स्थिर न रही, इसलिए तू ही लोक में एकमात्र रूपवती न रहेगी।'"

  36. Verse 36

    रूपं च तत् प्रजाः सर्वा गमिष्यन्ति सुदुर्लभम् । यत् तवेदं समाश्रित्य विभ्रमे ऽयम् उपस्थितः ॥

    rūpaṃ ca tat prajāḥ sarvā gamiṣyanti sudurlabham | yat tavedaṃ samāśritya vibhrame 'yam upasthitaḥ

    "'And that beauty, most hard to attain, shall pass to all creatures — the beauty relying on which this wanton deceit came upon you.'"

    "'और तेरा वह परम दुर्लभ रूप समस्त प्रजाओं में बँट जाएगा — वही रूप, जिसके कारण तुझ पर यह विभ्रम आ पड़ा।'"

  37. Verse 37

    तदा प्रभृति भूयिष्ठं प्रजा रूपसमन्विताः । शापोत्सर्गाद् धि तस्येदं मुनेः सर्वम् उपागतम् ॥

    tadā prabhṛti bhūyiṣṭhaṃ prajā rūpasamanvitāḥ | śāpotsargād dhi tasyedaṃ muneḥ sarvam upāgatam

    "From then on, for the most part, creatures came to be endowed with beauty; for all this came about through that sage's release of the curse."

    "तभी से प्रायः प्रजाएँ रूप से सम्पन्न हुईं; क्योंकि यह सब उस मुनि के शाप-त्याग से ही हुआ।"

  38. Verse 38

    तत् स्मर त्वं महाबाहो दुष्कृतं यत् त्वया कृतम् । येन त्वं ग्रहणं शत्रोर् गतो नान्येन वासव ॥

    tat smara tvaṃ mahābāho duṣkṛtaṃ yat tvayā kṛtam | yena tvaṃ grahaṇaṃ śatror gato nānyena vāsava

    "Therefore recall, O mighty-armed one, the evil deed which was done by you, by which you fell into the enemy's capture, O Vāsava, and by no other cause."

    "इसलिए हे महाबाहो! तुम उस दुष्कर्म का स्मरण करो, जो तुमने किया, जिसके कारण हे वासव! तुम शत्रु की बन्दी-दशा को प्राप्त हुए, किसी अन्य कारण से नहीं।"

  39. Verse 39

    शीघ्रं यजस्व यज्ञं त्वं वैष्णवं सुसमाहितः । पावितस् तेन यज्ञेन यास्यसि त्रिदिवं ततः ॥

    śīghraṃ yajasva yajñaṃ tvaṃ vaiṣṇavaṃ susamāhitaḥ | pāvitas tena yajñena yāsyasi tridivaṃ tataḥ

    "Swiftly perform the Vaiṣṇava sacrifice, well-composed; purified by that sacrifice you shall then go to the triple heaven."

    "तुम शीघ्र ही एकाग्रचित्त होकर वैष्णव यज्ञ करो; उस यज्ञ से पवित्र होकर तुम फिर स्वर्ग को जाओगे।"

  40. Verse 40

    पुत्रश् च तव देवेन्द्र न विनष्टो महारणे । नीतः संनिहितश् चैव अर्यकेण महोदधौ ॥

    putraś ca tava devendra na vinaṣṭo mahāraṇe | nītaḥ saṃnihitaś caiva aryakeṇa mahodadhau

    "And your son, O lord of the gods, has not perished in the great battle; he has been carried off and kept safe in the great ocean by his grandsire."

    "और हे देवेन्द्र! तुम्हारा पुत्र महासंग्राम में नष्ट नहीं हुआ; उसके नाना द्वारा उसे महासागर में ले जाकर सुरक्षित रखा गया है।"

  41. Verse 41

    एतच् छ्रुत्वा महेन्द्रस् तु यज्ञम् इष्ट्वा च वैष्णवम् । पुनस् त्रिदिवम् आक्रामद् अन्वशासच् च देवताः ॥

    etac chrutvā mahendras tu yajñam iṣṭvā ca vaiṣṇavam | punas tridivam ākrāmad anvaśāsac ca devatāḥ

    Hearing this, great Indra, having performed the Vaiṣṇava sacrifice, again ascended to the triple heaven and ruled over the gods.

    यह सुनकर महेन्द्र वैष्णव यज्ञ करके फिर स्वर्ग पर अधिकार कर बैठे और देवताओं पर शासन करने लगे।

  42. Verse 42

    एतद् इन्द्रजितो राम बलं यत् कीर्तितं मया । निर्जितस् तेन देवेन्द्रः प्राणिनो ऽन्ये च किं पुनः ॥

    etad indrajito rāma balaṃ yat kīrtitaṃ mayā | nirjitas tena devendraḥ prāṇino 'nye ca kiṃ punaḥ

    This is the might of Indrajit, O Rāma, which has been proclaimed by me; by him the lord of the gods was conquered — how much more other living beings?

    हे राम! यह इन्द्रजित् का वह बल है जो मैंने तुम्हें बताया; उसने देवराज तक को जीत लिया — फिर अन्य प्राणियों की तो बात ही क्या!