Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 29

Uttara Kanda

40 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    ततस् तमसि संजाते राक्षसा दैवतैः सह । अयुध्यन्त बलोन्मत्ताः सूदयन्तः परस्परम् ॥

    tatas tamasi saṃjāte rākṣasā daivataiḥ saha | ayudhyanta balonmattāḥ sūdayantaḥ parasparam

    Then, darkness having set in, the rākṣasas with the gods fought, mad with strength, slaying one another.

    तब अन्धकार छा जाने पर बल से उन्मत्त राक्षस देवताओं के साथ एक-दूसरे का संहार करते हुए लड़ने लगे।

  2. Verse 2

    ततस् तु देवसैन्येन राक्षसानां महद् बलम् । दशांशं स्थापितं युद्धे शेषं नीतं यमक्षयम् ॥

    tatas tu devasainyena rākṣasānāṃ mahad balam | daśāṃśaṃ sthāpitaṃ yuddhe śeṣaṃ nītaṃ yamakṣayam

    Then by the army of the gods a tenth part of the great host of the rākṣasas was left standing in the battle; the rest was led to the realm of Yama.

    तब देवसेना ने युद्ध में राक्षसों की उस महान् सेना का दसवाँ भाग ही शेष रहने दिया; बाकी सबको यमलोक पहुँचा दिया।

  3. Verse 3

    तस्मिंस् तु तमसा नद्धे सर्वे ते देवराक्षसाः । अन्योन्यं नाभ्यजानन्त युध्यमानाः परस्परम् ॥

    tasmiṃs tu tamasā naddhe sarve te devarākṣasāḥ | anyonyaṃ nābhyajānanta yudhyamānāḥ parasparam

    In that darkness, enveloped by gloom, all those gods and rākṣasas did not recognize one another as they fought together.

    अन्धकार से घिरे हुए उस रण में वे सभी देवता और राक्षस परस्पर लड़ते हुए एक-दूसरे को नहीं पहचान पा रहे थे।

  4. Verse 4

    इन्द्रश् च रावणश् चैव रावणिश् च महाबलः । तस्मिंस् तमोजालवृते मोहम् ईयुर् न ते त्रयः ॥

    indraś ca rāvaṇaś caiva rāvaṇiś ca mahābalaḥ | tasmiṃs tamojālavṛte moham īyur na te trayaḥ

    Indra and Rāvaṇa, and the mighty Rāvaṇi — those three, in that net of darkness, fell into bewilderment.

    इन्द्र, रावण और महाबली रावणि — ये तीनों ही अन्धकार के उस जाल में घिरकर भी मोह को प्राप्त न हुए।

  5. Verse 5

    स तु दृष्ट्वा बलं सर्वं निहतं रावणो रणे । क्रोधम् अभ्यागमत् तीव्रं महानादं च मुक्तवान् ॥

    sa tu dṛṣṭvā balaṃ sarvaṃ nihataṃ rāvaṇo raṇe | krodham abhyāgamat tīvraṃ mahānādaṃ ca muktavān

    But Rāvaṇa, seeing all his host slain in the battle, fell into fierce wrath and uttered a great roar.

    किन्तु अपनी समस्त सेना को रण में मारी गई देखकर रावण तीव्र क्रोध में भर गया और उसने महान् गर्जना की।

  6. Verse 6

    क्रोधात् सूतं च दुर्धर्षः स्यन्दनस्थम् उवाच ह । परसैन्यस्य मध्येन यावदन्तं नयस्व माम् ॥

    krodhāt sūtaṃ ca durdharṣaḥ syandanastham uvāca ha | parasainyasya madhyena yāvadantaṃ nayasva mām

    In anger that one, hard to assail, standing in his chariot, said to his charioteer: "Through the midst of the enemy's army lead me to its very end."

    क्रोध में भरे उस दुर्धर्ष ने रथ पर स्थित रहकर सारथि से कहा — "शत्रु-सेना के बीच से मुझे उसके छोर तक ले चलो।"

  7. Verse 7

    अद्यैतांस् त्रिदशान् सर्वान् विक्रमैः समरे स्वयम् । नानाशस्त्रैर् महासारैर् नाशयामि नभस्तलात् ॥

    adyaitāṃs tridaśān sarvān vikramaiḥ samare svayam | nānāśastrair mahāsārair nāśayāmi nabhastalāt

    "Today, by my own valour in battle, with mighty varied weapons of great power, I shall destroy all these thirty gods from the vault of heaven."

    "आज मैं स्वयं अपने पराक्रम से, महान् सार वाले नाना शस्त्रों द्वारा, इन सब देवताओं का आकाशमण्डल से नाश कर दूँगा।"

  8. Verse 8

    अहम् इन्द्रं वधिष्यामि वरुणं धनदं यमम् । त्रिदशान् विनिहत्याशु स्वयं स्थास्याम्य् अथोपरि ॥

    aham indraṃ vadhiṣyāmi varuṇaṃ dhanadaṃ yamam | tridaśān vinihatyāśu svayaṃ sthāsyāmy athopari

    "I shall slay Indra, Varuṇa, the wealth-giver Kubera, and Yama; having swiftly slain the thirty gods, I shall myself stand above them."

    "मैं इन्द्र, वरुण, कुबेर और यम को मारूँगा; देवताओं को शीघ्र मारकर स्वयं उनके ऊपर जा बैठूँगा।"

  9. Verse 9

    विषादो न च कर्तव्यः शीघ्रं वाहय मे रथम् । द्विः खलु त्वां ब्रवीम्य् अद्य यावदन्तं नयस्व माम् ॥

    viṣādo na ca kartavyaḥ śīghraṃ vāhaya me ratham | dviḥ khalu tvāṃ bravīmy adya yāvadantaṃ nayasva mām

    "No despondency should be felt — swiftly drive my chariot. Twice indeed I tell you now: lead me to the very end."

    "विषाद नहीं करना चाहिए, मेरा रथ शीघ्र हाँको। आज मैं तुमसे दुबारा कहता हूँ — मुझे उस छोर तक ले चलो।"

  10. Verse 10

    अयं स नन्दनोद्देशो यत्र वर्तामहे वयम् । नय माम् अद्य तत्र त्वम् उदयो यत्र पर्वतः ॥

    ayaṃ sa nandanoddeśo yatra vartāmahe vayam | naya mām adya tatra tvam udayo yatra parvataḥ

    "This is the region of Nandana where we stand; lead me now there, where the mountain of sunrise is."

    "जहाँ हम हैं, यह नन्दन-वन का प्रदेश है; आज तुम मुझे वहाँ ले चलो, जहाँ उदयाचल पर्वत है।"

  11. Verse 11

    तस्य तद्वचनं श्रुत्वा तुरगान् स मनोजवान् । आदिदेशाथ शत्रूणां मध्येनैव च सारथिः ॥

    tasya tadvacanaṃ śrutvā turagān sa manojavān | ādideśātha śatrūṇāṃ madhyenaiva ca sārathiḥ

    Hearing that word of his, the charioteer then directed the thought-swift steeds through the very midst of the foes.

    उसका वह वचन सुनकर सारथि ने मन के समान वेग वाले घोड़ों को शत्रुओं के बीच से ही ले चलने का आदेश दिया।

  12. Verse 12

    तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा शक्रो देवेश्वरस् तदा । रथस्थः समरस्थांस् तान् देवान् वाक्यम् अथाब्रवीत् ॥

    tasya taṃ niścayaṃ jñātvā śakro deveśvaras tadā | rathasthaḥ samarasthāṃs tān devān vākyam athābravīt

    Knowing that resolve of his, Śakra, lord of the gods, standing in his chariot, then spoke this word to those gods who stood in the battle.

    उसके उस निश्चय को जानकर देवेश्वर शक्र ने उस समय रथ पर स्थित रहकर संग्राम में डटे उन देवताओं से यह वचन कहा।

  13. Verse 13

    सुराः शृणुत मद्वाक्यं यत् तावन् मम रोचते । जीवन्न् एव दशग्रीवः साधु रक्षो निगृह्यताम् ॥

    surāḥ śṛṇuta madvākyaṃ yat tāvan mama rocate | jīvann eva daśagrīvaḥ sādhu rakṣo nigṛhyatām

    "Gods, hear my word, what pleases me now: let the rākṣasa Rāvaṇa be well captured while yet alive."

    "देवताओ! मेरी बात सुनो, जो अभी मुझे अच्छा लगता है — इस राक्षस दशग्रीव को जीवित ही भली-भाँति बन्दी बना लो।"

  14. Verse 14

    एष ह्य् अतिबलः सैन्ये रथेन पवनौजसा । गमिष्यति प्रवृद्धोर्मिः समुद्र इव पर्वणि ॥

    eṣa hy atibalaḥ sainye rathena pavanaujasā | gamiṣyati pravṛddhormiḥ samudra iva parvaṇi

    "For this exceedingly mighty one, on his wind-swift chariot in the army, will surge like the sea with swelling waves on the full-moon day."

    "क्योंकि यह अत्यन्त बलवान् वायु के समान वेग वाले रथ पर सेना में, पूर्णिमा के समुद्र की उठती लहरों के समान, बढ़ा चला आएगा।"

  15. Verse 15

    न ह्य् एष हन्तुं शक्यो ऽद्य वरदानात् सुनिर्भयः । तद् ग्रहीष्यामहे रक्षो यत्ता भवत संयुगे ॥

    na hy eṣa hantuṃ śakyo 'dya varadānāt sunirbhayaḥ | tad grahīṣyāmahe rakṣo yattā bhavata saṃyuge

    "For he cannot be slain today, being quite fearless through the granting of the boon; therefore let us capture the rākṣasa — be ready in the battle."

    "यह वरदान के कारण पूर्णतः निर्भय है, अतः आज मारा नहीं जा सकता; इसलिए हम इस राक्षस को पकड़ लेंगे — संग्राम में सावधान रहो।"

  16. Verse 16

    यथा बलिं निगृह्यैतत् त्रैलोक्यं भुज्यते मया । एवम् एतस्य पापस्य निग्रहो मम रोचते ॥

    yathā baliṃ nigṛhyaitat trailokyaṃ bhujyate mayā | evam etasya pāpasya nigraho mama rocate

    "As, having captured Bali, this triple world is enjoyed by me, so the capture of this sinful one pleases me."

    "जैसे बलि को बन्दी बनाकर मैं इस त्रैलोक्य का भोग करता हूँ, वैसे ही इस पापी का निग्रह करना मुझे अच्छा लगता है।"

  17. Verse 17

    ततो ऽन्यं देशम् आस्थाय शक्रः संत्यज्य रावणम् । अयुध्यत महातेजा राक्षसान् नाशयन् रणे ॥

    tato 'nyaṃ deśam āsthāya śakraḥ saṃtyajya rāvaṇam | ayudhyata mahātejā rākṣasān nāśayan raṇe

    Then, taking up another position, Śakra, forsaking Rāvaṇa, the great-splendoured one fought, destroying the rākṣasas in the battle.

    तब दूसरे स्थान पर जा टिककर, रावण को छोड़कर, वे महातेजस्वी शक्र रण में राक्षसों का संहार करते हुए युद्ध करने लगे।

  18. Verse 18

    उत्तरेण दशग्रीवः प्रविवेशानिवर्तितः । दक्षिणेन तु पार्श्वेन प्रविवेश शतक्रतुः ॥

    uttareṇa daśagrīvaḥ praviveśānivartitaḥ | dakṣiṇena tu pārśvena praviveśa śatakratuḥ

    The ten-necked Rāvaṇa, unturned back, entered from the north, while Śatakratu entered by the southern flank.

    बिना लौटे दशग्रीव उत्तर दिशा से (सेना में) प्रविष्ट हुआ, और शतक्रतु दक्षिण पार्श्व से प्रविष्ट हुए।

  19. Verse 19

    ततः स योजनशतं प्रविष्टो राक्षसाधिपः । देवतानां बलं कृत्स्नं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥

    tataḥ sa yojanaśataṃ praviṣṭo rākṣasādhipaḥ | devatānāṃ balaṃ kṛtsnaṃ śaravarṣair avākirat

    Then that lord of the rākṣasas, having penetrated a hundred yojanas, covered the entire host of the gods with showers of arrows.

    तब सौ योजन तक भीतर घुसकर उस राक्षसराज ने समस्त देवसेना को बाण-वर्षा से ढक दिया।

  20. Verse 20

    ततः शक्रो निरीक्ष्याथ प्रविष्टं तं बलं स्वकम् । न्यवर्तयद् असंभ्रान्तः समावृत्य दशाननम् ॥

    tataḥ śakro nirīkṣyātha praviṣṭaṃ taṃ balaṃ svakam | nyavartayad asaṃbhrāntaḥ samāvṛtya daśānanam

    Then Śakra, observing his own host thus penetrated, unperturbed, turned it back, surrounding the ten-faced one.

    तब शक्र ने अपनी सेना में उसे इस प्रकार घुसा देखकर, बिना घबराए, दशानन को घेरकर उस सेना को लौटा लिया।

  21. Verse 21

    एतस्मिन्न् अन्तरे नादो मुक्तो दानवराक्षसैः । हा हताः स्मेति तं दृष्ट्वा ग्रस्तं शक्रेण रावणम् ॥

    etasminn antare nādo mukto dānavarākṣasaiḥ | hā hatāḥ smeti taṃ dṛṣṭvā grastaṃ śakreṇa rāvaṇam

    In this interval a cry was let forth by the dānavas and rākṣasas: "Alas, we are slain!" — seeing Rāvaṇa seized by Śakra.

    इसी बीच रावण को शक्र द्वारा पकड़ा गया देखकर दानवों और राक्षसों ने "हाय! हम मारे गए!" ऐसा नाद किया।

  22. Verse 22

    ततो रथं समारुह्य रावणिः क्रोधमूर्छितः । तत् सैन्यम् अतिसंक्रुद्धः प्रविवेश सुदारुणम् ॥

    tato rathaṃ samāruhya rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ | tat sainyam atisaṃkruddhaḥ praviveśa sudāruṇam

    Then, mounting his chariot, Rāvaṇi, stupefied with rage, exceedingly enraged, entered that most dreadful army.

    तब क्रोध से मूर्छित रावणि रथ पर सवार होकर, अत्यन्त क्रुद्ध होकर, उस अत्यन्त भयंकर सेना में घुस गया।

  23. Verse 23

    स तां प्रविश्य मायां तु दत्तां गोपतिना पुरा । अदृश्यः सर्वभूतानां तत् सैन्यं समवाकिरत् ॥

    sa tāṃ praviśya māyāṃ tu dattāṃ gopatinā purā | adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ tat sainyaṃ samavākirat

    Having entered upon that magic given formerly by Gopati, lord of cattle, invisible to all beings, he overwhelmed that army.

    gopati, literally 'lord of cattle,' is here the giver of the māyā; the identity is left unglossed in the text.

    पूर्वकाल में गोपति (ब्रह्मा) द्वारा दी गई उस माया का प्रयोग करके, समस्त प्राणियों के लिए अदृश्य होकर, उसने उस सेना को (बाणों से) ढक दिया।

  24. Verse 24

    ततः स देवान् संत्यज्य शक्रम् एवाभ्ययाद् द्रुतम् । महेन्द्रश् च महातेजा न ददर्श सुतं रिपोः ॥

    tataḥ sa devān saṃtyajya śakram evābhyayād drutam | mahendraś ca mahātejā na dadarśa sutaṃ ripoḥ

    Then, forsaking the gods, he swiftly advanced upon Śakra alone; but the great-splendoured great Indra did not see the foe's son.

    तब देवताओं को छोड़कर वह शीघ्र ही शक्र पर ही चढ़ आया; किन्तु महातेजस्वी महेन्द्र उस शत्रुपुत्र को देख न सके।

  25. Verse 25

    स मातलिं हयांश् चैव ताडयित्वा शरोत्तमैः । महेन्द्रं बाणवर्षेण शीघ्रहस्तो ह्य् अवाकिरत् ॥

    sa mātaliṃ hayāṃś caiva tāḍayitvā śarottamaiḥ | mahendraṃ bāṇavarṣeṇa śīghrahasto hy avākirat

    Having struck Mātali and the horses with his best arrows, swift-handed, he covered great Indra with a shower of arrows.

    उस शीघ्रहस्त ने उत्तम बाणों से मातलि और घोड़ों को मारकर महेन्द्र को बाण-वर्षा से ढक दिया।

  26. Verse 26

    ततः शक्रो रथं त्यक्त्व विसृज्य च स मातलिम् । ऐरावतं समारुह्य मृगयाम् आस रावणिम् ॥

    tataḥ śakro rathaṃ tyaktva visṛjya ca sa mātalim | airāvataṃ samāruhya mṛgayām āsa rāvaṇim

    Then Śakra, abandoning the chariot and dismissing Mātali, mounting Airāvata, sought after Rāvaṇi.

    तब शक्र रथ छोड़कर और मातलि को विदा करके ऐरावत पर सवार हो गए और रावणि को ढूँढ़ने लगे।

  27. Verse 27

    स तु माया बलाद् रक्षः संग्रामे नाभ्यदृश्यत । किरमाणः शरौघेन महेन्द्रम् अमितौजसं ॥

    sa tu māyā balād rakṣaḥ saṃgrāme nābhyadṛśyata | kiramāṇaḥ śaraughena mahendram amitaujasaṃ

    But that rākṣasa, by the power of magic, was not to be seen in the battle, scattering with floods of arrows great Indra of boundless splendour.

    किन्तु माया के बल से वह राक्षस संग्राम में दिखाई नहीं देता था, और अमित तेजस्वी महेन्द्र पर बाण-समूह बरसाता रहा।

  28. Verse 28

    स तं यदा परिश्रान्तम् इन्द्रं मेने ऽथ रावणिः । तदैनं मायया बद्ध्वा स्वसैन्यम् अभितो ऽनयत् ॥

    sa taṃ yadā pariśrāntam indraṃ mene 'tha rāvaṇiḥ | tadainaṃ māyayā baddhvā svasainyam abhito 'nayat

    When Rāvaṇi judged that Indra was worn out, then, binding him by magic, he carried him off on every side to his own army.

    जब रावणि ने इन्द्र को थका हुआ समझा, तब उन्हें माया से बाँधकर वह अपनी सेना की ओर ले गया।

  29. Verse 29

    तं दृष्ट्वाथ बलात् तस्मिन् माययापहृतं रणे । महेन्द्रम् अमराः सर्वे किं न्व् एतद् इति चुक्रुशुः । न हि दृश्यति विद्यावान् मायया येन नीयते ॥

    taṃ dṛṣṭvātha balāt tasmin māyayāpahṛtaṃ raṇe | mahendram amarāḥ sarve kiṃ nv etad iti cukruśuḥ | na hi dṛśyati vidyāvān māyayā yena nīyate

    Seeing great Indra forcibly borne off there by magic in the battle, all the immortals cried out, "What is this?" — for the adept in magic by whom he was carried could not be seen.

    रण में महेन्द्र को माया द्वारा बलपूर्वक हर ले जाया गया देखकर सभी अमर "यह क्या है?" कहकर चीख उठे; क्योंकि जिस मायावी द्वारा वे ले जाए जा रहे थे, वह दिखाई ही नहीं देता था।

  30. Verse 30

    एतस्मिन्न् अन्तरे चापि सर्वे सुरगणास् तदा । अभ्यद्रवन् सुसंक्रुद्धा रावणं शस्त्रवृष्टिभिः ॥

    etasminn antare cāpi sarve suragaṇās tadā | abhyadravan susaṃkruddhā rāvaṇaṃ śastravṛṣṭibhiḥ

    And in this interval all the hosts of the gods then, greatly enraged, rushed upon Rāvaṇa with showers of weapons.

    और इसी बीच सभी देवगण अत्यन्त क्रुद्ध होकर शस्त्रों की वर्षा से रावण पर टूट पड़े।

  31. Verse 31

    रावणस् तु समासाद्य वस्वादित्यमरुद्गणान् । न शशाक रणे स्थातुं न योद्धुं शस्त्रपीडितः ॥

    rāvaṇas tu samāsādya vasvādityamarudgaṇān | na śaśāka raṇe sthātuṃ na yoddhuṃ śastrapīḍitaḥ

    But Rāvaṇa, confronting the hosts of Vasus, Ādityas and Maruts, could not stand in the battle nor fight, oppressed by their weapons.

    किन्तु वसुओं, आदित्यों और मरुद्गणों का सामना करके, उनके शस्त्रों से पीड़ित रावण न तो रण में टिक सका, न युद्ध कर सका।

  32. Verse 32

    तं तु दृष्ट्वा परिश्रान्तं प्रहारैर् जर्जरच्छविम् । रावणिः पितरं युद्धे ऽदर्शनस्थो ऽब्रवीद् इदम् ॥

    taṃ tu dṛṣṭvā pariśrāntaṃ prahārair jarjaracchavim | rāvaṇiḥ pitaraṃ yuddhe 'darśanastho 'bravīd idam

    Seeing him worn out, his form worn ragged by blows, Rāvaṇi, standing unseen in the battle, said this to his father.

    प्रहारों से जर्जर कान्ति वाले उस थके हुए पिता को देखकर, अदृश्य खड़ा रावणि युद्ध में यह बोला।

  33. Verse 33

    आगच्छ तात गच्छावो निवृत्तं रणकर्म तत् । जितं ते विदितं भो ऽस्तु स्वस्थो भव गतज्वरः ॥

    āgaccha tāta gacchāvo nivṛttaṃ raṇakarma tat | jitaṃ te viditaṃ bho 'stu svastho bhava gatajvaraḥ

    "Come, father, let us two go; that battle-work is ended. Know that victory is yours — be at ease, your fever gone."

    "आइए पिताजी, हम दोनों चलें; वह रण-कार्य समाप्त हो गया। जान लीजिए, विजय आपकी हुई — अब स्वस्थ हो जाइए, आपका ताप जाता रहे।"

  34. Verse 34

    अयं हि सुरसैन्यस्य त्रैलोक्यस्य च यः प्रभुः । स गृहीतो मया शक्रो भग्नमानाः सुराः कृताः ॥

    ayaṃ hi surasainyasya trailokyasya ca yaḥ prabhuḥ | sa gṛhīto mayā śakro bhagnamānāḥ surāḥ kṛtāḥ

    "For this Śakra, who is the lord of the gods' army and of the triple world — he has been captured by me; the gods are made broken in pride."

    "जो देवसेना और त्रैलोक्य का स्वामी है, उस शक्र को मैंने बन्दी बना लिया है; देवताओं का अभिमान चूर कर दिया गया है।"

  35. Verse 35

    यथेष्टं भुङ्क्ष्व त्रैलोक्यं निगृह्य रिपुम् ओजसा । वृथा ते किं श्रमं कृत्वा युद्धं हि तव निष्फलम् ॥

    yatheṣṭaṃ bhuṅkṣva trailokyaṃ nigṛhya ripum ojasā | vṛthā te kiṃ śramaṃ kṛtvā yuddhaṃ hi tava niṣphalam

    "Enjoy the triple world at will, having subdued the foe by might. Why, to no purpose, have you taken this toil? Your fighting is now fruitless."

    "शत्रु को अपने बल से वश में करके अब इच्छानुसार त्रैलोक्य का भोग कीजिए। व्यर्थ क्यों परिश्रम कर रहे हैं? अब आपका युद्ध निष्फल ही है।"

  36. Verse 36

    स दैवतबलात् तस्मान् निवृत्तो रणकर्मणः । तच् छ्रुत्वा रावणेर् वाक्यं स्वस्थचेता दशाननः ॥

    sa daivatabalāt tasmān nivṛtto raṇakarmaṇaḥ | tac chrutvā rāvaṇer vākyaṃ svasthacetā daśānanaḥ

    Then he withdrew from the battle-work on account of the host of the gods; and hearing that word of Rāvaṇi, the ten-faced one became easy of mind.

    तब देवसेना के कारण रण-कार्य से हटकर, रावणि का वह वचन सुनकर दशानन स्वस्थ-चित्त हो गया।

  37. Verse 37

    अथ रणविगतज्वरः प्रभुर्; विजयम् अवाप्य निशाचराधिपः । भवनम् अभि ततो जगाम हृष्टः; स्वसुतम् अवाप्य च वाक्यम् अब्रवीत् ॥

    atha raṇavigatajvaraḥ prabhur; vijayam avāpya niśācarādhipaḥ | bhavanam abhi tato jagāma hṛṣṭaḥ; svasutam avāpya ca vākyam abravīt

    Then the lord, chief of the night-rangers, his battle-fever gone, having gained victory, went joyfully toward his dwelling, and having found his son, spoke this word.

    तब युद्ध का ताप मिटा हुआ वह निशाचरराज प्रभु विजय पाकर प्रसन्न मन से अपने भवन की ओर चला, और अपने पुत्र के पास पहुँचकर यह वचन बोला।

  38. Verse 38

    अतिबलसदृशैः पराक्रमैस् तैर्; मम कुलमानविवर्धनं कृतम् । यद् अमरसमविक्रम त्वया; त्रिदशपतिस् त्रिदशाश् च निर्जिताः ॥

    atibalasadṛśaiḥ parākramais tair; mama kulamānavivardhanaṃ kṛtam | yad amarasamavikrama tvayā; tridaśapatis tridaśāś ca nirjitāḥ

    "By those feats of valour, like those of the exceedingly mighty, the increase of my family's honour has been wrought — in that, O you of god-like prowess, by you the lord of the thirty gods and the thirty gods have been conquered."

    "हे देवताओं के समान पराक्रमी पुत्र! अत्यन्त बलवानों के सदृश उन पराक्रमों से तुमने मेरे कुल के मान की वृद्धि की है, जो तुमने देवराज और देवताओं को जीत लिया।"

  39. Verse 39

    त्वरितम् उपनयस्व वासवं; नगरम् इतो व्रज सैन्यसंवृतः । अहम् अपि तव गच्छतो द्रुतं; सह सचिवैर् अनुयामि पृष्ठतः ॥

    tvaritam upanayasva vāsavaṃ; nagaram ito vraja sainyasaṃvṛtaḥ | aham api tava gacchato drutaṃ; saha sacivair anuyāmi pṛṣṭhataḥ

    "Swiftly convey Vāsava from here to the city, go surrounded by the army; and I too, as you go, with my ministers, shall swiftly follow behind."

    "वासव को शीघ्र ले चलो, सेना से घिरे हुए यहाँ से नगर को जाओ; और तुम्हारे जाते ही मैं भी अपने मन्त्रियों के साथ शीघ्र तुम्हारे पीछे-पीछे आता हूँ।"

  40. Verse 40

    अथ स बलवृतः सवाहनस्; त्रिदशपतिं परिगृह्य रावणिः । स्वभवनम् उपगम्य राक्षसो; मुदितमना विससर्ज राक्षसान् ॥

    atha sa balavṛtaḥ savāhanas; tridaśapatiṃ parigṛhya rāvaṇiḥ | svabhavanam upagamya rākṣaso; muditamanā visasarja rākṣasān

    Then that rākṣasa Rāvaṇi, surrounded by the army, with his mounts, having seized the lord of the gods, reaching his own dwelling, with gladdened mind dismissed the rākṣasas.

    तब सेना और वाहनों से घिरा वह राक्षस रावणि देवराज को लेकर, अपने भवन में पहुँचकर, प्रसन्न मन से राक्षसों को विदा कर दिया।