Sarga 28
Uttara Kanda
46 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
सुमालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्मसात्कृतम् । विद्रुतं चापि स्वं सैन्यं लक्षयित्वार्दितं शरैः ॥
sumālinaṃ hataṃ dṛṣṭvā vasunā bhasmasātkṛtam | vidrutaṃ cāpi svaṃ sainyaṃ lakṣayitvārditaṃ śaraiḥ
Seeing Sumālī slain, reduced to ashes by the Vasu, and marking his own army routed and afflicted by arrows,
वसु द्वारा सुमाली को मारा और भस्म किया गया देखकर, तथा अपनी सेना को बाणों से पीड़ित और तितर-बितर हुई देखकर,
Verse 2
ततः स बलवान् क्रुद्धो रावणस्य सुतो युधि । निवर्त्य राक्षसान् सर्वान् मेघनादो व्यतिष्ठत ॥
tataḥ sa balavān kruddho rāvaṇasya suto yudhi | nivartya rākṣasān sarvān meghanādo vyatiṣṭhata
then the mighty son of Rāvaṇa, enraged, turning back all the rākṣasas, Meghanāda, stood firm in the battle.
तब रावण का वह बलवान् पुत्र मेघनाद क्रोध में भरकर सभी राक्षसों को लौटाकर स्वयं युद्ध में डट गया।
Verse 3
स रथेनाग्निवर्णेन कामगेन महारथः । अभिदुद्राव सेनां तां वनान्य् अग्निर् इव ज्वलन् ॥
sa rathenāgnivarṇena kāmagena mahārathaḥ | abhidudrāva senāṃ tāṃ vanāny agnir iva jvalan
That great chariot-warrior, on his fire-coloured chariot going at will, rushed upon that army, like fire blazing through forests.
वह महारथी अपनी इच्छानुसार चलने वाले अग्नि के रंग के रथ पर सवार होकर, वनों को जलाती हुई अग्नि के समान, उस सेना पर टूट पड़ा।
Verse 4
ततः प्रविशतस् तस्य विविधायुधधारिणः । विदुद्रुवुर् दिशः सर्वा देवास् तस्य च दर्शनात् ॥
tataḥ praviśatas tasya vividhāyudhadhāriṇaḥ | vidudruvur diśaḥ sarvā devās tasya ca darśanāt
Then as he entered, bearing varied weapons, the gods fled in all directions at the mere sight of him.
तब नाना प्रकार के अस्त्र धारण किए उसके प्रवेश करते ही, उसे देखते ही देवता सब दिशाओं में भाग खड़े हुए।
Verse 5
न तत्रावस्थितः कश् चिद् रणे तस्य युयुत्सतः । सर्वान् आविध्य वित्रस्तान् दृष्ट्वा शक्रो ऽभ्यभाषत ॥
na tatrāvasthitaḥ kaś cid raṇe tasya yuyutsataḥ | sarvān āvidhya vitrastān dṛṣṭvā śakro 'bhyabhāṣata
None stood firm there to fight him in the battle; and seeing all whirled about and terrified, Śakra spoke.
रण में युद्ध की इच्छा रखने वाले उसके सामने वहाँ कोई न टिक सका; सबको घबराया और भयभीत देखकर इन्द्र बोले।
Verse 6
न भेतव्यं न गन्तव्यं निवर्तध्वं रणं प्रति । एष गच्छति मे पुत्रो युद्धार्थम् अपराजितः ॥
na bhetavyaṃ na gantavyaṃ nivartadhvaṃ raṇaṃ prati | eṣa gacchati me putro yuddhārtham aparājitaḥ
"You must not fear, you must not flee; turn back to the battle. This son of mine, unconquered, goes forth for the fight."
"डरो मत, भागो मत, युद्ध की ओर लौटो। यह मेरा अपराजेय पुत्र युद्ध के लिए जा रहा है।"
Verse 7
ततः शक्रसुतो देवो जयन्त इति विश्रुतः । रथेनाद्भुतकल्पेन संग्रामम् अभिवर्तत ॥
tataḥ śakrasuto devo jayanta iti viśrutaḥ | rathenādbhutakalpena saṃgrāmam abhivartata
Then the god, son of Śakra, renowned as Jayanta, advanced to the combat on his wondrously-fashioned chariot.
तब जयन्त नाम से विख्यात शक्र का पुत्र वह देव अद्भुत रचना वाले रथ पर सवार होकर संग्राम की ओर बढ़ा।
Verse 8
ततस् ते त्रिदशाः सर्वे परिवार्य शचीसुतम् । रावणस्य सुतं युद्धे समासाद्य व्यवस्थिताः ॥
tatas te tridaśāḥ sarve parivārya śacīsutam | rāvaṇasya sutaṃ yuddhe samāsādya vyavasthitāḥ
Then all the thirty gods, surrounding the son of Śacī, took their stand, having confronted Rāvaṇa's son in battle.
तब सभी देवता शचीपुत्र जयन्त को घेरकर, रावण के पुत्र का सामना करते हुए युद्ध में डट गए।
Verse 9
तेषां युद्धं महद् अभूत् सदृशं देवरक्षसाम् । कृते महेन्द्रपुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च ॥
teṣāṃ yuddhaṃ mahad abhūt sadṛśaṃ devarakṣasām | kṛte mahendraputrasya rākṣasendrasutasya ca
Their battle became great and well-matched, of gods and rākṣasas — waged by the son of great Indra and the son of the rākṣasa-lord.
महेन्द्र के पुत्र और राक्षसराज के पुत्र द्वारा लड़ा गया देवताओं और राक्षसों का वह युद्ध महान् और परस्पर समान हुआ।
Verse 10
ततो मातलिपुत्रे तु गोमुखे राक्षसात्मजः । सारथौ पातयाम् आस शरान् काञ्चनभूषणान् ॥
tato mātaliputre tu gomukhe rākṣasātmajaḥ | sārathau pātayām āsa śarān kāñcanabhūṣaṇān
Then upon Gomukha, the son of Mātali, the charioteer, the rākṣasa's son rained arrows adorned with gold.
तब राक्षसपुत्र ने मातलि के पुत्र सारथि गोमुख पर स्वर्णभूषित बाणों की वर्षा की।
Verse 11
शचीसुतस् त्व् अपि तथा जयन्तस् तस्य सारथिम् । तं चैव रावणिं क्रुद्धः प्रत्यविध्यद् रणाजिरे ॥
śacīsutas tv api tathā jayantas tasya sārathim | taṃ caiva rāvaṇiṃ kruddhaḥ pratyavidhyad raṇājire
And Śacī's son Jayanta too, enraged, in turn struck both that charioteer and Rāvaṇi himself in the battle-field.
और शचीपुत्र जयन्त ने भी क्रुद्ध होकर रणभूमि में उसके उस सारथि को और स्वयं रावणि को भी बाणों से बेध दिया।
Verse 12
ततः क्रुद्धो महातेजा रक्षो विस्फारितेक्षणः । रावणिः शक्रपुत्रं तं शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥
tataḥ kruddho mahātejā rakṣo visphāritekṣaṇaḥ | rāvaṇiḥ śakraputraṃ taṃ śaravarṣair avākirat
Then the enraged rākṣasa of great splendour, Rāvaṇi, his eyes wide open, covered that son of Śakra with showers of arrows.
तब क्रोध से फैली हुई आँखों वाले उस महातेजस्वी राक्षस रावणि ने शक्र के उस पुत्र को बाण-वर्षा से ढक दिया।
Verse 13
ततः प्रगृह्य शस्त्राणि सारवन्ति महान्ति च । शतघ्नीस् तोमरान् प्रासान् गदाखड्गपरश्वधान् । सुमहान्त्य् अद्रिशृङ्गाणि पातयाम् आस रावणिः ॥
tataḥ pragṛhya śastrāṇi sāravanti mahānti ca | śataghnīs tomarān prāsān gadākhaḍgaparaśvadhān | sumahānty adriśṛṅgāṇi pātayām āsa rāvaṇiḥ
Then seizing weapons strong and great — śataghnīs, tomaras, lances, maces, swords and axes, and very great mountain-peaks — Rāvaṇi hurled them down.
तब रावणि ने सार से भरे बड़े-बड़े शस्त्र — शतघ्नियाँ, तोमर, प्रास, गदाएँ, खड्ग और परशु तथा बहुत बड़े पर्वत-शिखर पकड़कर उन्हें बरसाया।
Verse 14
ततः प्रव्यथिता लोकाः संजज्ञे च तमो महत् । तस्य रावणपुत्रस्य तदा शत्रून् अभिघ्नतः ॥
tataḥ pravyathitā lokāḥ saṃjajñe ca tamo mahat | tasya rāvaṇaputrasya tadā śatrūn abhighnataḥ
Then the worlds were sorely troubled and a great darkness arose, as that son of Rāvaṇa smote his enemies.
तब शत्रुओं का संहार करते हुए रावण के उस पुत्र के कारण लोक अत्यन्त व्यथित हो उठे और घोर अन्धकार छा गया।
Verse 15
ततस् तद् दैवतबलं समन्तात् तं शचीसुतम् । बहुप्रकारम् अस्वस्थं तत्र तत्र स्म धावति ॥
tatas tad daivatabalaṃ samantāt taṃ śacīsutam | bahuprakāram asvasthaṃ tatra tatra sma dhāvati
Then that host of the gods, around the son of Śacī on every side, in many ways distressed, ran here and there.
तब देवताओं की वह सेना शचीपुत्र के चारों ओर अनेक प्रकार से व्याकुल होकर इधर-उधर दौड़ने लगी।
Verse 16
नाभ्यजानंस् तदान्योन्यं शत्रून् वा दैवतानि वा । तत्र तत्र विपर्यस्तं समन्तात् परिधावितम् ॥
nābhyajānaṃs tadānyonyaṃ śatrūn vā daivatāni vā | tatra tatra viparyastaṃ samantāt paridhāvitam
They did not then recognize one another — whether foes or gods — overturned here and there, running about on every side.
तब वे एक-दूसरे को नहीं पहचान पा रहे थे — न शत्रु, न देवता; चारों ओर उलट-पुलट होकर इधर-उधर भाग रहे थे।
Verse 17
एतस्मिन्न् अन्तरे शूरः पुलोमा नाम वीर्यवान् । दैतेयस् तेन संगृह्य शचीपुत्रो ऽपवाहितः ॥
etasminn antare śūraḥ pulomā nāma vīryavān | daiteyas tena saṃgṛhya śacīputro 'pavāhitaḥ
In this interval the mighty hero named Pulomā, a Daiteya, seized the son of Śacī and carried him off.
इसी बीच पुलोमा नामक वह पराक्रमी शूर दैत्य शचीपुत्र को पकड़कर उड़ा ले गया।
Verse 18
गृहीत्वा तं तु नप्तारं प्रविष्टः स महोदधिम् । मातामहो ऽर्यकस् तस्य पौलोमी येन सा शची ॥
gṛhītvā taṃ tu naptāraṃ praviṣṭaḥ sa mahodadhim | mātāmaho 'ryakas tasya paulomī yena sā śacī
Having taken that grandson, he entered the great ocean — he was the maternal grandsire of Jayanta, by whom was born that Śacī (Paulomī).
अपने उस नाती को लेकर वह महासागर में प्रवेश कर गया; वह जयन्त का नाना था, जिससे वह पौलोमी शची उत्पन्न हुई थी।
Verse 19
प्रणाशं दृश्य तु सुरा जयन्तस्यातिदारुणम् । व्यथिताश् चाप्रहृष्टाश् च समन्ताद् विप्रदुद्रुवुः ॥
praṇāśaṃ dṛśya tu surā jayantasyātidāruṇam | vyathitāś cāprahṛṣṭāś ca samantād vipradudruvuḥ
Seeing the most dreadful vanishing of Jayanta, the gods, troubled and joyless, fled on every side.
जयन्त के उस अत्यन्त भयानक अन्तर्धान को देखकर देवता व्यथित और हर्षहीन होकर चारों ओर भाग निकले।
Verse 20
रावणिस् त्व् अथ संहृष्टो बलैः परिवृतः स्वकैः । अभ्यधावत देवांस् तान् मुमोच च महास्वनम् ॥
rāvaṇis tv atha saṃhṛṣṭo balaiḥ parivṛtaḥ svakaiḥ | abhyadhāvata devāṃs tān mumoca ca mahāsvanam
But Rāvaṇi, delighted, surrounded by his own troops, rushed upon those gods and let forth a great roar.
किन्तु रावणि प्रसन्न होकर अपनी सेनाओं से घिरा हुआ उन देवताओं पर टूट पड़ा और महान् गर्जना करने लगा।
Verse 21
दृष्ट्वा प्रणाशं पुत्रस्य रावणेश् चापि विक्रमम् । मातलिं प्राह देवेन्द्रो रथः समुपनीयताम् ॥
dṛṣṭvā praṇāśaṃ putrasya rāvaṇeś cāpi vikramam | mātaliṃ prāha devendro rathaḥ samupanīyatām
Seeing the vanishing of his son and also the prowess of Rāvaṇi, the lord of the gods said to Mātali: "Let the chariot be brought up."
पुत्र के अन्तर्धान और रावणि के पराक्रम को देखकर देवेन्द्र ने मातलि से कहा — "मेरा रथ ले आओ।"
Verse 22
स तु दिव्यो महाभीमः सज्ज एव महारथः । उपस्थितो मातलिना वाह्यमानो मनोजवः ॥
sa tu divyo mahābhīmaḥ sajja eva mahārathaḥ | upasthito mātalinā vāhyamāno manojavaḥ
That divine, greatly-terrible, great chariot, ready indeed, drawn by Mātali, came, swift as thought.
तब वह दिव्य, अत्यन्त भयंकर महारथ सज्जित ही था, जिसे मातलि हाँकते हुए मन के समान वेग से ले आया।
Verse 23
ततो मेघा रथे तस्मिंस् तडिद्वन्तो महास्वनाः । अग्रतो वायुचपला गच्छन्तो व्यनदंस् तदा ॥
tato meghā rathe tasmiṃs taḍidvanto mahāsvanāḥ | agrato vāyucapalā gacchanto vyanadaṃs tadā
Then before that chariot, clouds flashing with lightning, loud-roaring, swift as the wind, going in front, thundered then.
तब वासव के युद्ध को चल पड़ने पर उस रथ के आगे-आगे बिजली से युक्त, महान् नाद करते, वायु के समान चंचल मेघ चलते हुए गरजने लगे।
Verse 24
नानावाद्यानि वाद्यन्त स्तुतयश् च समाहिताः । ननृतुश् चाप्सरःसंघाः प्रयाते वासवे रणम् ॥
nānāvādyāni vādyanta stutayaś ca samāhitāḥ | nanṛtuś cāpsaraḥsaṃghāḥ prayāte vāsave raṇam
Various instruments sounded, and hymns of praise rose up intent; and the hosts of Apsarases danced, as Vāsava set forth to the battle.
वासव के युद्ध को चल पड़ने पर नाना प्रकार के वाद्य बजने लगे, तल्लीन होकर स्तुतियाँ उठने लगीं और अप्सराओं के समूह नाचने लगे।
Verse 25
रुद्रैर् वसुभिर् आदित्यैः साध्यैश् च समरुद्गणैः । वृतो नानाप्रहरणैर् निर्ययौ त्रिदशाधिपः ॥
rudrair vasubhir ādityaiḥ sādhyaiś ca samarudgaṇaiḥ | vṛto nānāpraharaṇair niryayau tridaśādhipaḥ
Surrounded by the Rudras, Vasus, Ādityas, Sādhyas and the hosts of Maruts, with varied weapons, the lord of the thirty gods went forth.
रुद्रों, वसुओं, आदित्यों, साध्यों और मरुद्गणों से घिरे हुए वे देवराज नाना प्रकार के अस्त्र लिए हुए निकल पड़े।
Verse 26
निर्गच्छतस् तु शक्रस्य परुषं पवनो ववौ । भास्करो निष्प्रभश् चासीन् महोल्काश् च प्रपेदिरे ॥
nirgacchatas tu śakrasya paruṣaṃ pavano vavau | bhāskaro niṣprabhaś cāsīn maholkāś ca prapedire
As Śakra went forth, a harsh wind blew, the sun grew dim, and great meteors fell.
किन्तु शक्र के निकलते ही कठोर पवन चली, सूर्य प्रभाहीन हो गया और बड़ी-बड़ी उल्काएँ गिरने लगीं।
Verse 27
एतस्मिन्न् अन्तरे शूरो दशग्रीवः प्रतापवान् । आरुरोह रथं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ॥
etasminn antare śūro daśagrīvaḥ pratāpavān | āruroha rathaṃ divyaṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā
In this interval the valiant hero, the ten-necked one, mounted his divine chariot fashioned by Viśvakarman,
इसी बीच वह प्रतापी शूर दशग्रीव विश्वकर्मा द्वारा निर्मित अपने दिव्य रथ पर सवार हुआ —
Verse 28
पन्नगैः सुमहाकायैर् वेष्टितं लोमहर्षणैः । येषां निश्वासवातेन प्रदीप्तम् इव संयुगम् ॥
pannagaiḥ sumahākāyair veṣṭitaṃ lomaharṣaṇaiḥ | yeṣāṃ niśvāsavātena pradīptam iva saṃyugam
wreathed with huge serpents, hair-raising, by whose breath-wind the battle seemed as if ablaze.
वह रथ रोमांचकारी विशालकाय सर्पों से लिपटा हुआ था, जिनकी श्वास की वायु से मानो समूचा संग्राम प्रज्वलित हो उठा हो।
Verse 29
दैत्यैर् निशाचरैः शूरै रथः संपरिवारितः । समराभिमुखो दिव्यो महेन्द्रम् अभिवर्तत ॥
daityair niśācaraiḥ śūrai rathaḥ saṃparivāritaḥ | samarābhimukho divyo mahendram abhivartata
Surrounded by heroic daityas and night-rangers, the divine chariot, facing the battle, advanced upon great Indra.
शूरवीर दैत्यों और निशाचरों से घिरा हुआ वह दिव्य रथ युद्ध की ओर मुख किए महेन्द्र पर चढ़ आया।
Verse 30
पुत्रं तं वारयित्वासौ स्वयम् एव व्यवस्थितः । सो ऽपि युद्धाद् विनिष्क्रम्य रावणिः समुपाविशत् ॥
putraṃ taṃ vārayitvāsau svayam eva vyavasthitaḥ | so 'pi yuddhād viniṣkramya rāvaṇiḥ samupāviśat
Having restrained that son of his, he himself took his stand; and that Rāvaṇi too, withdrawing from the battle, sat down.
उस पुत्र (रावणि) को रोककर रावण स्वयं डट गया; और वह रावणि भी युद्ध से हटकर बैठ गया।
Verse 31
ततो युद्धं प्रवृत्तं तु सुराणां राक्षसैः सह । शस्त्राभिवर्षणं घोरं मेघानाम् इव संयुगे ॥
tato yuddhaṃ pravṛttaṃ tu surāṇāṃ rākṣasaiḥ saha | śastrābhivarṣaṇaṃ ghoraṃ meghānām iva saṃyuge
Then a battle broke out between the gods and the rākṣasas — a terrible raining of weapons, like clouds in the fray.
तब देवताओं और राक्षसों के बीच युद्ध छिड़ गया — संग्राम में मेघों के समान शस्त्रों की घोर वर्षा होने लगी।
Verse 32
कुम्भकर्णस् तु दुष्टात्मा नानाप्रहरणोद्यतः । नाज्ञायत तदा युद्धे सह केनाप्य् अयुध्यत ॥
kumbhakarṇas tu duṣṭātmā nānāpraharaṇodyataḥ | nājñāyata tadā yuddhe saha kenāpy ayudhyata
But the evil-souled Kumbhakarṇa, raised high with his varied weapons, was heedless in that battle — he fought with whoever came.
किन्तु नाना प्रकार के अस्त्र उठाए दुरात्मा कुम्भकर्ण उस युद्ध में कुछ न जानता हुआ जो कोई सामने आया, उसी के साथ लड़ने लगा।
Verse 33
दन्तैर् भुजाभ्यां पद्भ्यां च शक्तितोमरसायकैः । येन केनैव संरब्धस् ताडयाम् आस वै सुरान् ॥
dantair bhujābhyāṃ padbhyāṃ ca śaktitomarasāyakaiḥ | yena kenaiva saṃrabdhas tāḍayām āsa vai surān
With his teeth, with his two arms, with his feet, with spears, tomaras and arrows — infuriated, he struck the gods with whatever came to hand.
क्रोध में भरा वह दाँतों से, दोनों भुजाओं से, पैरों से तथा शक्ति, तोमर और बाणों से — जो भी हाथ लगा, उसी से देवताओं को मारने लगा।
Verse 34
ततो रुद्रैर् महाभागैः सहादित्यैर् निशाचरः । प्रयुद्धस् तैश् च संग्रामे कृत्तः शस्त्रैर् निरन्तरम् ॥
tato rudrair mahābhāgaiḥ sahādityair niśācaraḥ | prayuddhas taiś ca saṃgrāme kṛttaḥ śastrair nirantaram
Then the night-ranger, fighting in the combat against the illustrious Rudras together with the Ādityas, was cut unceasingly by their weapons.
तब आदित्यों सहित महाभाग रुद्रों के साथ संग्राम में जूझता हुआ वह निशाचर उनके शस्त्रों से निरन्तर कटता रहा।
Verse 35
ततस् तद् राक्षसं सैन्यं त्रिदशैः समरुद्गणैः । रणे विद्रावितं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ॥
tatas tad rākṣasaṃ sainyaṃ tridaśaiḥ samarudgaṇaiḥ | raṇe vidrāvitaṃ sarvaṃ nānāpraharaṇaiḥ śitaiḥ
Then that rākṣasa army was wholly routed in the battle by the thirty gods together with the hosts of Maruts, with their sharp and varied weapons.
तब मरुद्गणों सहित देवताओं ने अपने तीखे नाना अस्त्रों से उस समस्त राक्षस-सेना को रण में खदेड़ दिया।
Verse 36
के चिद् विनिहताः शस्त्रैर् वेष्टन्ति स्म महीतले । वाहनेष्व् अवसक्ताश् च स्थिता एवापरे रणे ॥
ke cid vinihatāḥ śastrair veṣṭanti sma mahītale | vāhaneṣv avasaktāś ca sthitā evāpare raṇe
Some, struck down by weapons, writhed on the earth; and others, clinging to their mounts, stood still in the battle.
कुछ शस्त्रों से मारे जाकर भूतल पर तड़पने लगे, और कुछ दूसरे अपने वाहनों से चिपके हुए रण में यों ही खड़े रह गए।
Verse 37
रथान् नागान् खरान् उष्ट्रान् पन्नगांस् तुरगांस् तथा । शिंशुमारान् वराहांश् च पिशाचवदनांस् तथा ॥
rathān nāgān kharān uṣṭrān pannagāṃs turagāṃs tathā | śiṃśumārān varāhāṃś ca piśācavadanāṃs tathā
Chariots, elephants, asses, camels, serpents, horses, porpoises, boars, and mounts with the faces of piśācas —
रथ, हाथी, गधे, ऊँट, सर्प, घोड़े, तथा शिंशुमार, वराह और पिशाचों के समान मुख वाले वाहन —
Verse 38
तान् समालिङ्ग्य बाहुभ्यां विष्टब्धाः के चिद् उच्छ्रिताः । देवैस् तु शस्त्रसंविद्धा मम्रिरे च निशाचराः ॥
tān samāliṅgya bāhubhyāṃ viṣṭabdhāḥ ke cid ucchritāḥ | devais tu śastrasaṃviddhā mamrire ca niśācarāḥ
embracing these with their arms, some stood propped up, raised aloft; but the night-rangers, pierced by the gods' weapons, died.
इन्हें भुजाओं से आलिंगन करके कुछ राक्षस टिके हुए ऊपर उठे खड़े रह गए; किन्तु देवताओं के शस्त्रों से बिंधकर वे निशाचर मर गए।
Verse 39
चित्रकर्म इवाभाति स तेषां रणसंप्लवः । निहतानां प्रमत्तानां राक्षसानां महीतले ॥
citrakarma ivābhāti sa teṣāṃ raṇasaṃplavaḥ | nihatānāṃ pramattānāṃ rākṣasānāṃ mahītale
That confluence of battle of theirs shone like a painting — of the rākṣasas slain and heedless upon the earth.
भूतल पर मारे गए और असावधान पड़े उन राक्षसों का वह रण-संकुल एक चित्र-सा जान पड़ता था।
Verse 40
शोणितोदक निष्यन्दाकङ्कगृध्रसमाकुला । प्रवृत्ता संयुगमुखे शस्त्रग्राहवती नदी ॥
śoṇitodaka niṣyandākaṅkagṛdhrasamākulā | pravṛttā saṃyugamukhe śastragrāhavatī nadī
With a flow of blood-water, thronged with cranes and vultures, there arose at the battle-front a river bearing weapons as its crocodiles.
रक्तरूपी जल के प्रवाह वाली, कंक और गिद्धों से भरी, तथा शस्त्रों को मगरों के रूप में धारण करने वाली एक नदी संग्राम के मुहाने पर बह निकली।
Verse 41
एतस्मिन्न् अन्तरे क्रुद्धो दशग्रीवः प्रतापवान् । निरीक्ष्य तद् बलं सर्वं दैवतैर् विनिपातितम् ॥
etasminn antare kruddho daśagrīvaḥ pratāpavān | nirīkṣya tad balaṃ sarvaṃ daivatair vinipātitam
In this interval the enraged, valiant ten-necked one, beholding all that host struck down by the gods,
इसी बीच वह प्रतापी दशग्रीव क्रोध में भरकर अपनी समस्त सेना को देवताओं द्वारा गिराया गया देखकर,
Verse 42
स तं प्रतिविगाह्याशु प्रवृद्धं सैन्यसागरम् । त्रिदशान् समरे निघ्नञ् शक्रम् एवाभ्यवर्तत ॥
sa taṃ prativigāhyāśu pravṛddhaṃ sainyasāgaram | tridaśān samare nighnañ śakram evābhyavartata
swiftly plunging into that swollen, ocean-like army, slaying the thirty gods in the battle, advanced upon Śakra himself.
उस बढ़े हुए सेना-सागर में शीघ्र ही कूद पड़ा और संग्राम में देवताओं का संहार करता हुआ स्वयं शक्र पर चढ़ आया।
Verse 43
ततः शक्रो महच् चापं विस्फार्य सुमहास्वनम् । यस्य विस्फारघोषेण स्वनन्ति स्म दिशो दश ॥
tataḥ śakro mahac cāpaṃ visphārya sumahāsvanam | yasya visphāraghoṣeṇa svananti sma diśo daśa
Then Śakra, drawing his great bow with a very loud twang — by whose twanging-sound the ten directions resounded —
तब शक्र ने अत्यन्त ऊँचे नाद वाले अपने महान् धनुष को खींचा, जिसकी टंकार की ध्वनि से दसों दिशाएँ गूँज उठीं।
Verse 44
तद् विकृष्य महच् चापम् इन्द्रो रावणमूर्धनि । निपातयाम् आस शरान् पावकादित्यवर्चसः ॥
tad vikṛṣya mahac cāpam indro rāvaṇamūrdhani | nipātayām āsa śarān pāvakādityavarcasaḥ
Indra, drawing that great bow, rained upon the head of Rāvaṇa arrows with the brilliance of fire and the sun.
उस महान् धनुष को खींचकर इन्द्र ने रावण के मस्तक पर अग्नि और सूर्य के समान तेजस्वी बाणों की वर्षा की।
Verse 45
तथैव च महाबाहुर् दशग्रीवो व्यवस्थितः । शक्रं कार्मुकविभ्रष्टैः शरवर्षैर् अवाकिरत् ॥
tathaiva ca mahābāhur daśagrīvo vyavasthitaḥ | śakraṃ kārmukavibhraṣṭaiḥ śaravarṣair avākirat
And likewise the mighty-armed ten-necked one, standing firm, covered Śakra with showers of arrows shot from his bow.
और उसी प्रकार महाबाहु दशग्रीव भी डटकर अपने धनुष से छूटी बाण-वर्षा से शक्र को ढकने लगा।
Verse 46
प्रयुध्यतोर् अथ तयोर् बाणवर्षैः समन्ततः । नाज्ञायत तदा किं चित् सर्वं हि तमसा वृतम् ॥
prayudhyator atha tayor bāṇavarṣaiḥ samantataḥ | nājñāyata tadā kiṃ cit sarvaṃ hi tamasā vṛtam
As those two fought with showers of arrows on every side, nothing could then be known — for all was wrapped in darkness.
तब चारों ओर बाण-वर्षा से जूझते हुए उन दोनों के बीच कुछ भी दिखाई न पड़ता था, क्योंकि सब कुछ अन्धकार से ढक गया था।