Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 26

Uttara Kanda

47 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    स तु तत्र दशग्रीवः सह सैन्येन वीर्यवान् । अस्तं प्राप्ते दिनकरे निवासं समरोचयत् ॥

    sa tu tatra daśagrīvaḥ saha sainyena vīryavān | astaṃ prāpte dinakare nivāsaṃ samarocayat

    "But that valiant Daśagrīva there, with his army, when the sun had reached its setting, chose a place of rest."

    "किंतु वहाँ वीर्यवान दशग्रीव ने अपनी सेना सहित, सूर्य के अस्त हो जाने पर, विश्राम के लिए एक स्थान चुना।"

  2. Verse 2

    उदिते विमले चन्द्रे तुल्यपर्वतवर्चसि । स ददर्श गुणांस् तत्र चन्द्रपादोपशोभितान् ॥

    udite vimale candre tulyaparvatavarcasi | sa dadarśa guṇāṃs tatra candrapādopaśobhitān

    "When the spotless moon had risen, with splendour equal to the mountain [Kailāsa], he beheld there its beauties, made lovely by the moon's rays:"

    "पर्वत (कैलास) के समान कांतिवाला निर्मल चंद्रमा उदित होने पर उसने वहाँ चंद्रकिरणों से सुशोभित उन सौंदर्यों को देखा —"

  3. Verse 3

    कर्णिकारवनैर् दिव्यैः कदम्बगहनैस् तथा । पद्मिनीभिश् च फुल्लाभिर् मन्दाकिन्या जलैर् अपि ॥

    karṇikāravanair divyaiḥ kadambagahanais tathā | padminībhiś ca phullābhir mandākinyā jalair api

    "with divine karṇikāra groves, and with kadamba thickets, and with blooming lotus-ponds, and with the waters of the Mandākinī."

    "दिव्य कर्णिकार वनों से, तथा कदंब के सघन कुंजों से, और खिली हुई कमलिनियों से, तथा मंदाकिनी के जल से [सुशोभित]।"

  4. Verse 4

    घण्टानाम् इव संनादः शुश्रुवे मधुरस्वनः । अप्सरोगणसंघनां गायतां धनदालये ॥

    ghaṇṭānām iva saṃnādaḥ śuśruve madhurasvanaḥ | apsarogaṇasaṃghanāṃ gāyatāṃ dhanadālaye

    "A ringing as of bells, of sweet sound, was heard — of the hosts of apsarases singing in the dwelling of the lord of wealth."

    "धनद के निवास में गाती हुई अप्सराओं के समूहों की, घंटों की-सी मधुर ध्वनिवाली गूँज सुनाई दी।"

  5. Verse 5

    पुष्पवर्षाणि मुञ्चन्तो नगाः पवनताडिताः । शैलं तं वासयन्तीव मधुमाधवगन्धिनः ॥

    puṣpavarṣāṇi muñcanto nagāḥ pavanatāḍitāḥ | śailaṃ taṃ vāsayantīva madhumādhavagandhinaḥ

    "The trees, struck by the wind and loosing rains of flowers, fragrant with spring, seemed, as it were, to perfume that mountain."

    "वायु से आहत, पुष्पवर्षा छोड़ते हुए, वसंत की सुगंधवाले वृक्ष मानो उस पर्वत को सुगंधित कर रहे थे।"

  6. Verse 6

    मधुपुष्परजःपृक्तं गन्धम् आदाय पुष्कलम् । प्रववौ वर्धयन् कामं रावणस्य सुखो ऽनिलः ॥

    madhupuṣparajaḥpṛktaṃ gandham ādāya puṣkalam | pravavau vardhayan kāmaṃ rāvaṇasya sukho 'nilaḥ

    "Taking up the abundant fragrance mingled with the pollen of the spring blossoms, the pleasant wind blew, increasing the desire (kāma) of Rāvaṇa."

    "वसंत के फूलों के पराग से मिली प्रचुर सुगंध को लेकर सुखद वायु रावण के काम (मनोभाव) को बढ़ाते हुए बहने लगी।"

  7. Verse 7

    गेयात् पुष्पसमृद्ध्या च शैत्याद् वायोर् गुणैर् गिरेः । प्रवृत्तायां रजन्यां च चन्द्रस्योदयनेन च ॥

    geyāt puṣpasamṛddhyā ca śaityād vāyor guṇair gireḥ | pravṛttāyāṃ rajanyāṃ ca candrasyodayanena ca

    "By the singing, by the abundance of flowers, by the coolness of the wind, by the qualities of the mountain, and by the night having come on, and by the rising of the moon —"

    "गीत से, पुष्पों की समृद्धि से, वायु की शीतलता से, पर्वत के गुणों से, और रात्रि के आ जाने से, तथा चंद्रमा के उदय से —"

  8. Verse 8

    रावणः सुमहावीर्यः कामबाणवशं गतः । विनिश्वस्य विनिश्वस्य शशिनं समवैक्षत ॥

    rāvaṇaḥ sumahāvīryaḥ kāmabāṇavaśaṃ gataḥ | viniśvasya viniśvasya śaśinaṃ samavaikṣata

    "Rāvaṇa of very great valour, come under the sway of Kāma's arrow, sighing again and again, gazed upon the moon."

    "अत्यंत महावीर्यवान रावण, काम के बाण के वश में होकर, बार-बार निःश्वास लेते हुए चंद्रमा की ओर देखने लगा।"

  9. Verse 9

    एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र दिव्यपुष्पविभूषिता । सर्वाप्सरोवरा रम्भा पूर्णचन्द्रनिभानना ॥

    etasminn antare tatra divyapuṣpavibhūṣitā | sarvāpsarovarā rambhā pūrṇacandranibhānanā

    "At this juncture there, adorned with divine flowers, the best of all apsarases, Rambhā, her face like the full moon,"

    "इसी बीच वहाँ दिव्य पुष्पों से विभूषित, समस्त अप्सराओं में श्रेष्ठ, पूर्णचंद्र के समान मुखवाली रंभा,"

  10. Verse 10

    कृतैर् विशेषकैर् आर्द्रैः षडर्तुकुसुमोत्सवैः । नीलं सतोयमेघाभं वस्त्रं समवगुण्ठिता ॥

    kṛtair viśeṣakair ārdraiḥ ṣaḍartukusumotsavaiḥ | nīlaṃ satoyameghābhaṃ vastraṃ samavaguṇṭhitā

    "with fresh special markings (viśeṣakas) made upon her, with festoons of the flowers of the six seasons, veiled in a dark garment resembling a water-laden cloud —"

    "ताजे विशेषकों (अंग-चित्रण) से युक्त, छहों ऋतुओं के फूलों के उत्सव-श्रृंगार से सज्जित, जल से भरे मेघ के समान नील वस्त्र से आवृत —"

  11. Verse 11

    यस्य वक्त्रं शशिनिभं भ्रुवौ चापनिभे शुभे । ऊरू करिकराकारौ करौ पल्लवकोमलौ । सैन्यमध्येन गच्छन्ती रावणेनोपलक्षिता ॥

    yasya vaktraṃ śaśinibhaṃ bhruvau cāpanibhe śubhe | ūrū karikarākārau karau pallavakomalau | sainyamadhyena gacchantī rāvaṇenopalakṣitā

    "she whose face was like the moon, whose fair brows were like a bow, whose thighs were shaped like an elephant's trunk, whose hands were soft as sprouts, going through the midst of the army, was noticed by Rāvaṇa."

    "वह, जिसका मुख चंद्रमा के समान, जिसकी शुभ भौंहें धनुष के समान, जिसकी जाँघें हाथी की सूँड़ के आकारवाली, जिसके हाथ पल्लव के समान कोमल थे — सेना के बीच से जाती हुई, रावण द्वारा देख ली गई।"

  12. Verse 12

    तां समुत्थाय रक्षेन्द्रः कामबाणबलार्दितः । करे गृहीत्वा गच्छन्तीं स्मयमानो ऽभ्यभाषत ॥

    tāṃ samutthāya rakṣendraḥ kāmabāṇabalārditaḥ | kare gṛhītvā gacchantīṃ smayamāno 'bhyabhāṣata

    "Rising up toward her, the lord of rākṣasas, tormented by the force of Kāma's arrow, taking by the hand her who was going, said, smiling:"

    "काम के बाण के बल से पीड़ित रक्षेंद्र उसकी ओर उठकर, जाती हुई उसका हाथ पकड़कर, मुस्कुराते हुए बोला —"

  13. Verse 13

    क्व गच्छसि वरारोहे कां सिद्धिं भजसे स्वयम् । कस्याभ्युदयकालो ऽयं यस् त्वां समुपभोक्ष्यते ॥

    kva gacchasi varārohe kāṃ siddhiṃ bhajase svayam | kasyābhyudayakālo 'yaṃ yas tvāṃ samupabhokṣyate

    "'Where do you go, O fair-hipped one? What accomplishment do you seek for yourself? Whose is this hour of good fortune — [him] who shall enjoy you?"

    "'हे वरारोहे! कहाँ जा रही हो? तुम स्वयं किस सिद्धि (अभीष्ट) की कामना करती हो? यह किसके अभ्युदय का समय है — जो तुम्हें भोगेगा?"

  14. Verse 14

    तवाननरसस्याद्य पद्मोत्पलसुगन्धिनः । सुधामृतरसस्येव को ऽद्य तृप्तिं गमिष्यति ॥

    tavānanarasasyādya padmotpalasugandhinaḥ | sudhāmṛtarasasyeva ko 'dya tṛptiṃ gamiṣyati

    "'Of the nectar of your face today, fragrant with lotus and water-lily — [that nectar] like ambrosia — who today shall come to satiety?"

    "'कमल और उत्पल के समान सुगंधवाले तुम्हारे मुख के रस का — अमृत के समान उस रस का — आज कौन तृप्ति को प्राप्त करेगा?"

  15. Verse 15

    स्वर्णकुम्भनिभौ पीनौ शुभौ भीरु निरन्तरौ । कस्योरस्थलसंस्पर्शं दास्यतस् ते कुचाव् इमौ ॥

    svarṇakumbhanibhau pīnau śubhau bhīru nirantarau | kasyorasthalasaṃsparśaṃ dāsyatas te kucāv imau

    "'Full, auspicious, pressed close together, O timid one, like golden pitchers — to the touch of whose chest shall these breasts of yours give themselves?"

    "'हे भीरु! स्वर्णकलश के समान पुष्ट, शुभ, परस्पर सटे हुए तुम्हारे ये दोनों कुच किसके वक्षःस्थल का स्पर्श देंगे?"

  16. Verse 16

    सुवर्णचक्रप्रतिमं स्वर्णदामचितं पृथु । अध्यारोक्ष्यति कस् ते ऽद्य स्वर्गं जघनरूपिणम् ॥

    suvarṇacakrapratimaṃ svarṇadāmacitaṃ pṛthu | adhyārokṣyati kas te 'dya svargaṃ jaghanarūpiṇam

    "'Resembling golden wheels, studded with golden chains, broad — who today shall mount that heaven of yours in the form of your loins?"

    "'स्वर्ण के चक्र के समान, स्वर्ण की करधनी से जटित, विशाल — जघनरूपी तुम्हारे उस स्वर्ग पर आज कौन आरूढ़ होगा?"

  17. Verse 17

    मद्विशिष्टः पुमान् को ऽन्यः शक्रो विष्णुर् अथाश्विनौ । माम् अतीत्य हि यस्य त्वं यासि भीरु न शोभनम् ॥

    madviśiṣṭaḥ pumān ko 'nyaḥ śakro viṣṇur athāśvinau | mām atītya hi yasya tvaṃ yāsi bhīru na śobhanam

    "'What other man is superior to me — Śakra, Viṣṇu, or the Aśvins? For, passing me by, [the one] to whom you go, O timid one — that is not well."

    "'मुझसे श्रेष्ठ और कौन पुरुष है — शक्र, विष्णु अथवा अश्विनीकुमार? क्योंकि हे भीरु! मुझे लाँघकर जिसके पास तुम जाती हो, वह उचित नहीं।"

  18. Verse 18

    विश्रम त्वं पृथुश्रोणि शिलातलम् इदं शुभम् । त्रैलोक्ये यः प्रभुश् चैव तुल्यो मम न विद्यते ॥

    viśrama tvaṃ pṛthuśroṇi śilātalam idaṃ śubham | trailokye yaḥ prabhuś caiva tulyo mama na vidyate

    "'Rest, O broad-hipped one, upon this fair rock-surface; in the three worlds there is found no lord equal to me."

    "'हे पृथुश्रोणि! तुम इस शुभ शिलातल पर विश्राम करो; तीनों लोकों में मेरे समान कोई प्रभु नहीं मिलता।"

  19. Verse 19

    तद् एष प्राञ्जलिः प्रह्वो याचते त्वां दशाननः । यः प्रभुश् चापि भर्ता च त्रैलोक्यस्य भजस्व माम् ॥

    tad eṣa prāñjaliḥ prahvo yācate tvāṃ daśānanaḥ | yaḥ prabhuś cāpi bhartā ca trailokyasya bhajasva mām

    "'So this Daśagrīva, with joined palms and bowed, entreats you — [he] who is both lord and master of the three worlds; resort to me.'"

    "'इसलिए यह दशानन हाथ जोड़े और झुककर तुमसे याचना करता है — जो त्रैलोक्य का प्रभु और भर्ता है; मुझे भजो।'"

  20. Verse 20

    एवम् उक्ताब्रवीद् रम्भा वेपमाना कृताञ्जलिः । प्रसीद नार्हसे वक्तुम् ईदृशं त्वं हि मे गुरुः ॥

    evam uktābravīd rambhā vepamānā kṛtāñjaliḥ | prasīda nārhase vaktum īdṛśaṃ tvaṃ hi me guruḥ

    "Thus addressed, Rambhā, trembling, with joined palms, said: 'Be gracious; you ought not to speak thus, for you are an elder (guru) to me."

    "इस प्रकार कहे जाने पर रंभा काँपती हुई, हाथ जोड़कर बोली — 'प्रसन्न होइए; आपको ऐसा कहना उचित नहीं, क्योंकि आप तो मेरे गुरु (पूज्य) हैं।"

  21. Verse 21

    अन्येभ्यो ऽपि त्वया रक्ष्या प्राप्नुयां धर्षणं यदि । धर्मतश् च स्नुषा ते ऽहं तत्त्वम् एतद् ब्रवीमि ते ॥

    anyebhyo 'pi tvayā rakṣyā prāpnuyāṃ dharṣaṇaṃ yadi | dharmataś ca snuṣā te 'haṃ tattvam etad bravīmi te

    "'I am to be protected by you, even from others, should I meet with violation; and by dharma I am your daughter-in-law — this truth I tell you.'"

    "'यदि मुझ पर अत्याचार हो तो मैं दूसरों से भी आपके द्वारा रक्षणीय हूँ; और धर्म से मैं आपकी पुत्रवधू हूँ — यह सत्य मैं आपसे कहती हूँ।'"

  22. Verse 22

    अब्रवीत् तां दशग्रीवश् चरणाधोमुखीं स्थिताम् । सुतस्य यदि मे भार्या ततस् त्वं मे स्नुषा भवेः ॥

    abravīt tāṃ daśagrīvaś caraṇādhomukhīṃ sthitām | sutasya yadi me bhāryā tatas tvaṃ me snuṣā bhaveḥ

    "Daśagrīva said to her, standing with face bent down toward his feet: 'If you are the wife of my son, then you would be my daughter-in-law.'"

    "दशग्रीव ने चरणों की ओर मुख झुकाए खड़ी उससे कहा — 'यदि तुम मेरे पुत्र की पत्नी हो, तभी तुम मेरी पुत्रवधू होतीं।'"

  23. Verse 23

    बाढम् इत्य् एव सा रम्भा प्राह रावणम् उत्तरम् । धर्मतस् ते सुतस्याहं भार्या राक्षसपुंगव ॥

    bāḍham ity eva sā rambhā prāha rāvaṇam uttaram | dharmatas te sutasyāhaṃ bhāryā rākṣasapuṃgava

    "'It is so,' Rambhā said in reply to Rāvaṇa: 'By dharma I am the wife of your son, O bull among rākṣasas."

    "'ऐसा ही है' — रंभा ने रावण को उत्तर में कहा — 'हे राक्षसश्रेष्ठ! धर्म से मैं आपके पुत्र की पत्नी हूँ।"

  24. Verse 24

    पुत्रः प्रियतरः प्राणैर् भ्रातुर् वैश्रवणस्य ते । ख्यातो यस् त्रिषु लोकेषु नलकूबर इत्य् असौ ॥

    putraḥ priyataraḥ prāṇair bhrātur vaiśravaṇasya te | khyāto yas triṣu lokeṣu nalakūbara ity asau

    "'A son dearer than the life-breaths of your brother Vaiśravaṇa — he who is famed in the three worlds as Nalakūbara —"

    "'आपके भाई वैश्रवण का जो पुत्र प्राणों से भी प्रियतर है — जो तीनों लोकों में नलकूबर के नाम से विख्यात है —"

  25. Verse 25

    धर्मतो यो भवेद् विप्रः क्षत्रियो वीर्यतो भवेत् । क्रोधाद् यश् च भवेद् अग्निः क्षान्त्या च वसुधासमः ॥

    dharmato yo bhaved vipraḥ kṣatriyo vīryato bhavet | krodhād yaś ca bhaved agniḥ kṣāntyā ca vasudhāsamaḥ

    "'he who by dharma would be a brahmin, by valour would be a kṣatriya, who by his wrath would be fire, and by forbearance the equal of the earth (Vasudhā) —"

    "'जो धर्म से ब्राह्मण हो, पराक्रम से क्षत्रिय हो, क्रोध से अग्नि हो, और क्षमा से वसुधा (पृथ्वी) के समान हो —"

  26. Verse 26

    तस्यास्मि कृतसंकेता लोकपालसुतस्य वै । तम् उद्दिश्य च मे सर्वं विभूषणम् इदं कृतम् ॥

    tasyāsmi kṛtasaṃketā lokapālasutasya vai | tam uddiśya ca me sarvaṃ vibhūṣaṇam idaṃ kṛtam

    "'to him, the son of the world-guardian (lokapāla), I am betrothed, having made a tryst; and for his sake all this adornment of mine has been made."

    "'उस लोकपाल के पुत्र से मैंने संकेत (मिलन का समय) निश्चित किया है; और उसी के लिए मेरा यह सारा श्रृंगार किया गया है।"

  27. Verse 27

    यस्य तस्य हि नान्यस्य भावो मां प्रति तिष्ठति । तेन सत्येन मां राजन् मोक्तुम् अर्हस्य् अरिंदम ॥

    yasya tasya hi nānyasya bhāvo māṃ prati tiṣṭhati | tena satyena māṃ rājan moktum arhasy ariṃdama

    "'For my affection stands fixed upon him and no other; by that truth, O king, you ought to release me, O crusher of foes."

    "'क्योंकि मेरा अनुराग उसी पर स्थिर है, किसी अन्य पर नहीं; हे अरिंदम राजन्! उसी सत्य के कारण आपको मुझे छोड़ देना चाहिए।"

  28. Verse 28

    स हि तिष्ठति धर्मात्मा साम्प्रतं मत्समुत्सुकः । तन् न विघ्नं सुतस्येह कर्तुम् अर्हसि मुञ्च माम् ॥

    sa hi tiṣṭhati dharmātmā sāmprataṃ matsamutsukaḥ | tan na vighnaṃ sutasyeha kartum arhasi muñca mām

    "'For that righteous one stands now, longing for me; therefore you ought not here to make an obstacle to your son; release me."

    "'क्योंकि वह धर्मात्मा इस समय मेरे लिए उत्सुक होकर प्रतीक्षा कर रहा है; इसलिए यहाँ अपने पुत्र के [कार्य में] विघ्न करना आपको उचित नहीं; मुझे छोड़िए।"

  29. Verse 29

    सद्भिर् आचरितं मार्गं गच्छ राक्षसपुंगव । माननीयो मया हि त्वं लालनीया तथास्मि ते ॥

    sadbhir ācaritaṃ mārgaṃ gaccha rākṣasapuṃgava | mānanīyo mayā hi tvaṃ lālanīyā tathāsmi te

    "'Go the path trodden by the good, O bull among rākṣasas; for you are to be honoured by me, and I likewise to be cherished by you.'"

    "'हे राक्षसश्रेष्ठ! सत्पुरुषों द्वारा आचरित मार्ग पर चलिए; क्योंकि आप मेरे द्वारा सम्मान्य हैं, और वैसे ही मैं आपके द्वारा लालन (स्नेह) के योग्य हूँ।'"

  30. Verse 30

    एवं ब्रुवाणां रम्भां तां धर्मार्थसहितं वचः । निर्भर्त्स्य राक्षसो मोहात् प्रतिगृह्य बलाद् बली । काममोहाभिसंरब्धो मैथुनायोपचक्रमे ॥

    evaṃ bruvāṇāṃ rambhāṃ tāṃ dharmārthasahitaṃ vacaḥ | nirbhartsya rākṣaso mohāt pratigṛhya balād balī | kāmamohābhisaṃrabdho maithunāyopacakrame

    "As Rambhā spoke thus, [this] word joined with dharma and artha, the rākṣasa, out of delusion, rebuking her and seizing her by force, the mighty one, inflamed with the delusion of desire, set about [forced] union."

    "इस प्रकार धर्म और अर्थ से युक्त वचन कहती हुई उस रंभा को, मोहवश फटकारकर और बलपूर्वक पकड़कर, वह बली राक्षस, काम के मोह से उन्मत्त होकर, बलात्कार में प्रवृत्त हुआ।"

  31. Verse 31

    सा विमुक्ता ततो रम्भा भ्रष्टमाल्यविभूषणा । गजेन्द्राक्रीडमथिता  नदीवाकुलतां गता ॥

    sā vimuktā tato rambhā bhraṣṭamālyavibhūṣaṇā | gajendrākrīḍamathitā  nadīvākulatāṃ gatā

    "Then she, Rambhā, afterward released, her garlands and ornaments fallen, crushed as by the sport of a lordly elephant, came to a disordered state like a river [churned by an elephant]."

    "तब वह रंभा छूटकर, जिसके माल्य और आभूषण गिर गए थे, गजराज की क्रीड़ा से मथी गई नदी के समान व्याकुल दशा को प्राप्त हुई।"

  32. Verse 32

    सा वेपमाना लज्जन्ती भीता करकृताञ्जलिः । नलकूबरम् आसाद्य पादयोर् निपपात ह ॥

    sā vepamānā lajjantī bhītā karakṛtāñjaliḥ | nalakūbaram āsādya pādayor nipapāta ha

    "She, trembling, ashamed, and afraid, with joined palms, reaching Nalakūbara, fell at his feet."

    "वह काँपती, लज्जित और भयभीत होकर, हाथ जोड़े हुए, नलकूबर के पास पहुँचकर उसके चरणों में गिर पड़ी।"

  33. Verse 33

    तदवस्थां च तां दृष्ट्वा महात्मा नलकूबरः । अब्रवीत् किम् इदं भद्रे पादयोः पतितासि मे ॥

    tadavasthāṃ ca tāṃ dṛṣṭvā mahātmā nalakūbaraḥ | abravīt kim idaṃ bhadre pādayoḥ patitāsi me

    "And seeing her in that state, the great-souled Nalakūbara said: 'What is this, O blessed one, that you are fallen at my feet?'"

    "और उसे उस दशा में देखकर महात्मा नलकूबर ने कहा — 'हे भद्रे! यह क्या है, जो तुम मेरे चरणों में गिरी हो?'"

  34. Verse 34

    सा तु निश्वसमाना च वेपमानाथ साञ्जलिः । तस्मै सर्वं यथातथ्यम् आख्यातुम् उपचक्रमे ॥

    sā tu niśvasamānā ca vepamānātha sāñjaliḥ | tasmai sarvaṃ yathātathyam ākhyātum upacakrame

    "And she, sighing and trembling, with joined palms, began to tell him everything just as it was:"

    "और वह निःश्वास लेती और काँपती हुई, हाथ जोड़कर, उसे सब कुछ यथार्थरूप से बताने लगी —"

  35. Verse 35

    एष देव दशग्रीवः प्राप्तो गन्तुं त्रिविष्टपम् । तेन सैन्यसहायेन निशेह परिणाम्यते ॥

    eṣa deva daśagrīvaḥ prāpto gantuṃ triviṣṭapam | tena sainyasahāyena niśeha pariṇāmyate

    "'This Daśagrīva, O god, has come, [bound] to go to heaven; he is spending the night here with the aid of his army."

    "'हे देव! यह दशग्रीव स्वर्ग जाने के लिए आया हुआ है; वह अपनी सेना के साथ यहाँ रात बिता रहा है।"

  36. Verse 36

    आयान्ती तेन दृष्टास्मि त्वत्सकाशम् अरिंदम । गृहीत्वा तेन पृष्टास्मि कस्य त्वम् इति रक्षसा ॥

    āyāntī tena dṛṣṭāsmi tvatsakāśam ariṃdama | gṛhītvā tena pṛṣṭāsmi kasya tvam iti rakṣasā

    "'Coming toward your presence, O crusher of foes, I was seen by him; and seized, I was asked by that rākṣasa, "Whose are you?""

    "'हे अरिंदम! आपके पास आती हुई मैं उसके द्वारा देख ली गई; और पकड़कर उस राक्षस ने मुझसे पूछा — "तुम किसकी हो?""

  37. Verse 37

    मया तु सर्वं यत् सत्यं तद् धि तस्मै निवेदितम् । काममोहाभिभूतात्मा नाश्रौषीत् तद् वचो मम ॥

    mayā tu sarvaṃ yat satyaṃ tad dhi tasmai niveditam | kāmamohābhibhūtātmā nāśrauṣīt tad vaco mama

    "'And by me all that was true was told to him; but his self overcome by the delusion of desire, he did not heed that word of mine."

    "'किंतु मैंने जो सत्य था वह सब उसे बता दिया; फिर भी काम के मोह से अभिभूत आत्मावाले उसने मेरे उस वचन को नहीं सुना।"

  38. Verse 38

    याच्यमानो मया देव स्नुषा ते ऽहम् इति प्रभो । तत् सर्वं पृष्ठतः कृत्वा बलात् तेनास्मि धर्षिता ॥

    yācyamāno mayā deva snuṣā te 'ham iti prabho | tat sarvaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā balāt tenāsmi dharṣitā

    "'Though entreated by me, O god, [with] "I am your daughter-in-law," O lord — putting all that behind him, I was violated by him by force."

    "'हे देव! हे प्रभो! मेरे "मैं आपकी पुत्रवधू हूँ" कहकर याचना करने पर भी — उस सब को पीछे डालकर उसने बलपूर्वक मुझ पर अत्याचार किया।"

  39. Verse 39

    एवं त्वम् अपराधं मे क्षन्तुम् अर्हसि मानद । न हि तुल्यं बलं सौम्य स्त्रियाश् च पुरुषस्य च ॥

    evaṃ tvam aparādhaṃ me kṣantum arhasi mānada | na hi tulyaṃ balaṃ saumya striyāś ca puruṣasya ca

    "'So you ought to pardon this fault of mine, O giver of honour; for the strength of a woman and of a man is not equal, gentle one.'"

    "'इसलिए हे मानद! आप मेरे इस अपराध को क्षमा करने योग्य हैं; क्योंकि हे सौम्य! स्त्री और पुरुष का बल समान नहीं होता।'"

  40. Verse 40

    एवं श्रुत्वा तु संक्रुद्धस् तदा वैश्वरणात्मजः । धर्षणां तां परां श्रुत्वा ध्यानं संप्रविवेश ह ॥

    evaṃ śrutvā tu saṃkruddhas tadā vaiśvaraṇātmajaḥ | dharṣaṇāṃ tāṃ parāṃ śrutvā dhyānaṃ saṃpraviveśa ha

    "Hearing this, then, exceedingly enraged, the son of Vaiśravaṇa (Nalakūbara), hearing of that supreme violation, entered into meditation."

    "इस प्रकार सुनकर, और उस परम अत्याचार को सुनकर, तब वैश्रवण का पुत्र (नलकूबर) अत्यंत क्रुद्ध होकर ध्यान में प्रविष्ट हुआ।"

  41. Verse 41

    तस्य तत् कर्म विज्ञाय तदा वैश्रवणात्मजः । मुहूर्ताद् रोषताम्राक्षस् तोयं जग्राह पाणिना ॥

    tasya tat karma vijñāya tadā vaiśravaṇātmajaḥ | muhūrtād roṣatāmrākṣas toyaṃ jagrāha pāṇinā

    "Discerning that deed of his (Rāvaṇa's), then the son of Vaiśravaṇa, in a moment, his eyes copper-red with rage, took up water in his hand."

    "उसके (रावण के) उस कर्म को जानकर, तब वैश्रवण का पुत्र एक मुहूर्त में रोष से ताँबे के समान लाल आँखोंवाला होकर हाथ में जल ले लिया।"

  42. Verse 42

    गृहीत्वा सलिलं दिव्यम् उपस्पृश्य यथाविधि । उत्ससर्ज तदा शापं राक्षसेन्द्राय दारुणम् ॥

    gṛhītvā salilaṃ divyam upaspṛśya yathāvidhi | utsasarja tadā śāpaṃ rākṣasendrāya dāruṇam

    "Having taken up the divine water and touched [it] according to rule, he then loosed a dreadful curse upon the lord of rākṣasas:"

    "दिव्य जल लेकर और विधिपूर्वक आचमन करके उसने तब राक्षसेंद्र पर एक दारुण शाप छोड़ा —"

  43. Verse 43

    अकामा तेन यस्मात् त्वं बलाद् भद्रे प्रधर्षिता । तस्मात् स युवतीम् अन्यां नाकामाम् उपयास्यति ॥

    akāmā tena yasmāt tvaṃ balād bhadre pradharṣitā | tasmāt sa yuvatīm anyāṃ nākāmām upayāsyati

    "'Since you were violated by him by force, O blessed one, while unwilling — therefore he shall not [be able to] approach another young woman who is unwilling."

    "'हे भद्रे! चूँकि अनिच्छुक तुम्हारे साथ उसने बलपूर्वक अत्याचार किया, इसलिए वह किसी अन्य अनिच्छुक युवती के पास [बलपूर्वक] नहीं जा सकेगा।"

  44. Verse 44

    यदा त्व् अकामां कामार्तो धर्षयिष्यति योषितम् । मूर्धा तु सप्तधा तस्य शकलीभविता तदा ॥

    yadā tv akāmāṃ kāmārto dharṣayiṣyati yoṣitam | mūrdhā tu saptadhā tasya śakalībhavitā tadā

    "'When, tormented by desire, he shall violate an unwilling woman, then his head shall split sevenfold.'"

    "'और जब काम से पीड़ित होकर वह किसी अनिच्छुक स्त्री पर बलात्कार करेगा, तब उसका सिर सात टुकड़ों में फट जाएगा।'"

  45. Verse 45

    तस्मिन्न् उदाहृते शापे ज्वलिताग्निसमप्रभे । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिश् च खाच् च्युता ॥

    tasminn udāhṛte śāpe jvalitāgnisamaprabhe | devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiś ca khāc cyutā

    "When that curse, with splendour like blazing fire, was uttered, the deva-drums sounded and a rain of flowers fell from the sky."

    "प्रज्वलित अग्नि के समान कांतिवाले उस शाप के उच्चारित होने पर देवदुन्दुभियाँ बज उठीं और आकाश से पुष्पवृष्टि हुई।"

  46. Verse 46

    प्रजापतिमुखाश् चापि सर्वे देवाः प्रहर्षिताः । ज्ञात्वा लोकगतिं सर्वां तस्य मृत्युं च रक्षसः ॥

    prajāpatimukhāś cāpi sarve devāḥ praharṣitāḥ | jñātvā lokagatiṃ sarvāṃ tasya mṛtyuṃ ca rakṣasaḥ

    "And all the gods, led by the Prajāpati, were greatly delighted, knowing the whole course of the world, and the death of that rākṣasa."

    "और प्रजापति आदि समस्त देवता भी, लोक की समस्त गति को और उस राक्षस की मृत्यु को जानकर, अत्यंत हर्षित हुए।"

  47. Verse 47

    श्रुत्वा तु स दशग्रीवस् तं शापं रोमहर्षणम् । नारीषु मैथुनं भावं नाकामास्व् अभ्यरोचयत् ॥

    śrutvā tu sa daśagrīvas taṃ śāpaṃ romaharṣaṇam | nārīṣu maithunaṃ bhāvaṃ nākāmāsv abhyarocayat

    "But hearing that hair-raising curse, Daśagrīva no longer took delight in the act of [forced] union with women who were unwilling."

    "किंतु उस रोमांचकारी शाप को सुनकर दशग्रीव ने फिर अनिच्छुक स्त्रियों के साथ मैथुन-भाव में रुचि नहीं ली।"