Sarga 25
Uttara Kanda
50 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स तु दत्त्वा दशग्रीवो वनं घोरं खरस्य तत् । भगिनीं च समाश्वास्य हृष्टः स्वस्थतरो ऽभवत् ॥
sa tu dattvā daśagrīvo vanaṃ ghoraṃ kharasya tat | bhaginīṃ ca samāśvāsya hṛṣṭaḥ svasthataro 'bhavat
"But that Daśagrīva, having given that terrible forest to Khara and consoled his sister, became delighted and more at ease."
"किंतु खर को वह घोर वन देकर और बहन को सांत्वना देकर दशग्रीव हर्षित होकर अधिक स्वस्थ (निश्चिंत) हो गया।"
Verse 2
ततो निकुम्भिला नाम लङ्कायाः काननं महत् । महात्मा राक्षसेन्द्रस् तत् प्रविवेश सहानुगः ॥
tato nikumbhilā nāma laṅkāyāḥ kānanaṃ mahat | mahātmā rākṣasendras tat praviveśa sahānugaḥ
"Then the great-souled lord of rākṣasas, with his followers, entered that great grove of Laṅkā named Nikumbhilā."
"तब महात्मा राक्षसेंद्र अपने अनुचरों सहित लंका के निकुम्भिला नामक विशाल उपवन में प्रविष्ट हुआ।"
Verse 3
तत्र यूपशताकीर्णं सौम्यचैत्योपशोभितम् । ददर्श विष्ठितं यज्ञं संप्रदीप्तम् इव श्रिया ॥
tatra yūpaśatākīrṇaṃ saumyacaityopaśobhitam | dadarśa viṣṭhitaṃ yajñaṃ saṃpradīptam iva śriyā
"There he saw a sacrifice in progress, strewn with hundreds of sacrificial posts (yūpas), adorned with gentle shrines (caityas), blazing as it were with splendour."
"वहाँ उसने सैकड़ों यूपों से भरा, सौम्य चैत्यों से सुशोभित, श्री से मानो प्रदीप्त एक चल रहा यज्ञ देखा।"
Verse 4
ततः कृष्णाजिनधरं कमण्डलुशिखाध्वजम् । ददर्श स्वसुतं तत्र मेघनादम् अरिंदमम् ॥
tataḥ kṛṣṇājinadharaṃ kamaṇḍaluśikhādhvajam | dadarśa svasutaṃ tatra meghanādam ariṃdamam
"Then he saw there his own son, Meghanāda, tamer of foes, wearing a black antelope-skin, with the water-pot and tuft as his banner."
"तब उसने वहाँ काला मृगचर्म धारण किए, कमंडलु और शिखा को ध्वजा रूप में लिए हुए अपने पुत्र, शत्रुदमन मेघनाद को देखा।"
Verse 5
रक्षःपतिः समासाद्य समाश्लिष्य च बाहुभिः । अब्रवीत् किम् इदं वत्स वर्तते तद् ब्रवीहि मे ॥
rakṣaḥpatiḥ samāsādya samāśliṣya ca bāhubhiḥ | abravīt kim idaṃ vatsa vartate tad bravīhi me
"The lord of rākṣasas, approaching and embracing [him] with his arms, said: 'What is this that goes on, dear son? Tell me that.'"
"रक्षःपति (रावण) पास जाकर और भुजाओं से आलिंगन करके बोला — 'हे वत्स! यह क्या हो रहा है? वह मुझे बता।'"
Verse 6
उशना त्व् अब्रवीत् तत्र गुरुर् यज्ञसमृद्धये । रावणं राक्षसश्रेष्ठं द्विजश्रेष्ठो महातपाः ॥
uśanā tv abravīt tatra gurur yajñasamṛddhaye | rāvaṇaṃ rākṣasaśreṣṭhaṃ dvijaśreṣṭho mahātapāḥ
"But Uśanas (Śukra), [the] guru there for the completion of the sacrifice, the best of the twice-born, of great austerity, said to Rāvaṇa, the best of rākṣasas:"
"किंतु वहाँ यज्ञ की समृद्धि के लिए [नियुक्त] गुरु, द्विजश्रेष्ठ, महातपस्वी उशनस् (शुक्र) ने राक्षसश्रेष्ठ रावण से कहा —"
Verse 7
अहम् आख्यामि ते राजञ् श्रूयतां सर्वम् एव च । यज्ञास् ते सप्त पुत्रेण प्राप्ताः सुबहुविस्तराः ॥
aham ākhyāmi te rājañ śrūyatāṃ sarvam eva ca | yajñās te sapta putreṇa prāptāḥ subahuvistarāḥ
"'I shall tell you, O king; and let all be heard: seven sacrifices, of very great extent, have been attained by [your] son."
"'हे राजन्! मैं तुम्हें बताता हूँ; और सब कुछ सुना जाए: [तुम्हारे] पुत्र ने अत्यंत विस्तृत सात यज्ञ संपन्न किए हैं।"
Verse 8
अग्निष्टोमो ऽश्वमेधश् च यज्ञो बहुसुवर्णकः । राजसूयस् तथा यज्ञो गोमेधो वैष्णवस् तथा ॥
agniṣṭomo 'śvamedhaś ca yajño bahusuvarṇakaḥ | rājasūyas tathā yajño gomedho vaiṣṇavas tathā
"'The Agniṣṭoma, and the Aśvamedha, and the sacrifice of much gold (bahu-suvarṇaka), and the Rājasūya sacrifice, the Gomedha, and the Vaiṣṇava likewise;"
"'अग्निष्टोम, और अश्वमेध, और बहुसुवर्णक यज्ञ, तथा राजसूय यज्ञ, गोमेध, और वैसे ही वैष्णव यज्ञ;"
Verse 9
माहेश्वरे प्रवृत्ते तु यज्ञे पुम्भिः सुदुर्लभे । वरांस् ते लब्धवान् पुत्रः साक्षात् पशुपतेर् इह ॥
māheśvare pravṛtte tu yajñe pumbhiḥ sudurlabhe | varāṃs te labdhavān putraḥ sākṣāt paśupater iha
"'and when the Māheśvara sacrifice, exceedingly hard for men [to perform], was undertaken, your son has here obtained boons directly from Paśupati (Śiva):"
"'और मनुष्यों के लिए अत्यंत दुर्लभ माहेश्वर यज्ञ के आरंभ होने पर तुम्हारे पुत्र ने यहाँ साक्षात पशुपति (शिव) से वर प्राप्त किए —"
Verse 10
कामगं स्यन्दनं दिव्यम् अन्तरिक्षचरं ध्रुवम् । मायां च तामसीं नाम यया संपद्यते तमः ॥
kāmagaṃ syandanaṃ divyam antarikṣacaraṃ dhruvam | māyāṃ ca tāmasīṃ nāma yayā saṃpadyate tamaḥ
"'a divine chariot going at will, coursing the sky, enduring; and an illusion (māyā) named Tāmasī, by which darkness is brought about;"
"'इच्छानुसार चलनेवाला, आकाशचारी, स्थिर एक दिव्य रथ; और तामसी नामक माया, जिससे अंधकार उत्पन्न होता है;"
Verse 11
एतया किल संग्रामे मायया राक्षसेश्वर । प्रयुद्धस्य गतिः शक्या न हि ज्ञातुं सुरासुरैः ॥
etayā kila saṃgrāme māyayā rākṣaseśvara | prayuddhasya gatiḥ śakyā na hi jñātuṃ surāsuraiḥ
"'by this illusion, O lord of rākṣasas, the course of one fighting in battle cannot be known by gods and asuras;"
"'हे राक्षसेश्वर! इस माया से संग्राम में लड़नेवाले की गति देव और असुर नहीं जान सकते;"
Verse 12
अक्षयाव् इषुधी बाणैश् चापं चापि सुदुर्जयम् । अस्त्रं च बलवत् सौम्य शत्रुविध्वंसनं रणे ॥
akṣayāv iṣudhī bāṇaiś cāpaṃ cāpi sudurjayam | astraṃ ca balavat saumya śatruvidhvaṃsanaṃ raṇe
"'two inexhaustible quivers of arrows, and a bow hard to conquer, and a powerful missile, gentle one, a destroyer of foes in battle."
"'हे सौम्य! दो अक्षय बाणों से भरे तरकश, और एक दुर्जय धनुष, और युद्ध में शत्रुओं का विध्वंस करनेवाला एक बलवान अस्त्र।"
Verse 13
एतान् सर्वान् वरांल् लब्ध्वा पुत्रस् ते ऽयं दशानन । अद्य यज्ञसमाप्तौ च त्वत्प्रतीक्षः स्थितो अहम् ॥
etān sarvān varāṃl labdhvā putras te 'yaṃ daśānana | adya yajñasamāptau ca tvatpratīkṣaḥ sthito aham
"'Having obtained all these boons, this son of yours, O Daśagrīva — now, at the completion of the sacrifice, I stand awaiting you.'"
"'हे दशानन! इन सब वरों को पाकर तुम्हारा यह पुत्र — अब यज्ञ की समाप्ति पर मैं तुम्हारी प्रतीक्षा करता खड़ा हूँ।'"
Verse 14
ततो ऽब्रवीद् दशग्रीवो न शोभनम् इदं कृतम् । पूजिताः शत्रवो यस्माद् द्रव्यैर् इन्द्रपुरोगमाः ॥
tato 'bravīd daśagrīvo na śobhanam idaṃ kṛtam | pūjitāḥ śatravo yasmād dravyair indrapurogamāḥ
"Then Daśagrīva said: 'This is not well done — in that the foes, led by Indra, have been honoured with offerings."
"तब दशग्रीव ने कहा — 'यह अच्छा नहीं किया गया — कि इंद्र आदि शत्रुओं को द्रव्यों से पूजा गया।"
Verse 15
एहीदानीं कृतं यद् धि तद् अकर्तुं न शक्यते । आगच्छ सौम्य गच्छामः स्वम् एव भवनं प्रति ॥
ehīdānīṃ kṛtaṃ yad dhi tad akartuṃ na śakyate | āgaccha saumya gacchāmaḥ svam eva bhavanaṃ prati
"'Come now; what has been done cannot be undone; come, gentle one, let us go toward our own dwelling.'"
"'अब आओ; जो किया जा चुका, वह अनकिया नहीं हो सकता; हे सौम्य! आओ, हम अपने ही भवन की ओर चलें।'"
Verse 16
ततो गत्वा दशग्रीवः सपुत्रः सविभीषणः । स्त्रियो ऽवतारयाम् आस सर्वास् ता बाष्पविक्लवाः ॥
tato gatvā daśagrīvaḥ saputraḥ savibhīṣaṇaḥ | striyo 'vatārayām āsa sarvās tā bāṣpaviklavāḥ
"Then Daśagrīva, having gone, with his son and Vibhīṣaṇa, brought down all those women, overwhelmed with tears —"
"तब दशग्रीव ने पुत्र और विभीषण सहित जाकर उन सब स्त्रियों को, जो आँसुओं से व्याकुल थीं, [विमान से] नीचे उतारा —"
Verse 17
लक्षिण्यो रत्नबूताश् च देवदानवरक्षसाम् । नानाभूषणसंपन्ना ज्वलन्त्यः स्वेन तेजसा ॥
lakṣiṇyo ratnabūtāś ca devadānavarakṣasām | nānābhūṣaṇasaṃpannā jvalantyaḥ svena tejasā
"[women] of auspicious marks, decked with gems, of gods, dānavas, and rākṣasas, endowed with various ornaments, blazing with their own splendour."
"देवों, दानवों और राक्षसों की शुभलक्षणा, रत्नों के समान [बहुमूल्य], नाना आभूषणों से संपन्न, अपने ही तेज से देदीप्यमान [स्त्रियाँ]।"
Verse 18
विभीषणस् तु ता नारीर् दृष्ट्वा शोकसमाकुलाः । तस्य तां च मतिं ज्ञात्वा धर्मात्मा वाक्यम् अब्रवीत् ॥
vibhīṣaṇas tu tā nārīr dṛṣṭvā śokasamākulāḥ | tasya tāṃ ca matiṃ jñātvā dharmātmā vākyam abravīt
"But the righteous Vibhīṣaṇa, seeing those women afflicted with grief, and knowing that intent of his (Rāvaṇa's), spoke this word:"
"किंतु धर्मात्मा विभीषण उन शोक से व्याकुल नारियों को देखकर, और उसके (रावण के) उस अभिप्राय को जानकर, यह वचन बोला —"
Verse 19
ईदृशैस् तैः समाचारैर् यशोऽर्थकुलनाशनैः । धर्षणं प्राणिनां दत्त्वा स्वमतेन विचेष्टसे ॥
īdṛśais taiḥ samācārair yaśo'rthakulanāśanaiḥ | dharṣaṇaṃ prāṇināṃ dattvā svamatena viceṣṭase
"'By such practices of yours, which destroy fame, wealth, and lineage — having inflicted violation upon living beings — you act according to your own will."
"'यश, अर्थ और कुल का नाश करनेवाले इस प्रकार के अपने आचरणों से — प्राणियों पर अत्याचार करके — तुम अपनी इच्छानुसार बर्ताव करते हो।"
Verse 20
ज्ञातीन् वै धर्षयित्वेमास् त्वयानीता वराङ्गनाः । त्वाम् अतिक्रम्य मधुना राजन् कुम्भीनसी हृता ॥
jñātīn vai dharṣayitvemās tvayānītā varāṅganāḥ | tvām atikramya madhunā rājan kumbhīnasī hṛtā
"'Having violated their kinsmen, these choice women were carried off by you; yet, passing you by, O king, Kumbhīnasī was carried off by Madhu.'"
"'इन सुंदरियों के ज्ञातिजनों पर अत्याचार करके तुम इन्हें ले आए; फिर भी हे राजन्! तुम्हें लाँघकर मधु ने कुम्भीनसी को हर लिया।'"
Verse 21
रावणस् त्व् अब्रवीद् वाक्यं नावगच्छामि किं त्व् इदम् । को वायं यस् त्वयाख्यातो मधुर् इत्य् एव नामतः ॥
rāvaṇas tv abravīd vākyaṃ nāvagacchāmi kiṃ tv idam | ko vāyaṃ yas tvayākhyāto madhur ity eva nāmataḥ
"But Rāvaṇa said: 'I do not understand this — what is it? And who is this one whom you have named "Madhu"?'"
"किंतु रावण ने कहा — 'मैं यह नहीं समझता — यह क्या है? और यह कौन है, जिसे तुमने "मधु" नाम से बताया?'"
Verse 22
विभीषणस् तु संक्रुद्धो भ्रातरं वाक्यम् अब्रवीत् । श्रूयताम् अस्य पापस्य कर्मणः फलम् आगतम् ॥
vibhīṣaṇas tu saṃkruddho bhrātaraṃ vākyam abravīt | śrūyatām asya pāpasya karmaṇaḥ phalam āgatam
"But the enraged Vibhīṣaṇa said this word to [his] brother: 'Let the fruit of this sinful deed, now arrived, be heard."
"किंतु क्रुद्ध विभीषण ने [अपने] भाई से यह वचन कहा — 'इस पापकर्म का आ पहुँचा फल सुना जाए।"
Verse 23
मातामहस्य यो ऽस्माकं ज्येष्ठो भ्राता सुमालिनः । माल्यवान् इति विख्यातो वृद्धप्राज्ञो निशाचरः ॥
mātāmahasya yo 'smākaṃ jyeṣṭho bhrātā sumālinaḥ | mālyavān iti vikhyāto vṛddhaprājño niśācaraḥ
"'He who is the elder brother of our maternal grandfather Sumālin — the night-ranger renowned as Mālyavān, aged and wise —"
"'हमारे मातामह सुमालि का जो ज्येष्ठ भाई था — वृद्ध और प्राज्ञ निशाचर, जो माल्यवान नाम से विख्यात है —"
Verse 24
पितुर् ज्येष्ठो जनन्याश् च अस्माकं त्व् आर्यको ऽभवत् । तस्य कुम्भीनसी नाम दुहितुर् दुहिताभवत् ॥
pitur jyeṣṭho jananyāś ca asmākaṃ tv āryako 'bhavat | tasya kumbhīnasī nāma duhitur duhitābhavat
"'he was the venerable elder (āryaka) of both our father and our mother; of his daughter, a daughter named Kumbhīnasī was born."
"'वह हमारे पिता और माता दोनों का पूज्य ज्येष्ठ (आर्यक) था; उसकी पुत्री की कुम्भीनसी नामक एक पुत्री हुई।"
Verse 25
मातृष्वसुर् अथास्माकं सा कन्या चानलोद्भवा । भवत्य् अस्माकम् एषा वै भ्रातॄणां धर्मतः स्वसा ॥
mātṛṣvasur athāsmākaṃ sā kanyā cānalodbhavā | bhavaty asmākam eṣā vai bhrātṝṇāṃ dharmataḥ svasā
"'She, [the daughter] of our maternal aunt, born of Analā — she is, by dharma, the sister of us brothers."
"'वह हमारी मौसी की [पुत्री], अनला से उत्पन्न वह कन्या, धर्म से हम भाइयों की बहन होती है।"
Verse 26
सा हृता मधुना राजन् राक्षसेन बलीयसा । यज्ञप्रवृत्ते पुत्रे ते मयि चान्तर्जलोषिते ॥
sā hṛtā madhunā rājan rākṣasena balīyasā | yajñapravṛtte putre te mayi cāntarjaloṣite
"'She was carried off, O king, by Madhu the rākṣasa, the mighty one, while your son was engaged in the sacrifice and I was dwelling within the water."
"'हे राजन्! जब तुम्हारा पुत्र यज्ञ में लगा था और मैं जल के भीतर निवास कर रहा था, तब वह बलवान राक्षस मधु द्वारा हर ली गई।"
Verse 27
निहत्य राक्षसश्रेष्ठान् अमात्यांस् तव संमतान् । धर्षयित्वा हृता राजन् गुप्ता ह्य् अन्तःपुरे तव ॥
nihatya rākṣasaśreṣṭhān amātyāṃs tava saṃmatān | dharṣayitvā hṛtā rājan guptā hy antaḥpure tava
"'Having slain the best of rākṣasas, your approved ministers, and having committed violation, she was carried off, O king, and is [now] kept guarded in [his] inner apartments."
"'हे राजन्! तुम्हारे माननीय राक्षसश्रेष्ठ मंत्रियों को मारकर, और अत्याचार करके वह हर ली गई, और अब उसके अंतःपुर में रक्षित है।"
Verse 28
श्रुत्वा त्व् एतन् महाराज क्षान्तम् एव हतो न सः । यस्माद् अवश्यं दातव्या कन्या भर्त्रे हि दातृभिः । अस्मिन्न् एवाभिसंप्राप्तं लोके विदितम् अस्तु ते ॥
śrutvā tv etan mahārāja kṣāntam eva hato na saḥ | yasmād avaśyaṃ dātavyā kanyā bhartre hi dātṛbhiḥ | asminn evābhisaṃprāptaṃ loke viditam astu te
"'But hearing this, O great king, I simply forbore; he was not slain; for a maiden must necessarily be given to a husband by those who give [her away] — let it be known to you that this [match] was duly concluded in the world.'"
"'किंतु हे महाराज! यह सुनकर मैंने केवल सहन किया; वह मारा नहीं गया; क्योंकि कन्या देनेवालों द्वारा कन्या अवश्य ही किसी पति को दी जानी है — तुम्हें ज्ञात हो कि यह [विवाह-संबंध] संसार में इसी रूप में संपन्न हुआ।'"
Verse 29
ततो ऽब्रवीद् दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः । कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं शूराः सज्जीभवन्तु च ॥
tato 'bravīd daśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ | kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ śūrāḥ sajjībhavantu ca
"Then Daśagrīva, enraged, his eyes reddened, said: 'Let my chariot be made ready quickly, and let the heroes be arrayed."
"तब क्रुद्ध, लाल आँखोंवाले दशग्रीव ने कहा — 'मेरा रथ शीघ्र तैयार किया जाए, और शूरवीर सज्ज हो जाएँ।"
Verse 30
भ्राता मे कुम्भकर्णश् च ये च मुख्या निशाचराः । वाहनान्य् अधिरोहन्तु नानाप्रहरणायुधाः ॥
bhrātā me kumbhakarṇaś ca ye ca mukhyā niśācarāḥ | vāhanāny adhirohantu nānāpraharaṇāyudhāḥ
"'And let my brother Kumbhakarṇa, and the chief night-rangers, mount [their] vehicles, armed with various weapons."
"'मेरा भाई कुम्भकर्ण और जो प्रमुख निशाचर हैं, वे नाना शस्त्र-अस्त्र धारण करके अपने वाहनों पर चढ़ें।"
Verse 31
अद्य तं समरे हत्वा मधुं रावणनिर्भयम् । इन्द्रलोकं गमिष्यामि युद्धकाङ्क्षी सुहृद्वृतः ॥
adya taṃ samare hatvā madhuṃ rāvaṇanirbhayam | indralokaṃ gamiṣyāmi yuddhakāṅkṣī suhṛdvṛtaḥ
"'Today, having slain in battle that Madhu, fearless of Rāvaṇa, I shall go to the world of Indra, desiring battle, surrounded by comrades."
"'आज रावण से निर्भय उस मधु को युद्ध में मारकर, युद्ध का इच्छुक होकर, मित्रों से घिरकर मैं इंद्रलोक जाऊँगा।"
Verse 32
ततो विजित्य त्रिदिवं वशे स्थाप्य पुरंदरम् । निर्वृतो विहरिष्यामि त्रैलोक्यैश्वर्यशोभितः ॥
tato vijitya tridivaṃ vaśe sthāpya puraṃdaram | nirvṛto vihariṣyāmi trailokyaiśvaryaśobhitaḥ
"'Then, having conquered heaven and brought Puraṃdara (Indra) under my sway, content, I shall disport myself, adorned with the lordship of the three worlds.'"
"'तब स्वर्ग को जीतकर और पुरंदर (इंद्र) को वश में करके, संतुष्ट होकर मैं त्रैलोक्य के ऐश्वर्य से शोभित होकर विहार करूँगा।'"
Verse 33
अक्षौहिणीसहस्राणि चत्वार्य् उग्राणि रक्षसाम् । नानाप्रहरणान्य् आशु निर्ययुर् युद्धकाङ्क्षिणाम् ॥
akṣauhiṇīsahasrāṇi catvāry ugrāṇi rakṣasām | nānāpraharaṇāny āśu niryayur yuddhakāṅkṣiṇām
"Four thousand fierce akṣauhiṇīs of rākṣasas, with various weapons, eager for battle, swiftly went forth."
"युद्ध के इच्छुक राक्षसों की नाना शस्त्रोंवाली चार हजार उग्र अक्षौहिणियाँ शीघ्र ही निकल पड़ीं।"
Verse 34
इन्द्रजित् त्व् अग्रतः सैन्यं सैनिकान् परिगृह्य च । रावणो मध्यतः शूरः कुम्भकर्णश् च पृष्ठतः ॥
indrajit tv agrataḥ sainyaṃ sainikān parigṛhya ca | rāvaṇo madhyataḥ śūraḥ kumbhakarṇaś ca pṛṣṭhataḥ
"Indrajit at the front, taking the army and the soldiers; the hero Rāvaṇa in the middle, and Kumbhakarṇa at the rear."
"इंद्रजित सेना और सैनिकों को लेकर आगे; शूर रावण बीच में, और कुम्भकर्ण पीछे।"
Verse 35
विभीषणस् तु धर्मात्मा लङ्कायां धर्मम् आचरत् । ते तु सर्वे महाभागा ययुर् मधुपुरं प्रति ॥
vibhīṣaṇas tu dharmātmā laṅkāyāṃ dharmam ācarat | te tu sarve mahābhāgā yayur madhupuraṃ prati
"But the righteous Vibhīṣaṇa practised dharma in Laṅkā; and all those greatly fortunate ones went toward the city of Madhu (Madhupura)."
"किंतु धर्मात्मा विभीषण लंका में धर्म का आचरण करता रहा; और वे सब महाभाग मधु की नगरी (मधुपुर) की ओर चल पड़े।"
Verse 36
रथैर् नागैः खरैर् उष्ट्रैर् हयैर् दीप्तैर् महोरगैः । राक्षसाः प्रययुः सर्वे कृत्वाकाशं निरन्तरम् ॥
rathair nāgaiḥ kharair uṣṭrair hayair dīptair mahoragaiḥ | rākṣasāḥ prayayuḥ sarve kṛtvākāśaṃ nirantaram
"With chariots, elephants, asses, and camels, with blazing horses and great serpents, all the rākṣasas set forth, making the sky without a gap."
"रथों, हाथियों, गधों, ऊँटों, तेजस्वी अश्वों और महानागों से सब राक्षस आकाश को निरंतर (रिक्त स्थान रहित) करते हुए चल पड़े।"
Verse 37
दैत्याश् च शतशस् तत्र कृतवैराः सुरैः सह । रावणं प्रेक्ष्य गच्छन्तम् अन्वगच्छन्त पृष्ठतः ॥
daityāś ca śataśas tatra kṛtavairāḥ suraiḥ saha | rāvaṇaṃ prekṣya gacchantam anvagacchanta pṛṣṭhataḥ
"And daityas by the hundreds there, who had made enmity with the gods, seeing Rāvaṇa going, followed behind."
"और देवों के साथ वैर रखनेवाले सैकड़ों दैत्य वहाँ रावण को जाते देखकर पीछे-पीछे चल पड़े।"
Verse 38
स तु गत्वा मधुपुरं प्रविश्य च दशाननः । न ददर्श मधुं तत्र भगिनीं तत्र दृष्टवान् ॥
sa tu gatvā madhupuraṃ praviśya ca daśānanaḥ | na dadarśa madhuṃ tatra bhaginīṃ tatra dṛṣṭavān
"But that Daśagrīva, having gone to Madhupura and entered it, did not see Madhu there; [but] he saw [his] sister there."
"किंतु वह दशानन मधुपुर में जाकर और उसमें प्रवेश करके, वहाँ मधु को नहीं देखा; [किंतु] वहाँ अपनी बहन को देखा।"
Verse 39
सा प्रह्वा प्राञ्जलिर् भूत्वा शिरसा पादयोर् गता । तस्य राक्षसराजस्य त्रस्ता कुम्भीनसी स्वसा ॥
sā prahvā prāñjalir bhūtvā śirasā pādayor gatā | tasya rākṣasarājasya trastā kumbhīnasī svasā
"She, humble, with joined palms, went with her head to his feet — the terrified Kumbhīnasī, sister of that rākṣasa-king."
"वह विनम्र होकर, हाथ जोड़कर, सिर से उसके चरणों में जा पड़ी — उस राक्षसराज की त्रस्त बहन कुम्भीनसी।"
Verse 40
तां समुत्थापयाम् आस न भेतव्यम् इति ब्रुवन् । रावणो राक्षसश्रेष्ठः किं चापि करवाणि ते ॥
tāṃ samutthāpayām āsa na bhetavyam iti bruvan | rāvaṇo rākṣasaśreṣṭhaḥ kiṃ cāpi karavāṇi te
"Rāvaṇa, the best of rākṣasas, raised her up, saying 'There is nothing to fear,' [and asked]: 'And what may I do for you?'"
"राक्षसश्रेष्ठ रावण ने 'डरने की बात नहीं' कहते हुए उसे उठाया [और पूछा]: 'और मैं तुम्हारे लिए क्या करूँ?'"
Verse 41
साब्रवीद् यदि मे राजन् प्रसन्नस् त्वं महाबल । भर्तारं न ममेहाद्य हन्तुम् अर्हसि मानद ॥
sābravīd yadi me rājan prasannas tvaṃ mahābala | bhartāraṃ na mamehādya hantum arhasi mānada
"She said: 'If you are pleased with me, O king, O mighty one, you ought not today to slay my husband here, O giver of honour."
"वह बोली — 'हे राजन्! हे महाबल! हे मानद! यदि आप मुझ पर प्रसन्न हैं, तो आज यहाँ मेरे पति का वध न कीजिए।"
Verse 42
सत्यवाग् भव राजेन्द्र माम् अवेक्षस्व याचतीम् । त्वया ह्य् उक्तं महाबाहो न भेतव्यम् इति स्वयम् ॥
satyavāg bhava rājendra mām avekṣasva yācatīm | tvayā hy uktaṃ mahābāho na bhetavyam iti svayam
"'Be a truth-speaker, O lord of kings; look upon me who entreat you; for it was said by you yourself, O mighty-armed one, "There is nothing to fear."'"
"'हे राजेंद्र! सत्यवादी बनिए; मुझ याचना करती हुई पर दृष्टि डालिए; क्योंकि हे महाबाहु! आपने स्वयं कहा था — "डरने की बात नहीं।"'"
Verse 43
रावणस् त्व् अब्रवीद् धृष्टः स्वसारं तत्र संस्थिताम् । क्व चासौ तव भर्ता वै मम शीघ्रं निवेद्यताम् ॥
rāvaṇas tv abravīd dhṛṣṭaḥ svasāraṃ tatra saṃsthitām | kva cāsau tava bhartā vai mama śīghraṃ nivedyatām
"But Rāvaṇa, pleased, said to his sister standing there: 'And where is that husband of yours? Let it quickly be reported to me."
"किंतु रावण ने प्रसन्न होकर वहाँ खड़ी अपनी बहन से कहा — 'और वह तुम्हारा पति कहाँ है? मुझे शीघ्र बताया जाए।"
Verse 44
सह तेन गमिष्यामि सुरलोकं जयाय वै । तव कारुण्यसौहार्दान् निवृत्तो ऽस्मि मधोर् वधात् ॥
saha tena gamiṣyāmi suralokaṃ jayāya vai | tava kāruṇyasauhārdān nivṛtto 'smi madhor vadhāt
"'I shall go, together with him, to the world of the gods for victory; out of compassion and affection toward you, I desist from the slaying of Madhu.'"
"'मैं उसके साथ विजय के लिए सुरलोक जाऊँगा; तुम्हारे प्रति करुणा और सौहार्द के कारण मैं मधु के वध से विरत होता हूँ।'"
Verse 45
इत्य् उक्ता सा प्रसुप्तं तं समुत्थाप्य निशाचरम् । अब्रवीत् संप्रहृष्टेव राक्षसी सुविपश्चितम् ॥
ity uktā sā prasuptaṃ taṃ samutthāpya niśācaram | abravīt saṃprahṛṣṭeva rākṣasī suvipaścitam
"Thus addressed, she, raising up that sleeping night-ranger, as if delighted, the rākṣasī said to that wise one (Madhu):"
"इस प्रकार कहे जाने पर वह उस सोते हुए निशाचर को उठाकर, मानो अत्यंत हर्षित होकर, उस बुद्धिमान (मधु) से बोली —"
Verse 46
एष प्राप्तो दशग्रीवो मम भ्राता निशाचरः । सुरलोकजयाकाङ्क्षी साहाय्ये त्वां वृणोति च ॥
eṣa prāpto daśagrīvo mama bhrātā niśācaraḥ | suralokajayākāṅkṣī sāhāyye tvāṃ vṛṇoti ca
"'This Daśagrīva, my brother, the night-ranger, has come; desiring the conquest of the world of the gods, he chooses you for aid."
"'यह मेरा भाई निशाचर दशग्रीव आया है; सुरलोक की विजय का अभिलाषी वह तुम्हें सहायता के लिए वरण करता है।'"
Verse 47
तद् अस्य त्वं सहायार्थं सबन्धुर् गच्छ राक्षस । स्निग्धस्य भजमानस्य युक्तम् अर्थाय कल्पितुम् ॥
tad asya tvaṃ sahāyārthaṃ sabandhur gaccha rākṣasa | snigdhasya bhajamānasya yuktam arthāya kalpitum
"'So, for the sake of helping him, go, O rākṣasa, with your kinsman; for one who is affectionate and devoted, it is fitting to be apportioned to the [common] purpose.'"
"'इसलिए हे राक्षस! इसकी सहायता के लिए अपने बंधु के साथ जाओ; स्नेही और अनुरक्त के लिए [सामान्य] प्रयोजन में सहभागी होना उचित है।'"
Verse 48
तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा तथेत्य् आह मधुर् वचः । ददर्श राक्षसश्रेष्ठं यथान्यायम् उपेत्य सः ॥
tasyās tad vacanaṃ śrutvā tathety āha madhur vacaḥ | dadarśa rākṣasaśreṣṭhaṃ yathānyāyam upetya saḥ
"Hearing that word of hers, Madhu said 'So be it'; and approaching, he saw, as was fitting, the best of rākṣasas."
"उसका वह वचन सुनकर मधु ने 'तथास्तु' कहा; और पास जाकर उसने यथोचित रूप से राक्षसश्रेष्ठ का दर्शन किया।"
Verse 49
पूजयाम् आस धर्मेण रावणं राक्षसाधिपम् । प्राप्तपूजो दशग्रीवो मधुवेश्मनि वीर्यवान् । तत्र चैकां निशाम् उष्य गमनायोपचक्रमे ॥
pūjayām āsa dharmeṇa rāvaṇaṃ rākṣasādhipam | prāptapūjo daśagrīvo madhuveśmani vīryavān | tatra caikāṃ niśām uṣya gamanāyopacakrame
"He duly honoured Rāvaṇa, the lord of rākṣasas; and the valiant Daśagrīva, having received worship in Madhu's dwelling, dwelling there one night, made ready to depart."
"उसने विधिपूर्वक राक्षसाधिप रावण की पूजा की; और मधु के भवन में पूजा पाकर वीर्यवान दशग्रीव, वहाँ एक रात रहकर, प्रस्थान की तैयारी करने लगा।"
Verse 50
ततः कैलासम् आसाद्य शैलं वैश्रवणालयम् । राक्षसेन्द्रो महेन्द्राभः सेनाम् उपनिवेशयत् ॥
tataḥ kailāsam āsādya śailaṃ vaiśravaṇālayam | rākṣasendro mahendrābhaḥ senām upaniveśayat
"Then, reaching the mountain Kailāsa, the dwelling of Vaiśravaṇa, the lord of rākṣasas, resembling great Indra, encamped his army."
"तब वैश्रवण के निवास कैलास पर्वत पर पहुँचकर महेंद्र के समान राक्षसेंद्र ने अपनी सेना का पड़ाव डाला।"