Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 24

Uttara Kanda

35 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    निवर्तमानः संहृष्टो रावणः स दुरात्मवान् । जह्रे पथि नरेन्द्रर्षिदेवगन्धर्वकन्यकाः ॥

    nivartamānaḥ saṃhṛṣṭo rāvaṇaḥ sa durātmavān | jahre pathi narendrarṣidevagandharvakanyakāḥ

    "Returning, the evil-souled Rāvaṇa, delighted, carried off along the way the maiden daughters of kings, sages, gods, and gandharvas."

    "लौटते हुए हर्षित दुरात्मा रावण ने मार्ग में राजाओं, ऋषियों, देवों और गंधर्वों की कुमारियों को हर लिया।"

  2. Verse 2

    दर्शनीयां हि यां रक्षः कन्यां स्त्रीं वाथ पश्यति । हत्वा बन्धुजनं तस्या विमाने संन्यवेशयत् ॥

    darśanīyāṃ hi yāṃ rakṣaḥ kanyāṃ strīṃ vātha paśyati | hatvā bandhujanaṃ tasyā vimāne saṃnyaveśayat

    "For whatever lovely maiden, or [married] woman, the rākṣasa saw, having slain her kinsfolk, he set her in his aerial car."

    "क्योंकि जो भी दर्शनीय कन्या अथवा स्त्री राक्षस देखता, उसके बंधुजनों को मारकर उसे अपने विमान में बिठा लेता।"

  3. Verse 3

    तत्र पन्नगयक्षाणां मानुषाणां च रक्षसाम् । दैत्यानां दानवानां च कन्या जग्राह रावणः ॥

    tatra pannagayakṣāṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca rakṣasām | daityānāṃ dānavānāṃ ca kanyā jagrāha rāvaṇaḥ

    "There Rāvaṇa seized the maidens of the serpents (pannagas), yakṣas, men, rākṣasas, daityas, and dānavas."

    "वहाँ रावण ने नागों, यक्षों, मनुष्यों और राक्षसों की, तथा दैत्यों और दानवों की कन्याओं को ग्रहण किया।"

  4. Verse 4

    दीर्घकेश्यः सुचार्वङ्ग्यः पूर्णचन्द्रनिभाननाः । शोकायत्तास् तरुण्यश् च समस्ता स्तननम्रिताः ॥

    dīrghakeśyaḥ sucārvaṅgyaḥ pūrṇacandranibhānanāḥ | śokāyattās taruṇyaś ca samastā stananamritāḥ

    "Long-haired, of beautiful limbs, their faces like the full moon, overcome with grief and young, all bowed down with drooping breasts,"

    "लंबे केशोंवाली, सुंदर अंगोंवाली, पूर्णचंद्र के समान मुखवाली, शोक से ग्रस्त और तरुण, सब की सब झुके हुए स्तनोंवाली,"

  5. Verse 5

    तुल्यम् अग्न्यर्चिषां तत्र शोकाग्निभयसंभवम् । प्रवेपमाना दुःखार्ता मुमुचुर् बाष्पजं जलम् ॥

    tulyam agnyarciṣāṃ tatra śokāgnibhayasaṃbhavam | pravepamānā duḥkhārtā mumucur bāṣpajaṃ jalam

    "bright there like tongues of fire, [their anguish] born of the fire of grief and of fear — trembling, afflicted with pain, they shed water born of tears."

    "वहाँ अग्नि की ज्वालाओं के समान [देदीप्यमान], शोक और भय की अग्नि से उत्पन्न [संताप से भरी], काँपती हुई, दुःख से पीड़ित वे आँसुओं का जल बहाने लगीं।"

  6. Verse 6

    तासां निश्वसमानानां निश्वसैः संप्रदीपितम् । अग्निहोत्रम् इवाभाति संनिरुद्धाग्निपुष्पकम् ॥

    tāsāṃ niśvasamānānāṃ niśvasaiḥ saṃpradīpitam | agnihotram ivābhāti saṃniruddhāgnipuṣpakam

    "Kindled by the sighs of those sighing [women], the Puṣpaka shone like a sacred fire-hearth (agnihotra) with its fire banked within."

    "उन निःश्वास छोड़ती [स्त्रियों] के निःश्वासों से प्रदीप्त वह पुष्पक भीतर अग्नि को रोके हुए अग्निहोत्र के समान शोभा पाने लगा।"

  7. Verse 7

    का चिद् दध्यौ सुदुःखार्ता हन्याद् अपि हि माम् अयम् । स्मृत्वा मातॄह् पितॄन् भ्रातॄन् पुत्रान् वै श्वशुरान् अपि । दुःखशोकसमाविष्टा विलेपुः सहिताः स्त्रियः ॥

    kā cid dadhyau suduḥkhārtā hanyād api hi mām ayam | smṛtvā mātṝh pitṝn bhrātṝn putrān vai śvaśurān api | duḥkhaśokasamāviṣṭā vilepuḥ sahitāḥ striyaḥ

    "One, afflicted with great grief, pondered: 'He might even slay me!'; and remembering mothers, fathers, brothers, sons, and fathers-in-law, the women, possessed by pain and grief, lamented together."

    "कोई अत्यंत दुःखी होकर सोचने लगी — 'यह तो मुझे भी मार डालेगा!'; और माताओं, पिताओं, भाइयों, पुत्रों तथा श्वशुरों को याद करके, दुःख और शोक से व्याप्त वे स्त्रियाँ एक साथ विलाप करने लगीं।"

  8. Verse 8

    कथं नु खलु मे पुत्रः करिष्यति मया विना । कथं माता कथं भ्राता निमग्नाः शोकसागरे ॥

    kathaṃ nu khalu me putraḥ kariṣyati mayā vinā | kathaṃ mātā kathaṃ bhrātā nimagnāḥ śokasāgare

    "'How indeed will my son fare without me? How my mother, how my brother?' — [so they grieved,] sunk in an ocean of sorrow."

    "'मेरे बिना मेरा पुत्र भला कैसे रहेगा? कैसे मेरी माता, कैसे मेरा भाई?' — [ऐसा सोचकर वे] शोक के सागर में डूबी रहीं।"

  9. Verse 9

    हा कथं नु करिष्यामि भर्तारं दैवतं विना । मृत्यो प्रसीद याचे त्वां नय मां यमसादनम् ॥

    hā kathaṃ nu kariṣyāmi bhartāraṃ daivataṃ vinā | mṛtyo prasīda yāce tvāṃ naya māṃ yamasādanam

    "'Alas, how shall I manage without [my] husband, [my] deity? O Death (Mṛtyu), be gracious; I beseech you: lead me to the abode of Yama."

    "'हाय! अपने पति, अपने देवता के बिना मैं कैसे रहूँगी? हे मृत्यु! प्रसन्न हो, मैं तुझसे याचना करती हूँ: मुझे यमलोक ले चल।'"

  10. Verse 10

    किं नु मे दुष्कृतं कर्म कृतं देहान्तरे पुरा । ततो ऽस्मि धर्षितानेन पतिता शोकसागरे ॥

    kiṃ nu me duṣkṛtaṃ karma kṛtaṃ dehāntare purā | tato 'smi dharṣitānena patitā śokasāgare

    "'What evil deed was done by me of old in another body, that I am now violated by this one, fallen into an ocean of grief?"

    "'पूर्वकाल में किसी अन्य देह में मैंने कौन-सा दुष्कर्म किया था, जिससे मैं इसके द्वारा धर्षित होकर शोक के सागर में गिर पड़ी हूँ?"

  11. Verse 11

    न खल्व् इदानीं पश्यामि दुःखस्यान्तम् इहात्मनः । अहो धिन् मानुषांल् लोकान् नास्ति खल्व् अधमः परः ॥

    na khalv idānīṃ paśyāmi duḥkhasyāntam ihātmanaḥ | aho dhin mānuṣāṃl lokān nāsti khalv adhamaḥ paraḥ

    "'I do not now see the end of this sorrow of mine; alas, fie upon the worlds of men — there is surely no one baser [than this]!"

    "'मैं अब अपने इस दुःख का अंत नहीं देखती; हाय! मनुष्यलोक को धिक्कार है — निश्चय ही इससे अधम कोई नहीं!"

  12. Verse 12

    यद् दुर्बला बलवता बान्धवा रावणेन मे । उदितेनैव सूर्येण तारका इव नाशिताः ॥

    yad durbalā balavatā bāndhavā rāvaṇena me | uditenaiva sūryeṇa tārakā iva nāśitāḥ

    "'in that our kinsmen, being weak, have been destroyed by the mighty Rāvaṇa, like stars by the risen sun."

    "'कि मेरे दुर्बल बंधु बलवान रावण द्वारा उदित सूर्य से तारों के समान नष्ट कर दिए गए।'"

  13. Verse 13

    अहो सुबलवद् रक्षो वधोपायेषु रज्यते । अहो दुर्वृत्तम् आत्मानं स्वयम् एव न बुध्यते ॥

    aho subalavad rakṣo vadhopāyeṣu rajyate | aho durvṛttam ātmānaṃ svayam eva na budhyate

    "'Ah, the exceedingly mighty rākṣasa delights in means of slaughter! Ah, he does not himself perceive his own evil conduct!"

    "'अहो! यह अत्यंत बलवान राक्षस वध के उपायों में आनंद लेता है! अहो! वह अपने दुराचारी स्वरूप को स्वयं ही नहीं समझता!"

  14. Verse 14

    सर्वथा सदृशस् तावद् विक्रमो ऽस्य दुरात्मनः । इदं त्व् असदृशं कर्म परदाराभिमर्शनम् ॥

    sarvathā sadṛśas tāvad vikramo 'sya durātmanaḥ | idaṃ tv asadṛśaṃ karma paradārābhimarśanam

    "'In every way, then, his valour is fitting for that evil-souled one; but this deed, the molesting of others' wives, is unbecoming."

    "'इस दुरात्मा का पराक्रम तो सब प्रकार से [इसके स्वभाव के] अनुरूप है; किंतु यह कर्म — दूसरों की स्त्रियों को स्पर्श करना — असदृश (अनुचित) है।"

  15. Verse 15

    यस्माद् एष परख्यासु स्त्रीषु रज्यति दुर्मतिः । तस्माद् धि स्त्रीकृतेनैव वधं प्राप्स्यति वारणः ॥

    yasmād eṣa parakhyāsu strīṣu rajyati durmatiḥ | tasmād dhi strīkṛtenaiva vadhaṃ prāpsyati vāraṇaḥ

    "'Since this evil-minded one delights in women known to be others' wives, therefore indeed, through [something] done by a woman, that brute shall meet his slaying.'"

    The IAST reads vāraṇaḥ ('elephant,' hence 'brute'); some read it as a variant of 'Rāvaṇa.' Either way the foretold slaying comes about through a woman (Sītā).

    "'चूँकि यह दुर्बुद्धि दूसरों की ज्ञात स्त्रियों में आसक्त होता है, इसलिए यह दुष्ट किसी स्त्री के ही निमित्त से वध को प्राप्त होगा।'"

  16. Verse 16

    शप्तः स्त्रीभिः स तु तदा हततेजाः सुनिष्प्रभ । पतिव्रताभिः साध्वीभिः स्थिताभिः साधु वर्त्मनि ॥

    śaptaḥ strībhiḥ sa tu tadā hatatejāḥ suniṣprabha | pativratābhiḥ sādhvībhiḥ sthitābhiḥ sādhu vartmani

    "Cursed then by those women — faithful wives, virtuous, standing firm on the righteous path — he became bereft of splendour, quite lustreless."

    "सन्मार्ग पर स्थित, साध्वी, पतिव्रता उन स्त्रियों द्वारा शापित होकर वह तब तेजहीन, पूर्णतः निष्प्रभ हो गया।"

  17. Verse 17

    एवं विलपमानासु रावणो राक्षसाधिपः । प्रविवेश पुरीं लङ्कां पूज्यमानो निशाचरैः ॥

    evaṃ vilapamānāsu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | praviveśa purīṃ laṅkāṃ pūjyamāno niśācaraiḥ

    "While they lamented thus, Rāvaṇa, lord of rākṣasas, entered the city of Laṅkā, worshipped by the night-rangers."

    "उनके इस प्रकार विलाप करते रहते हुए राक्षसाधिप रावण निशाचरों द्वारा पूजित होकर लंका नगरी में प्रविष्ट हुआ।"

  18. Verse 18

    ततो राक्षसराजस्य स्वसा परमदुःखिता । पादयोः पतिता तस्य वक्तुम् एवोपचक्रमे ॥

    tato rākṣasarājasya svasā paramaduḥkhitā | pādayoḥ patitā tasya vaktum evopacakrame

    "Then the sister of the rākṣasa-king, exceedingly sorrowful, fallen at his feet, began to speak:"

    "तब राक्षसराज की बहन, अत्यंत दुःखी होकर, उसके चरणों में गिरकर कहने ही लगी —"

  19. Verse 19

    ततः स्वसारम् उत्थाप्य रावणः परिसान्त्वयन् । अब्रवीत् किम् इदं भद्रे वक्तुम् अर्हसि मे द्रुतम् ॥

    tataḥ svasāram utthāpya rāvaṇaḥ parisāntvayan | abravīt kim idaṃ bhadre vaktum arhasi me drutam

    "Then Rāvaṇa, raising up his sister and consoling her, said: 'What is this, O blessed one? You ought to tell me quickly.'"

    "तब रावण ने बहन को उठाकर, सांत्वना देते हुए कहा — 'हे भद्रे! यह क्या है? तू मुझे शीघ्र बताने योग्य है।'"

  20. Verse 20

    सा बाष्पपरिरुद्धाक्षी राक्षसी वाक्यम् अब्रवीत् । हतास्मि विधवा राजंस् त्वया बलवता कृता ॥

    sā bāṣpapariruddhākṣī rākṣasī vākyam abravīt | hatāsmi vidhavā rājaṃs tvayā balavatā kṛtā

    "That rākṣasī, her eyes blocked with tears, spoke this word: 'I am ruined, made a widow, O king, by you, the mighty one."

    "आँसुओं से रुँधी आँखोंवाली उस राक्षसी ने यह वचन कहा — 'हे राजन्! मैं मारी गई, बलवान तुम्हारे द्वारा विधवा बना दी गई।"

  21. Verse 21

    एते विर्यात् त्वया राजन् दैत्या विनिहता रणे । कालकेया इति ख्याता महाबलपराक्रमाः ॥

    ete viryāt tvayā rājan daityā vinihatā raṇe | kālakeyā iti khyātā mahābalaparākramāḥ

    "'These daityas, slain by you in battle through your valour, O king, [were] famed as the Kālakeyas, of great strength and prowess."

    "'हे राजन्! जिन्हें तुमने अपने पराक्रम से युद्ध में मारा, वे दैत्य महान बल और पराक्रमवाले कालकेय नाम से विख्यात थे।"

  22. Verse 22

    तत्र मे निहतो भर्ता गरीयाञ् जीविताद् अपि । स त्वया दयितस् तत्र भ्रात्रा शत्रुसमेन वै ॥

    tatra me nihato bhartā garīyāñ jīvitād api | sa tvayā dayitas tatra bhrātrā śatrusamena vai

    "'There my husband was slain, dearer to me even than life; he was slain there by you, [my] brother, [who became] like an enemy."

    "'वहाँ मेरा पति मारा गया, जो मुझे जीवन से भी अधिक प्रिय था; वह वहाँ तुम्हारे द्वारा, शत्रु के समान भाई के द्वारा मारा गया।"

  23. Verse 23

    या त्वयास्मि हता राजन् स्वयम् एवेह बन्धुना । दुःखं वैधव्यशब्दं च दत्तं भोक्ष्याम्य् अहं त्वया ॥

    yā tvayāsmi hatā rājan svayam eveha bandhunā | duḥkhaṃ vaidhavyaśabdaṃ ca dattaṃ bhokṣyāmy ahaṃ tvayā

    "'I who have been ruined here, O king, by my own kinsman himself — this grief and the name of "widow" given [me] — these I shall [henceforth] endure [because] of you."

    "'हे राजन्! जो मैं यहाँ स्वयं अपने ही बंधु तुम्हारे द्वारा मारी गई — तुम्हारे द्वारा दिए गए इस दुःख और "विधवा" शब्द को मैं [अब] भोगूँगी।"

  24. Verse 24

    ननु नाम त्वया रक्ष्यो जामाता समरेष्व् अपि । तं निहत्य रणे राजन् स्वयम् एव न लज्जसे ॥

    nanu nāma tvayā rakṣyo jāmātā samareṣv api | taṃ nihatya raṇe rājan svayam eva na lajjase

    "'Surely a son-in-law is to be protected by you, even in battles; having slain him in the fight, O king, do you yourself feel no shame?'"

    "'निश्चय ही जामाता युद्धों में भी तुम्हारे द्वारा रक्षणीय है; उसे युद्ध में मारकर, हे राजन्, क्या तुम्हें स्वयं लज्जा नहीं आती?'"

  25. Verse 25

    एवम् उक्तस् तया रक्षो भगिन्या क्रोशमानया । अब्रवीत् सान्त्वयित्वा तां सामपूर्वम् इदं वचः ॥

    evam uktas tayā rakṣo bhaginyā krośamānayā | abravīt sāntvayitvā tāṃ sāmapūrvam idaṃ vacaḥ

    "Thus addressed by his lamenting sister, the rākṣasa, consoling her, spoke this conciliatory word:"

    "विलाप करती हुई उस बहन के इस प्रकार कहने पर राक्षस ने उसे सांत्वना देकर यह साम-पूर्ण वचन कहा —"

  26. Verse 26

    अलं वत्से विषादेन न भेतव्यं च सर्वशः । मानदानविशेषैस् त्वां तोषयिष्यामि नित्यशः ॥

    alaṃ vatse viṣādena na bhetavyaṃ ca sarvaśaḥ | mānadānaviśeṣais tvāṃ toṣayiṣyāmi nityaśaḥ

    "'Enough of despair, child; and there is no need for fear in any wise; I shall ever gratify you with special honours and gifts."

    "'हे वत्से! विषाद मत कर, और किसी प्रकार भयभीत मत हो; मैं विशेष सम्मान और दानों से तुझे सदा संतुष्ट करूँगा।"

  27. Verse 27

    युद्धे प्रमत्तो व्याक्षिप्तो जयकाङ्क्षी क्षिपञ् शरान् । नावगच्छामि युद्धेषु स्वान् परान् वाप्य् अहं शुभे । तेनासौ निहतः संख्ये मया भर्ता तव स्वसः ॥

    yuddhe pramatto vyākṣipto jayakāṅkṣī kṣipañ śarān | nāvagacchāmi yuddheṣu svān parān vāpy ahaṃ śubhe | tenāsau nihataḥ saṃkhye mayā bhartā tava svasaḥ

    "'Heedless in battle, distracted, desiring victory, loosing arrows, I do not, in combats, distinguish my own men from foes, O fair one; by that [heedlessness] your husband was slain by me in the fight, O sister."

    "'हे शुभे! युद्ध में प्रमत्त, व्यग्र, विजय का इच्छुक होकर बाण चलाते हुए मैं युद्धों में अपने और परायों में भेद नहीं कर पाता; हे बहन! इसी कारण मेरे द्वारा युद्ध में तेरा पति मारा गया।"

  28. Verse 28

    अस्मिन् काले तु यत् प्राप्तं तत् करिष्यामि ते हितम् । भ्रातुर् ऐश्वर्यसंस्थस्य खरस्य भव पार्श्वतः ॥

    asmin kāle tu yat prāptaṃ tat kariṣyāmi te hitam | bhrātur aiśvaryasaṃsthasya kharasya bhava pārśvataḥ

    "'But whatever is attainable at this time, that beneficial thing I shall do for you: be at the side of your brother Khara, who is established in lordship."

    "'किंतु इस समय जो संभव है, वह तेरा हित मैं करूँगा: ऐश्वर्य में प्रतिष्ठित अपने भाई खर के पार्श्व में रह।"

  29. Verse 29

    चतुर्दशानां भ्राता ते सहस्राणां भविष्यति । प्रभुः प्रयाणे दाने च राक्षसानां महौजसाम् ॥

    caturdaśānāṃ bhrātā te sahasrāṇāṃ bhaviṣyati | prabhuḥ prayāṇe dāne ca rākṣasānāṃ mahaujasām

    "'Your brother shall be [lord] of fourteen thousand [rākṣasas], master in marching and in bounty, of rākṣasas of great might."

    "'तेरा भाई चौदह हजार [राक्षसों] का [स्वामी] होगा, महान तेजस्वी राक्षसों का, प्रयाण और दान में स्वामी।"

  30. Verse 30

    तत्र मातृष्वसुः पुत्रो भ्राता तव खरः प्रभुः । भविष्यति सदा कुर्वन् यद् वक्ष्यसि वचः स्वयम् ॥

    tatra mātṛṣvasuḥ putro bhrātā tava kharaḥ prabhuḥ | bhaviṣyati sadā kurvan yad vakṣyasi vacaḥ svayam

    "'There your maternal cousin, [your] brother Khara, shall be lord; he shall ever do whatever word you yourself shall speak."

    "'वहाँ मौसी का पुत्र, तेरा भाई खर स्वामी होगा; वह सदा वही करेगा जो वचन तू स्वयं कहेगी।"

  31. Verse 31

    शीघ्रं गच्छत्व् अयं शूरो दण्डकान् परिरक्षितुम् । दूषणो ऽस्य बलाध्यक्षो भविष्यति महाबलः ॥

    śīghraṃ gacchatv ayaṃ śūro daṇḍakān parirakṣitum | dūṣaṇo 'sya balādhyakṣo bhaviṣyati mahābalaḥ

    "'Let this hero go swiftly to protect the Daṇḍakas; Dūṣaṇa shall be his army-commander, the mighty one."

    "'यह शूर दण्डक वन की रक्षा के लिए शीघ्र जाए; महाबली दूषण इसका सेनापति होगा।"

  32. Verse 32

    स हि शप्तो वनोद्देशः क्रुद्धेनोशनसा पुरा । राक्षसानाम् अयं वासो भविष्यति न संशयः ॥

    sa hi śapto vanoddeśaḥ kruddhenośanasā purā | rākṣasānām ayaṃ vāso bhaviṣyati na saṃśayaḥ

    "'For that forest-region was formerly cursed by the enraged Uśanas (Śukra); this shall be a dwelling of rākṣasas — no doubt.'"

    "'क्योंकि वह वनप्रदेश पूर्वकाल में क्रुद्ध उशनस् (शुक्र) द्वारा शापित है; यह राक्षसों का निवास होगा — इसमें संदेह नहीं।'"

  33. Verse 33

    एवम् उक्त्वा दशग्रीवः सैन्यं तस्यादिदेश ह । चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् ॥

    evam uktvā daśagrīvaḥ sainyaṃ tasyādideśa ha | caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ kāmarūpiṇām

    "Having said this, Daśagrīva then assigned to him (Khara) an army — fourteen thousand of the rākṣasas who take forms at will."

    "यह कहकर दशग्रीव ने उसे (खर को) एक सेना सौंपी — इच्छानुसार रूप धारण करनेवाले चौदह हजार राक्षस।"

  34. Verse 34

    स तैः सर्वैः परिवृतो राक्षसैर् घोरदर्शनैः । खरः संप्रययौ शीघ्रं दण्डकान् अकुतोभयः ॥

    sa taiḥ sarvaiḥ parivṛto rākṣasair ghoradarśanaiḥ | kharaḥ saṃprayayau śīghraṃ daṇḍakān akutobhayaḥ

    "Surrounded by all those rākṣasas of dreadful aspect, Khara swiftly set out for the Daṇḍakas, free from all fear."

    "घोर दर्शनवाले उन सब राक्षसों से घिरा हुआ खर, किसी से भय न खाता हुआ, शीघ्र ही दण्डक वन की ओर चल पड़ा।"

  35. Verse 35

    स तत्र कारयाम् आस राज्यं निहतकण्टकम् । सा च शूर्पणखा प्रीता न्यवसद् दण्डकावने ॥

    sa tatra kārayām āsa rājyaṃ nihatakaṇṭakam | sā ca śūrpaṇakhā prītā nyavasad daṇḍakāvane

    "There he caused a kingdom to be [established], its thorns destroyed; and that Śūrpaṇakhā, pleased, dwelt in the Daṇḍaka forest."

    "वहाँ उसने कंटकरहित राज्य स्थापित किया; और वह शूर्पणखा प्रसन्न होकर दण्डक वन में रहने लगी।"