Sarga 23
Uttara Kanda
46 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
स तु जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुंगवम् । रावणस् तु जयश्लाघी स्वसहायान् ददर्श ह ॥
sa tu jitvā daśagrīvo yamaṃ tridaśapuṃgavam | rāvaṇas tu jayaślāghī svasahāyān dadarśa ha
"But that Daśagrīva, having conquered Yama the bull among the gods — Rāvaṇa, boasting of his victory, beheld his companions."
"किंतु त्रिदशश्रेष्ठ यम को जीतकर वह दशग्रीव — विजय का बखान करता हुआ रावण — अपने सहायकों को देखा।"
Verse 2
जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास् ततः । पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रवणेन ह ॥
jayena vardhayitvā ca mārīcapramukhās tataḥ | puṣpakaṃ bhejire sarve sāntvitā ravaṇena ha
"Having gladdened [them] with the victory, those led by Mārīca — all, consoled by Rāvaṇa — then mounted the Puṣpaka."
"विजय से [उन्हें] हर्षित करके, मारीच आदि वे सब, रावण द्वारा सांत्वना दिए जाकर, तब पुष्पक पर चढ़ गए।"
Verse 3
ततो रसातलं हृष्टः प्रविष्टः पयसो निधिम् । दैत्योरग गणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ॥
tato rasātalaṃ hṛṣṭaḥ praviṣṭaḥ payaso nidhim | daityoraga gaṇādhyuṣṭaṃ varuṇena surakṣitam
"Then, delighted, he entered the nether world (rasātala), the treasure-house of the waters, thronged with hosts of daityas and serpents, well-guarded by Varuṇa."
"तब हर्षित होकर उसने रसातल में, जलनिधि में प्रवेश किया, जो दैत्यों और नागगणों से भरा और वरुण द्वारा सुरक्षित था।"
Verse 4
स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् । स्थाप्य नागान् वशे कृत्वा ययौ मणिमतीं पुरीम् ॥
sa tu bhogavatīṃ gatvā purīṃ vāsukipālitām | sthāpya nāgān vaśe kṛtvā yayau maṇimatīṃ purīm
"Going to the city Bhogavatī, ruled by Vāsuki, and having brought the nāgas under his sway, he went to the city Maṇimatī."
"वासुकि द्वारा शासित भोगवती नगरी में जाकर, नागों को वश में करके, वह मणिमती नगरी को गया।"
Verse 5
निवातकवचास् तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् । राक्षसस् तान् समासाद्य युद्धेन समुपाह्वयत् ॥
nivātakavacās tatra daityā labdhavarā vasan | rākṣasas tān samāsādya yuddhena samupāhvayat
"There dwelt the Nivātakavaca daityas, who had obtained a boon; the rākṣasa, reaching them, challenged them to battle."
"वहाँ वरप्राप्त निवातकवच दैत्य रहते थे; राक्षस ने उनके पास पहुँचकर उन्हें युद्ध के लिए ललकारा।"
Verse 6
ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः । नानाप्रहरणास् तत्र प्रयुद्धा युद्धदुर्मदाः ॥
te tu sarve suvikrāntā daiteyā balaśālinaḥ | nānāpraharaṇās tatra prayuddhā yuddhadurmadāḥ
"All those Daiteyas, of fine valour and endowed with strength, with various weapons fought there, mad with battle."
"वे सब सुविक्रांत, बलशाली दैतेय, युद्ध के उन्मत्त, वहाँ नाना शस्त्रों से लड़ने लगे।"
Verse 7
तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः । न चान्यतरयोस् तत्र विजयो वा क्षयो ऽपि वा ॥
teṣāṃ tu yudhyamānānāṃ sāgraḥ saṃvatsaro gataḥ | na cānyatarayos tatra vijayo vā kṣayo 'pi vā
"For those fighting, a full year passed; and of neither of the two [sides] was there victory or destruction."
"उन लड़ते हुओं का पूरा एक वर्ष बीत गया; और वहाँ दोनों में से किसी की न विजय हुई और न क्षय।"
Verse 8
ततः पितामहस् तत्र त्रैलोक्यगतिर् अव्ययः । आजगाम द्रुतं देवो विमानवरम् आस्थितः ॥
tataḥ pitāmahas tatra trailokyagatir avyayaḥ | ājagāma drutaṃ devo vimānavaram āsthitaḥ
"Then the Grandsire, imperishable, whose course is through the three worlds, that god, quickly came there, seated in his excellent aerial car."
"तब त्रैलोक्य में गति रखनेवाले अव्यय देव पितामह शीघ्र ही श्रेष्ठ विमान पर आरूढ़ होकर वहाँ आए।"
Verse 9
निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् । वृद्धः पितामहो वाक्यम् उवाच विदितार्थवत् ॥
nivātakavacānāṃ tu nivārya raṇakarma tat | vṛddhaḥ pitāmaho vākyam uvāca viditārthavat
"Stopping that battle-work of the Nivātakavacas, the aged Grandsire spoke a word, like one who knows the [true] purport:"
"निवातकवचों के उस युद्धकर्म को रोककर वृद्ध पितामह ने यथार्थ का ज्ञान रखनेवाले की भाँति यह वचन कहा —"
Verse 10
न ह्य् अयं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः । न भवन्तः क्षयं नेतुं शक्याः सेन्द्रैः सुरासुरैः ॥
na hy ayaṃ rāvaṇo yuddhe śakyo jetuṃ surāsuraiḥ | na bhavantaḥ kṣayaṃ netuṃ śakyāḥ sendraiḥ surāsuraiḥ
"'For this Rāvaṇa cannot be conquered in battle by gods and asuras; nor can you be brought to destruction by gods and asuras with Indra."
"'क्योंकि यह रावण युद्ध में देवों और असुरों से नहीं जीता जा सकता; और न ही तुम इंद्र सहित देवों-असुरों से विनाश को पहुँचाए जा सकते हो।"
Verse 11
राक्षसस्य सखित्वं वै भवद्भिः सह रोचते । अविभक्ता हि सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ॥
rākṣasasya sakhitvaṃ vai bhavadbhiḥ saha rocate | avibhaktā hi sarvārthāḥ suhṛdāṃ nātra saṃśayaḥ
"'Friendship of the rākṣasa, together with you, is indeed commendable; for among true friends all possessions are undivided — of this there is no doubt.'"
"'इसलिए तुम लोगों के साथ राक्षस की मित्रता ही श्रेयस्कर है; क्योंकि सच्चे मित्रों के बीच सब संपत्तियाँ अविभक्त रहती हैं — इसमें संदेह नहीं।'"
Verse 12
ततो ऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस् तत्र रावणः । निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमान् अभवत् तदा ॥
tato 'gnisākṣikaṃ sakhyaṃ kṛtavāṃs tatra rāvaṇaḥ | nivātakavacaiḥ sārdhaṃ prītimān abhavat tadā
"Then Rāvaṇa there made friendship with the fire as witness (agni-sākṣika), and became well-disposed toward the Nivātakavacas."
"तब रावण ने वहाँ अग्नि को साक्षी बनाकर मित्रता की और तब निवातकवचों के प्रति प्रीतिमान हो गया।"
Verse 13
अर्चितस् तैर् यथान्यायं संवत्सरसुखोषितः । स्वपुरान् निर्विशेषं च पूजां प्राप्तो दशाननः ॥
arcitas tair yathānyāyaṃ saṃvatsarasukhoṣitaḥ | svapurān nirviśeṣaṃ ca pūjāṃ prāpto daśānanaḥ
"Honoured by them as was fitting, dwelling happily a year, Daśagrīva received worship no different from [that in] his own city."
"उनके द्वारा यथोचित रूप से पूजित होकर, एक वर्ष सुखपूर्वक रहकर, दशानन को अपने नगर से अभिन्न (समान) पूजा प्राप्त हुई।"
Verse 14
स तूपधार्य मायानां शतम् एकोनम् आत्मवान् । सलिलेन्द्रपुरान्वेषी स बभ्राम रसातलम् ॥
sa tūpadhārya māyānāṃ śatam ekonam ātmavān | salilendrapurānveṣī sa babhrāma rasātalam
"But that self-possessed one, having learned ninety-nine of their illusions (māyās), seeking the city of the lord of the waters (Varuṇa), roamed about the nether world."
"किंतु वह आत्मवान उनकी निन्यानबे मायाओं को सीखकर, जलेंद्र (वरुण) की नगरी को ढूँढ़ता हुआ रसातल में घूमने लगा।"
Verse 15
ततो ऽश्मनगरं नाम कालकेयाभिरक्षितम् । तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश् चतुःशतम् ॥
tato 'śmanagaraṃ nāma kālakeyābhirakṣitam | taṃ vijitya muhūrtena jaghne daityāṃś catuḥśatam
"Then there was a [city] named Aśmanagara, guarded by the Kālakeyas; having conquered it in a moment, he slew four hundred daityas."
"तब अश्मनगर नामक एक [नगर] था, जो कालकेयों द्वारा रक्षित था; उसे एक मुहूर्त में जीतकर उसने चार सौ दैत्यों का वध कर दिया।"
Verse 16
ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासम् इव संस्थितम् । वरुणस्यालयं दिव्यम् अपश्यद् राक्षसाधिपः ॥
tataḥ pāṇḍurameghābhaṃ kailāsam iva saṃsthitam | varuṇasyālayaṃ divyam apaśyad rākṣasādhipaḥ
"Then the lord of rākṣasas saw the divine dwelling of Varuṇa, pale like a cloud, standing like Kailāsa,"
"तब राक्षसाधिप ने वरुण का दिव्य निवास देखा, जो श्वेत मेघ के समान था और कैलास के समान स्थित था,"
Verse 17
क्षरन्तीं च पयो नित्यं सुरभिं गाम् अवस्थिताम् । यस्याः पयोविनिष्यन्दात् क्षीरोदो नाम सागरः ॥
kṣarantīṃ ca payo nityaṃ surabhiṃ gām avasthitām | yasyāḥ payoviniṣyandāt kṣīrodo nāma sāgaraḥ
"and the fragrant cow (Surabhi) stationed there, ever letting flow milk, from the outpouring of whose milk [arose] the ocean named Kṣīroda (the Milk-ocean);"
"और वहाँ स्थित नित्य दूध बहानेवाली सुरभि गौ को देखा, जिसके दूध के प्रवाह से क्षीरोद नामक सागर [बना];"
Verse 18
यस्माच् चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिः प्रजाहितः । यं समासाद्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः । अमृतं यत्र चोत्पन्नं सुरा चापि सुराशिनाम् ॥
yasmāc candraḥ prabhavati śītaraśmiḥ prajāhitaḥ | yaṃ samāsādya jīvanti phenapāḥ paramarṣayaḥ | amṛtaṃ yatra cotpannaṃ surā cāpi surāśinām
"from whom arises the moon, the cool-rayed benefactor of creatures; reaching whose [milk] the foam-drinking supreme sages live; where the nectar (amṛta) was produced, and liquor (surā) too, for the liquor-drinking gods;"
"जिससे प्रजा का हितकारी शीतरश्मि चंद्रमा उत्पन्न होता है; जिसके [दूध को] पाकर फेनपायी परम ऋषि जीवित रहते हैं; जहाँ अमृत उत्पन्न हुआ, और सुरापायी देवों के लिए सुरा भी;"
Verse 19
यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः । प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् । प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर् बलैः ॥
yāṃ bruvanti narā loke surabhiṃ nāma nāmataḥ | pradakṣiṇaṃ tu tāṃ kṛtvā rāvaṇaḥ paramādbhutām | praviveśa mahāghoraṃ guptaṃ bahuvidhair balaiḥ
"whom men in the world call by the name Surabhi — having made the rightward circuit (pradakṣiṇa) of that most wondrous one, Rāvaṇa entered the greatly terrible [dwelling], guarded by manifold forces."
"जिसे संसार में मनुष्य सुरभि नाम से कहते हैं — उस परम अद्भुत गौ की प्रदक्षिणा करके रावण उस महाघोर निवास में प्रविष्ट हुआ, जो नाना प्रकार की सेनाओं से रक्षित था।"
Verse 20
ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा । नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ॥
tato dhārāśatākīrṇaṃ śāradābhranibhaṃ tadā | nityaprahṛṣṭaṃ dadṛśe varuṇasya gṛhottamam
"Then he saw the excellent house of Varuṇa, strewn with hundreds of water-streams, resembling an autumn cloud, ever joyful."
"तब उसने वरुण का श्रेष्ठ गृह देखा, जो सैकड़ों जलधाराओं से व्याप्त, शरद के मेघ के समान, और नित्य हर्षित रहनेवाला था।"
Verse 21
ततो हत्वा बलाध्यक्षान् समरे तैश् च ताडितः । अब्रवीत् क्व गतो यो वो राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ॥
tato hatvā balādhyakṣān samare taiś ca tāḍitaḥ | abravīt kva gato yo vo rājā śīghraṃ nivedyatām
"Then, having slain the commanders of the army in battle, and himself struck by them, he said: 'Whither has your king gone? Let it be quickly reported."
"तब सेनापतियों को युद्ध में मारकर, और उनके द्वारा स्वयं आहत होकर, उसने कहा — 'तुम्हारा जो राजा है, वह कहाँ गया? शीघ्र बताओ।"
Verse 22
युद्धार्थी रावणः प्राप्तस् तस्य युद्धं प्रदीयताम् । वद वा न भयं ते ऽस्ति निर्जितो ऽस्मीति साञ्जलिः ॥
yuddhārthī rāvaṇaḥ prāptas tasya yuddhaṃ pradīyatām | vada vā na bhayaṃ te 'sti nirjito 'smīti sāñjaliḥ
"'Rāvaṇa, seeking battle, has come; give him battle; or else say, with joined palms, "I am conquered" — [then] you have no fear.'"
"'युद्ध का इच्छुक रावण आया है; उसे युद्ध दो; अथवा हाथ जोड़कर कहो "मैं जीत लिया गया" — [तब] तुम्हें कोई भय नहीं।'"
Verse 23
एतस्मिन्न् अन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः । पुत्राः पौत्राश् च निष्क्रामन् गौश् च पुष्कर एव च ॥
etasminn antare kruddhā varuṇasya mahātmanaḥ | putrāḥ pautrāś ca niṣkrāman gauś ca puṣkara eva ca
"At this juncture, enraged, the sons and grandsons of great-souled Varuṇa came forth, and the Cow (Gau) and Puṣkara too."
"इसी बीच क्रुद्ध होकर महात्मा वरुण के पुत्र और पौत्र निकल पड़े, और गौ तथा पुष्कर भी।"
Verse 24
ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः । युक्त्वा रथान् कामगमान् उद्यद्भास्करवर्चसः ॥
te tu vīryaguṇopetā balaiḥ parivṛtāḥ svakaiḥ | yuktvā rathān kāmagamān udyadbhāskaravarcasaḥ
"Those [sons], endowed with valour and virtue, surrounded by their own forces, yoking chariots that go at will, with the splendour of the rising sun [came forth]."
"वे [पुत्र] पराक्रम और गुणों से युक्त, अपनी सेनाओं से घिरे हुए, इच्छानुसार चलनेवाले रथ जोतकर, उदित सूर्य के तेजवाले [निकल पड़े]।"
Verse 25
ततो युद्धं समभवद् दारुणं लोमहर्षणम् । सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च रक्षसः ॥
tato yuddhaṃ samabhavad dāruṇaṃ lomaharṣaṇam | salilendrasya putrāṇāṃ rāvaṇasya ca rakṣasaḥ
"Then a battle arose, dreadful and hair-raising, of the sons of the lord of the waters and of the rākṣasa Rāvaṇa."
"तब जलेंद्र (वरुण) के पुत्रों और राक्षस रावण का एक दारुण, रोंगटे खड़े कर देनेवाला युद्ध हुआ।"
Verse 26
अमात्यैस् तु महावीर्यैर् दशग्रीवस्य रक्षसः । वारुणं तद् बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम् ॥
amātyais tu mahāvīryair daśagrīvasya rakṣasaḥ | vāruṇaṃ tad balaṃ kṛtsnaṃ kṣaṇena vinipātitam
"But by the ministers of great valour of the rākṣasa Daśagrīva, that whole army of Varuṇa was in a moment struck down."
"किंतु राक्षस दशग्रीव के महापराक्रमी मंत्रियों द्वारा वरुण की वह समस्त सेना क्षण भर में गिरा दी गई।"
Verse 27
समीक्ष्य स्वबलं संख्ये वरुणस्या सुतास् तदा । अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः ॥
samīkṣya svabalaṃ saṃkhye varuṇasyā sutās tadā | arditāḥ śarajālena nivṛttā raṇakarmaṇaḥ
"Surveying their own army in the battle, the sons of Varuṇa then, tormented by the net of arrows, withdrew from the battle-work."
"युद्ध में अपनी सेना को देखकर वरुण के पुत्र तब बाणजाल से पीड़ित होकर युद्धकर्म से विमुख हो गए।"
Verse 28
महीतलगतास् ते तु रावणं दृश्य पुष्पके । आकाशम् आशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ॥
mahītalagatās te tu rāvaṇaṃ dṛśya puṣpake | ākāśam āśu viviśuḥ syandanaiḥ śīghragāmibhiḥ
"Those [sons], standing on the surface of the earth, seeing Rāvaṇa in the Puṣpaka, swiftly entered the sky with their swift-moving chariots."
"किंतु पृथ्वीतल पर खड़े वे [पुत्र] रावण को पुष्पक में देखकर, अपने शीघ्रगामी रथों से शीघ्र ही आकाश में जा पहुँचे।"
Verse 29
महद् आसीत् ततस् तेषां तुल्यं स्थानम् अवाप्य तत् । आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोर् इव ॥
mahad āsīt tatas teṣāṃ tulyaṃ sthānam avāpya tat | ākāśayuddhaṃ tumulaṃ devadānavayor iva
"Then, having reached an equal station [in the sky], there was a great and tumultuous aerial battle of theirs, like that of gods and dānavas."
"तब समान स्थान (आकाश) पाकर उनका एक महान और तुमुल आकाशयुद्ध हुआ, देव और दानवों के युद्ध के समान।"
Verse 30
ततस् ते रावणं युद्धे शरैः पावकसंनिभैः । विमुखीकृत्य संहृष्टा विनेदुर् विविधान् रवान् ॥
tatas te rāvaṇaṃ yuddhe śaraiḥ pāvakasaṃnibhaiḥ | vimukhīkṛtya saṃhṛṣṭā vinedur vividhān ravān
"Then they, having routed Rāvaṇa in the battle with arrows like fire, delighted, loosed various cries."
"तब उन्होंने युद्ध में अग्नि के समान बाणों से रावण को विमुख करके, हर्षित होकर नाना प्रकार के नाद किए।"
Verse 31
ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् । त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत् ॥
tato mahodaraḥ kruddho rājānaṃ dṛśya dharṣitam | tyaktvā mṛtyubhayaṃ vīro yuddhakāṅkṣī vyalokayat
"Then the enraged Mahodara, seeing the king assailed, casting off the fear of death, the hero eager for battle, looked [about for the foe]."
"तब क्रुद्ध महोदर, राजा को आहत देखकर, मृत्यु का भय त्यागकर, युद्ध का इच्छुक वह वीर [शत्रु की ओर] देखने लगा।"
Verse 32
तेन तेषां हया ये च कामगाः पवनोपमाः । महोदरेण गदया हतास् ते प्रययुः क्षितिम् ॥
tena teṣāṃ hayā ye ca kāmagāḥ pavanopamāḥ | mahodareṇa gadayā hatās te prayayuḥ kṣitim
"By that Mahodara with his mace, those horses of theirs, going at will and resembling the wind, were slain and fell to the ground."
"उस महोदर द्वारा गदा से उनके जो इच्छानुसार चलनेवाले, वायु के समान अश्व थे, वे मारे जाकर पृथ्वी पर आ गिरे।"
Verse 33
तेषां वरुणसूनूनां हत्वा योधान् हयांश् च तान् । मुमोचाशु महानादं विरथान् प्रेक्ष्य तान् स्थितान् ॥
teṣāṃ varuṇasūnūnāṃ hatvā yodhān hayāṃś ca tān | mumocāśu mahānādaṃ virathān prekṣya tān sthitān
"Having slain the warriors and horses of those sons of Varuṇa, he swiftly loosed a great roar, seeing them standing chariotless."
"वरुण के उन पुत्रों के योद्धाओं और उन अश्वों को मारकर, उन्हें रथहीन खड़ा देखकर उसने शीघ्र ही महानाद किया।"
Verse 34
ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर् वरैः । महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ॥
te tu teṣāṃ rathāḥ sāśvāḥ saha sārathibhir varaiḥ | mahodareṇa nihatāḥ patitāḥ pṛthivītale
"Those chariots of theirs, with horses and excellent charioteers, slain by Mahodara, fell upon the surface of the earth."
"अश्वों और श्रेष्ठ सारथियों सहित उनके वे रथ, महोदर द्वारा मारे जाकर पृथ्वीतल पर गिर पड़े।"
Verse 35
ते तु त्यक्त्वा रथान् पुत्रा वरुणस्य महात्मनः । आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान् न विव्यथुः ॥
te tu tyaktvā rathān putrā varuṇasya mahātmanaḥ | ākāśe viṣṭhitāḥ śūrāḥ svaprabhāvān na vivyathuḥ
"But those sons of great-souled Varuṇa, abandoning their chariots, stood in the sky, heroes who by their own power were not shaken."
"किंतु महात्मा वरुण के वे पुत्र, रथों को छोड़कर आकाश में स्थित हो गए; वे शूरवीर अपने प्रभाव से विचलित न हुए।"
Verse 36
धनूंषि कृत्वा सज्यानि विनिर्भिद्य महोदरम् । रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन् ॥
dhanūṃṣi kṛtvā sajyāni vinirbhidya mahodaram | rāvaṇaṃ samare kruddhāḥ sahitāḥ samabhidravan
"Stringing their bows, having pierced Mahodara, enraged, together they rushed upon Rāvaṇa in the battle."
"धनुषों को प्रत्यंचा चढ़ाकर, महोदर को बींधकर, क्रुद्ध होकर वे सब मिलकर युद्ध में रावण पर टूट पड़े।"
Verse 37
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निर् इव विष्ठितः । शरवर्षं महावेगं तेषां मर्मस्व् अपातयत् ॥
tataḥ kruddho daśagrīvaḥ kālāgnir iva viṣṭhitaḥ | śaravarṣaṃ mahāvegaṃ teṣāṃ marmasv apātayat
"Then the enraged Daśagrīva, standing like the fire of Time, brought down upon their vital points a rain of arrows of great speed."
"तब क्रुद्ध दशग्रीव, कालाग्नि के समान स्थित होकर, उनके मर्मस्थलों पर महावेगवाली बाणवर्षा गिराने लगा।"
Verse 38
मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च । पट्टसांश् चैव शक्तीश् च शतघ्नीस् तोमरांस् तथा । पातयाम् आस दुर्धर्षस् तेषाम् उपरि विष्ठितः ॥
musalāni vicitrāṇi tato bhallaśatāni ca | paṭṭasāṃś caiva śaktīś ca śataghnīs tomarāṃs tathā | pātayām āsa durdharṣas teṣām upari viṣṭhitaḥ
"Then varied pestles, and hundreds of bhalla-arrows, and sabres (paṭṭasas), and spears, and śataghnīs ('hundred-slayers'), and javelins — the unassailable one, stationed above them, brought down."
"तब विचित्र मूसल, और सैकड़ों भल्ल, और पट्टिश, और शक्तियाँ, और शतघ्नियाँ तथा तोमर — उन पर ऊपर स्थित उस दुर्धर्ष ने गिराए।"
Verse 39
अथ विद्धास् तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ॥
atha viddhās tu te vīrā viniṣpetuḥ padātayaḥ
"Then those heroes, the foot-soldiers, pierced, scattered."
"तब बिंधे हुए वे वीर पैदल सैनिक तितर-बितर हो गए।"
Verse 40
ततो रक्षो महानादं मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् । नानाप्रहरणैर् घोरैर् धारापातैर् इवाम्बुदः ॥
tato rakṣo mahānādaṃ muktvā hanti sma vāruṇān | nānāpraharaṇair ghorair dhārāpātair ivāmbudaḥ
"Then the rākṣasa, loosing a great roar, slew the Vāruṇas (Varuṇa's folk) with dreadful weapons of many kinds, like a cloud with its downpours of rain."
"तब राक्षस महानाद छोड़कर वरुण के लोगों को नाना प्रकार के घोर हथियारों से वैसे ही मारने लगा जैसे मेघ अपनी जलधाराओं से।"
Verse 41
ततस् ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले । रणात् स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्य् एव प्रवेशिताः ॥
tatas te vimukhāḥ sarve patitā dharaṇītale | raṇāt svapuruṣaiḥ śīghraṃ gṛhāṇy eva praveśitāḥ
"Then all those [sons], routed, fell upon the surface of the earth, and were quickly carried from the battle into the houses by their own men."
"तब विमुख होकर वे सब [पुत्र] धरती पर गिर पड़े, और युद्ध से उन्हें उनके अपने लोगों ने शीघ्र ही घरों में पहुँचा दिया।"
Verse 42
तान् अब्रवीत् ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् । रावणं चाब्रवीन् मन्त्री प्रभासो नाम वारुणः ॥
tān abravīt tato rakṣo varuṇāya nivedyatām | rāvaṇaṃ cābravīn mantrī prabhāso nāma vāruṇaḥ
"Then the rākṣasa said to them: 'Let it be reported to Varuṇa.' And a minister of Varuṇa named Prabhāsa said to Rāvaṇa:"
"तब राक्षस ने उनसे कहा — 'वरुण से निवेदन करो।' और प्रभास नामक वरुण के मंत्री ने रावण से कहा —"
Verse 43
गतः खलु महातेजा ब्रह्मलोकं जलेश्वरः । गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वम् आह्वयसे युधि ॥
gataḥ khalu mahātejā brahmalokaṃ jaleśvaraḥ | gāndharvaṃ varuṇaḥ śrotuṃ yaṃ tvam āhvayase yudhi
"'The lord of the waters, of great splendour, has indeed gone to the world of Brahmā to hear the gāndharva (music) — he, Varuṇa, whom you summon to battle."
"'जिन्हें तुम युद्ध में ललकारते हो, वे महातेजस्वी जलेश्वर वरुण तो गांधर्व (संगीत) सुनने के लिए ब्रह्मलोक गए हुए हैं।"
Verse 44
तत् किं तव वृथा वीर परिश्राम्य गते नृपे । ये तु संनिहिता वीराः कुमारास् ते पराजिताः ॥
tat kiṃ tava vṛthā vīra pariśrāmya gate nṛpe | ye tu saṃnihitā vīrāḥ kumārās te parājitāḥ
"'So why toil in vain, O hero, laboring, when the king is gone? Those heroes who were at hand, the princes, have [already] been defeated by you.'"
"'अतः हे वीर! राजा के चले जाने पर तुम व्यर्थ क्यों परिश्रम करते हो? जो वीर राजकुमार यहाँ उपस्थित थे, वे तो तुमसे पराजित हो चुके हैं।'"
Verse 45
राक्षसेन्द्रस् तु तच् छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । हर्षान् नादं विमुञ्चन् वै निष्क्रान्तो वरुणालयात् ॥
rākṣasendras tu tac chrutvā nāma viśrāvya cātmanaḥ | harṣān nādaṃ vimuñcan vai niṣkrānto varuṇālayāt
"But the lord of rākṣasas, hearing that, and proclaiming his own name, loosing a roar of joy, went forth from the dwelling of Varuṇa."
"किंतु राक्षसेंद्र वह सुनकर और अपना नाम घोषित करके, हर्ष का नाद छोड़ते हुए वरुण के निवास से निकल पड़ा।"
Verse 46
आगतस् तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः । लङ्काम् अभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ ॥
āgatas tu pathā yena tenaiva vinivṛtya saḥ | laṅkām abhimukho rakṣo nabhastalagato yayau
"By the very path by which he had come, turning back, the rākṣasa, coursing through the sky, went toward Laṅkā."
"जिस मार्ग से आया था, उसी से लौटकर वह राक्षस आकाशमार्ग से लंका की ओर चल पड़ा।"