Lipi
Sign in
Classic reading room ↗

Sarga 22

Uttara Kanda

43 verses · free forever

Show
Listen to this section

Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings

  1. Verse 1

    स तु तस्य महानादं श्रुत्वा वैवस्वतो यमः । शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च संक्षयम् ॥

    sa tu tasya mahānādaṃ śrutvā vaivasvato yamaḥ | śatruṃ vijayinaṃ mene svabalasya ca saṃkṣayam

    "But Vaivasvata Yama, hearing that great roar of his, deemed the foe victorious and [saw] the destruction of his own army."

    "किंतु उसका वह महानाद सुनकर वैवस्वत यम ने शत्रु को विजयी और अपनी सेना का संहार हुआ माना।"

  2. Verse 2

    स तु योधान् हतान् मत्वा क्रोधपर्याकुलेक्षणः । अब्रवीत् त्वरितं सूतं रथः समुपनीयताम् ॥

    sa tu yodhān hatān matvā krodhaparyākulekṣaṇaḥ | abravīt tvaritaṃ sūtaṃ rathaḥ samupanīyatām

    "And he, thinking his warriors slain, his eyes rolling with rage, hastily said to the charioteer: 'Let the chariot be brought up.'"

    "और अपने योद्धाओं को मारा गया मानकर, क्रोध से व्याकुल नेत्रोंवाले उसने शीघ्रता से सारथि से कहा — 'रथ ले आओ।'"

  3. Verse 3

    तस्य सूतो रथं दिव्यम् उपस्थाप्य महास्वनम् । स्थितः स च महातेजा आरुरोह महारथम् ॥

    tasya sūto rathaṃ divyam upasthāpya mahāsvanam | sthitaḥ sa ca mahātejā āruroha mahāratham

    "His charioteer, bringing up the divine, loud-roaring chariot, stood ready; and that one of great splendour mounted the great chariot."

    "उसके सारथि ने दिव्य, महान नाद करनेवाला रथ ले आकर तैयार खड़ा किया; और वह महातेजस्वी उस महारथ पर चढ़ गया।"

  4. Verse 4

    पाशमुद्गरहस्तश् च मृत्युस् तस्याग्रतो स्थितः । येन संक्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥

    pāśamudgarahastaś ca mṛtyus tasyāgrato sthitaḥ | yena saṃkṣipyate sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

    "And Death (Mṛtyu), noose and mallet in hand, stood before him — [he] by whom the whole triple world, with its moving and unmoving beings, is gathered up."

    "और पाश तथा मुद्गर हाथ में लिए मृत्यु उसके आगे खड़ा हुआ — वह, जिसके द्वारा चराचर सहित समस्त त्रैलोक्य समेट लिया जाता है।"

  5. Verse 5

    कालदण्डश् च पार्श्वस्थो मूर्तिमान् स्यन्दने स्थितः । यमप्रहरणं दिव्यं प्रज्वलन्न् इव तेजसा ॥

    kāladaṇḍaś ca pārśvastho mūrtimān syandane sthitaḥ | yamapraharaṇaṃ divyaṃ prajvalann iva tejasā

    "And the Kāladaṇḍa (staff of Time), embodied, stood at his side upon the chariot — Yama's divine weapon, blazing as it were with splendour."

    "और मूर्तिमान कालदंड उसके पार्श्व में रथ पर खड़ा था — यम का दिव्य अस्त्र, तेज से मानो प्रज्वलित होता हुआ।"

  6. Verse 6

    ततो लोकास् त्रयस् त्रस्ताः कम्पन्ते च दिवौकसः । कालं क्रुद्धं तदा दृष्ट्वा लोकत्रयभयावहम् ॥

    tato lokās trayas trastāḥ kampante ca divaukasaḥ | kālaṃ kruddhaṃ tadā dṛṣṭvā lokatrayabhayāvaham

    "Then the three worlds were terrified, and the dwellers of heaven trembled, seeing Kāla (Yama) enraged, the terror of the three worlds."

    "तब क्रुद्ध, तीनों लोकों के लिए भयावह काल (यम) को देखकर तीनों लोक त्रस्त हो गए और दिवौकस काँप उठे।"

  7. Verse 7

    दृष्ट्वा तु ते तं विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् । सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सर्वलोकभयावहम् ॥

    dṛṣṭvā tu te taṃ vikṛtaṃ rathaṃ mṛtyusamanvitam | sacivā rākṣasendrasya sarvalokabhayāvaham

    "Seeing that dreadful chariot, accompanied by Death, the terror of all the worlds, the ministers of the lord of rākṣasas —"

    "मृत्यु से युक्त, समस्त लोकों के लिए भयावह उस विकृत रथ को देखकर राक्षसेंद्र के मंत्री —"

  8. Verse 8

    लघुसत्त्वतया सर्वे नष्टसंज्ञा भयार्दिताः । नात्र योद्धुं समर्थाः स्म इत्य् उक्त्वा विप्रदुद्रुवुः ॥

    laghusattvatayā sarve naṣṭasaṃjñā bhayārditāḥ | nātra yoddhuṃ samarthāḥ sma ity uktvā vipradudruvuḥ

    "all of them, by reason of their slight inner strength, their senses lost, afflicted by fear, saying 'We cannot fight here,' fled away."

    "अल्प सत्त्व के कारण वे सब, संज्ञा खोकर, भय से पीड़ित होकर, 'हम यहाँ युद्ध करने में समर्थ नहीं' कहकर भाग खड़े हुए।"

  9. Verse 9

    स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् । नाक्षुभ्यत तदा रक्षो व्यथा चैवास्य नाभवत् ॥

    sa tu taṃ tādṛśaṃ dṛṣṭvā rathaṃ lokabhayāvaham | nākṣubhyata tadā rakṣo vyathā caivāsya nābhavat

    "But he (Rāvaṇa), seeing that chariot of such a kind, the terror of the world, was not then shaken, and no distress befell him."

    "किंतु वह राक्षस (रावण) उस प्रकार के लोकभयावह रथ को देखकर तब विचलित न हुआ, और न ही उसे कोई व्यथा हुई।"

  10. Verse 10

    स तु रावणम् आसाद्य विसृजञ् शक्तितोमरान् । यमो मर्माणि संक्रुद्धो राक्षसस्य न्यकृन्तत ॥

    sa tu rāvaṇam āsādya visṛjañ śaktitomarān | yamo marmāṇi saṃkruddho rākṣasasya nyakṛntata

    "Then Yama, approaching Rāvaṇa, loosing spears and javelins, exceedingly enraged, cut into the vital points of the rākṣasa."

    "तब यम रावण के पास पहुँचकर, शक्तियाँ और तोमर छोड़ते हुए, अत्यंत क्रुद्ध होकर उस राक्षस के मर्मस्थलों को बींधने लगे।"

  11. Verse 11

    रावणस् तु स्थितः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह । तस्मिन् वैवस्वतरथे तोयवर्षम् इवाम्बुदः ॥

    rāvaṇas tu sthitaḥ svasthaḥ śaravarṣaṃ mumoca ha | tasmin vaivasvatarathe toyavarṣam ivāmbudaḥ

    "But Rāvaṇa, standing composed, loosed a rain of arrows upon that chariot of Vaivasvata, like a cloud pouring a rain of water."

    "किंतु रावण ने स्वस्थ खड़े होकर वैवस्वत के उस रथ पर जल बरसाते मेघ के समान बाणों की वर्षा की।"

  12. Verse 12

    ततो महाशक्तिशतैः पात्यमानैर् महोरसि । प्रतिकर्तुं स नाशक्नोद् राक्षसः शल्यपीडितः ॥

    tato mahāśaktiśataiḥ pātyamānair mahorasi | pratikartuṃ sa nāśaknod rākṣasaḥ śalyapīḍitaḥ

    "Then, by the hundreds of great spears (śaktis) brought down upon his broad chest, that rākṣasa, tormented by the barbs, was unable to retaliate."

    "तब विशाल वक्षःस्थल पर गिराई जाती सैकड़ों महाशक्तियों से वह राक्षस, शल्यों से पीड़ित होकर, प्रतिकार करने में असमर्थ हो गया।"

  13. Verse 13

    नानाप्रहरणैर् एवं यमेनामित्रकर्शिना । सप्तरात्रं कृते संख्ये न भग्नो विजितो ऽपि वा ॥

    nānāpraharaṇair evaṃ yamenāmitrakarśinā | saptarātraṃ kṛte saṃkhye na bhagno vijito 'pi vā

    "Thus, by Yama the crusher of foes with his various weapons, in a battle lasting seven nights, [Rāvaṇa] was neither broken nor conquered."

    "इस प्रकार अमित्रकर्शन यम द्वारा नाना शस्त्रों से सात रात तक चले उस युद्ध में [रावण] न तो टूटा और न जीता गया।"

  14. Verse 14

    ततो ऽभवत् पुनर् युद्धं यमराक्षसयोस् तदा । विजयाकाङ्क्षिणोस् तत्र समरेष्व् अनिवर्तिनोः ॥

    tato 'bhavat punar yuddhaṃ yamarākṣasayos tadā | vijayākāṅkṣiṇos tatra samareṣv anivartinoḥ

    "Then again a battle arose between Yama and the rākṣasa, both desiring victory, both never turning back in their combats."

    "तब फिर यम और राक्षस के बीच युद्ध हुआ, जो दोनों विजय के अभिलाषी थे और युद्धों में कभी पीछे न हटनेवाले थे।"

  15. Verse 15

    ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश् च परमर्षयः । प्रजापतिं पुरस्कृत्य ददृशुस् तद् रणाजिरम् ॥

    tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ | prajāpatiṃ puraskṛtya dadṛśus tad raṇājiram

    "Then the gods with the gandharvas, and the siddhas, and the supreme sages, putting the Prajāpati (Brahmā) at their head, beheld that battlefield."

    "तब देवता, गंधर्वों सहित, और सिद्ध, और परम ऋषि, प्रजापति (ब्रह्मा) को आगे करके उस रणभूमि को देखने लगे।"

  16. Verse 16

    संवर्त इव लोकानाम् अभवद् युध्यतोस् तयोः । राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानाम् ईश्वरस्य च ॥

    saṃvarta iva lokānām abhavad yudhyatos tayoḥ | rākṣasānāṃ ca mukhyasya pretānām īśvarasya ca

    "It was like the dissolution (saṃvarta) of the worlds, the fighting of those two — of the chief of the rākṣasas and of the lord of the departed (Yama)."

    "उन दोनों का — राक्षसों के मुख्य का और प्रेतों के ईश्वर (यम) का — युद्ध लोकों के प्रलय के समान हो गया।"

  17. Verse 17

    राक्षसेन्द्रस् ततः क्रुद्धश् चापम् आयम्य संयुगे । निरन्तरम् इवाकाशं कुर्वन् बाणान् मुमोच ह ॥

    rākṣasendras tataḥ kruddhaś cāpam āyamya saṃyuge | nirantaram ivākāśaṃ kurvan bāṇān mumoca ha

    "Then the enraged lord of rākṣasas, drawing his bow in the fight, loosed arrows, making the sky, as it were, without a gap."

    "तब क्रुद्ध राक्षसेंद्र ने युद्ध में धनुष खींचकर आकाश को मानो निरंतर (रिक्त स्थान रहित) करते हुए बाण छोड़े।"

  18. Verse 18

    मृत्युं चतुर्भिर् विशिखैः सूतं सप्तभिर् अर्दयत् । यमं शरसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्व् अताडयत् ॥

    mṛtyuṃ caturbhir viśikhaiḥ sūtaṃ saptabhir ardayat | yamaṃ śarasahasreṇa śīghraṃ marmasv atāḍayat

    "He afflicted Death with four shafts, the charioteer with seven; and he swiftly struck Yama in his vital points with a thousand arrows."

    "उसने मृत्यु को चार बाणों से, सारथि को सात से पीड़ित किया; और यम को एक सहस्र बाणों से शीघ्र ही मर्मस्थलों पर आहत किया।"

  19. Verse 19

    ततः क्रुद्धस्य सहसा यमस्याभिविनिःसृतः । ज्वालामालो विनिश्वासो वदनात् क्रोधपावकः ॥

    tataḥ kruddhasya sahasā yamasyābhiviniḥsṛtaḥ | jvālāmālo viniśvāso vadanāt krodhapāvakaḥ

    "Then, from the suddenly enraged Yama, there issued forth from his mouth a breath — a fire of wrath, garlanded with flames."

    "तब सहसा क्रुद्ध यम के मुख से एक निःश्वास निकला — ज्वालाओं से मंडित क्रोध की अग्नि।"

  20. Verse 20

    ततो ऽपश्यंस् तदाश्चर्यं देवदानवराक्षसाः । क्रोधजं पावकं दीप्तं दिधक्षन्तं रिपोर् बलम् ॥

    tato 'paśyaṃs tadāścaryaṃ devadānavarākṣasāḥ | krodhajaṃ pāvakaṃ dīptaṃ didhakṣantaṃ ripor balam

    "Then the gods, dānavas, and rākṣasas beheld that marvel — the blazing fire born of his wrath, eager to burn the army of the foe."

    "तब देव, दानव और राक्षसों ने वह आश्चर्य देखा — क्रोध से उत्पन्न वह प्रज्वलित अग्नि, जो शत्रु की सेना को भस्म करने को उद्यत थी।"

  21. Verse 21

    मृत्युस् तु परमक्रुद्धो वैवस्वतम् अथाब्रवीत् । मुञ्च मां देव शीघ्रं त्वं निहन्मि समरे रिपुम् ॥

    mṛtyus tu paramakruddho vaivasvatam athābravīt | muñca māṃ deva śīghraṃ tvaṃ nihanmi samare ripum

    "But Death, exceedingly enraged, then said to Vaivasvata (Yama): 'Release me, O god, quickly; I shall slay the foe in battle."

    "किंतु अत्यंत क्रुद्ध मृत्यु ने तब वैवस्वत (यम) से कहा — 'हे देव! मुझे शीघ्र छोड़ दीजिए; मैं समर में शत्रु का वध करता हूँ।"

  22. Verse 22

    नरकः शम्बरो वृत्रः शम्भुः कार्तस्वरो बली । नमुचिर् विरोचनश् चैव ताव् उभौ मधुकैटभौ ॥

    narakaḥ śambaro vṛtraḥ śambhuḥ kārtasvaro balī | namucir virocanaś caiva tāv ubhau madhukaiṭabhau

    "'Naraka, Śambara, Vṛtra, Śambhu, the mighty Kārtasvara, Namuci and Virocana, and those two, Madhu and Kaiṭabha —"

    "'नरक, शम्बर, वृत्र, शम्भु, बली कार्तस्वर, नमुचि और विरोचन, तथा वे दोनों मधु और कैटभ —"

  23. Verse 23

    एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः । विनिपन्ना मया दृष्टाः का चिन्तास्मिन् निशाचरे ॥

    ete cānye ca bahavo balavanto durāsadāḥ | vinipannā mayā dṛṣṭāḥ kā cintāsmin niśācare

    "'these and many others, mighty and hard to withstand, I have seen brought to ruin; what concern [then] is there about this night-ranger?"

    "'ये और अन्य अनेक बलवान, दुरासद मैंने नष्ट हुए देखे हैं; फिर इस निशाचर के विषय में क्या चिंता?"

  24. Verse 24

    मुञ्च मां साधु धर्मज्ञ यावद् एनं निहन्म्य् अहम् । न हि कश् चिन् मया दृष्टो मुहूर्तम् अपि जीवति ॥

    muñca māṃ sādhu dharmajña yāvad enaṃ nihanmy aham | na hi kaś cin mayā dṛṣṭo muhūrtam api jīvati

    "'Release me duly, O knower of dharma, that I may slay him; for no one whom I have [once] looked upon lives even a moment."

    "'हे धर्मज्ञ! मुझे भली भाँति छोड़ दीजिए, कि मैं इसका वध करूँ; क्योंकि जिसे मैंने एक बार देख लिया, वह एक मुहूर्त भी जीवित नहीं रहता।"

  25. Verse 25

    बलं मम न खल्व् एतन् मर्यादैषा निसर्गतः । संस्पृष्टो हि मया कश् चिन् न जीवेद् इति निश्चयः ॥

    balaṃ mama na khalv etan maryādaiṣā nisargataḥ | saṃspṛṣṭo hi mayā kaś cin na jīved iti niścayaḥ

    "'This is not [merely] my strength; this is the limit [set] by my very nature: whoever is touched by me does not live — this is the certainty.'"

    "'यह मेरा केवल बल नहीं है; यह तो स्वभाव से ही नियत मर्यादा है: मेरे द्वारा छुआ गया कोई जीवित नहीं रहता — यह निश्चित है।'"

  26. Verse 26

    एतत् तु वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् । अब्रवीत् तत्र तं मृत्युमयम् एनं निहन्म्य् अहम् ॥

    etat tu vacanaṃ śrutvā dharmarājaḥ pratāpavān | abravīt tatra taṃ mṛtyumayam enaṃ nihanmy aham

    "Hearing this word, the mighty king of dharma (Yama) then said to that Death: 'I myself shall slay this one.'"

    "किंतु यह वचन सुनकर प्रतापी धर्मराज (यम) ने वहाँ उस मृत्यु से कहा — 'मैं स्वयं ही इसका वध करूँगा।'"

  27. Verse 27

    ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः । कालदण्डम् अमोघं तं तोलयाम् आस पाणिना ॥

    tataḥ saṃraktanayanaḥ kruddho vaivasvataḥ prabhuḥ | kāladaṇḍam amoghaṃ taṃ tolayām āsa pāṇinā

    "Then the lord Vaivasvata, enraged, his eyes reddened, hefted in his hand that infallible Kāladaṇḍa (staff of Time),"

    "तब क्रुद्ध, लाल आँखोंवाले प्रभु वैवस्वत ने उस अमोघ कालदंड को अपने हाथ में तौला —"

  28. Verse 28

    यस्य पार्श्वेषु निश्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः । पावकस्पर्शसंकाशो मुद्गरो मूर्तिमान् स्थितः ॥

    yasya pārśveṣu niśchidrāḥ kālapāśāḥ pratiṣṭhitāḥ | pāvakasparśasaṃkāśo mudgaro mūrtimān sthitaḥ

    "at whose sides the flawless nooses of Kāla (kālapāśas) were fixed, and beside which the embodied mallet, like the touch of fire, stood,"

    "जिसके पार्श्वों में छिद्ररहित कालपाश स्थित थे, और जिसके पास अग्नि के स्पर्श के समान मूर्तिमान मुद्गर खड़ा था,"

  29. Verse 29

    दर्शनाद् एव यः प्राणान् प्राणिनाम् उपरुध्यति । किं पुनस् ताडनाद् वापि पीडनाद् वापि देहिनः ॥

    darśanād eva yaḥ prāṇān prāṇinām uparudhyati | kiṃ punas tāḍanād vāpi pīḍanād vāpi dehinaḥ

    "[the staff] which by mere sight shuts off the life-breaths of living beings — how much more by a blow, or by the crushing of an embodied being!"

    "[वह दंड] जो केवल दर्शन से ही प्राणियों के प्राणों को रोक देता है — फिर प्रहार से अथवा देहधारी के कुचलने से तो कहना ही क्या!"

  30. Verse 30

    स ज्वालापरिवारस् तु पिबन्न् इव निशाचरम् । करस्पृष्टो बलवता दण्डः क्रुद्धः सुदारुणः ॥

    sa jvālāparivāras tu pibann iva niśācaram | karaspṛṣṭo balavatā daṇḍaḥ kruddhaḥ sudāruṇaḥ

    "That staff, girt with flames, as if drinking up the night-ranger, enraged and exceedingly dreadful, was touched by the hand of the mighty one."

    "ज्वालाओं से घिरा, मानो निशाचर को पी जानेवाला, क्रुद्ध और अत्यंत भयंकर वह दंड उस बलवान (यम) के हाथ से छुआ गया।"

  31. Verse 31

    ततो विदुद्रुवुः सर्वे सत्त्वास् तस्माद् रणाजिरात् । सुराश् च क्षुभिता दृष्ट्वा कालदण्डोद्यतं यमम् ॥

    tato vidudruvuḥ sarve sattvās tasmād raṇājirāt | surāś ca kṣubhitā dṛṣṭvā kāladaṇḍodyataṃ yamam

    "Then all the creatures fled from that battlefield; and the gods too were agitated, seeing Yama with the Kāladaṇḍa raised."

    "तब कालदंड उठाए हुए यम को देखकर सब प्राणी उस रणभूमि से भाग गए, और देवता भी क्षुब्ध हो उठे।"

  32. Verse 32

    तस्मिन् प्रहर्तुकामे तु दण्डम् उद्यम्य रावणम् । यमं पितामहः साक्षाद् दर्शयित्वेदम् अब्रवीत् ॥

    tasmin prahartukāme tu daṇḍam udyamya rāvaṇam | yamaṃ pitāmahaḥ sākṣād darśayitvedam abravīt

    "As he, raising the staff, wished to strike Rāvaṇa, the Grandsire (Pitāmaha), appearing in person, said this to Yama:"

    "जब वह दंड उठाकर रावण पर प्रहार करना चाहते थे, तब साक्षात प्रकट होकर पितामह ने यम को यह कहा —"

  33. Verse 33

    वैवस्वत महाबाहो न खल्व् अतुलविक्रम । प्रहर्तव्यं त्वयैतेन दण्डेनास्मिन् निशाचरे ॥

    vaivasvata mahābāho na khalv atulavikrama | prahartavyaṃ tvayaitena daṇḍenāsmin niśācare

    "'O mighty-armed Vaivasvata of incomparable valour — this staff must not indeed be brought down by you upon this night-ranger."

    "'हे अतुल पराक्रमवाले महाबाहु वैवस्वत! इस दंड से इस निशाचर पर तुम्हें प्रहार नहीं करना चाहिए।"

  34. Verse 34

    वरः खलु मया दत्तस् तस्य त्रिदशपुंगव । तत् त्वया नानृतं कार्यं यन् मया व्याहृतं वचः ॥

    varaḥ khalu mayā dattas tasya tridaśapuṃgava | tat tvayā nānṛtaṃ kāryaṃ yan mayā vyāhṛtaṃ vacaḥ

    "'For a boon was granted by me to him, O bull among gods; therefore the word that was spoken by me must not be made false by you."

    "'हे त्रिदशश्रेष्ठ! मैंने इसे वर दिया है; इसलिए मैंने जो वचन कहा है, उसे तुम झूठा मत करो।"

  35. Verse 35

    अमोघो ह्य् एष सर्वासां प्रजानां विनिपातने । कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ॥

    amogho hy eṣa sarvāsāṃ prajānāṃ vinipātane | kāladaṇḍo mayā sṛṣṭaḥ pūrvaṃ mṛtyupuraskṛtaḥ

    "'For this Kāladaṇḍa, infallible in the felling of all creatures, was created by me of old, with Death (Mṛtyu) set before it."

    "'क्योंकि समस्त प्रजा के विनाश में अमोघ यह कालदंड मैंने पूर्वकाल में मृत्यु को आगे करके रचा था।"

  36. Verse 36

    तन् न खल्व् एष ते सौम्य पात्यो राक्षसमूर्धनि । न ह्य् अस्मिन् पतिते कश् चिन् मुहूर्तम् अपि जीवति ॥

    tan na khalv eṣa te saumya pātyo rākṣasamūrdhani | na hy asmin patite kaś cin muhūrtam api jīvati

    "'Therefore, gentle one, it must not be brought down by you upon the rākṣasa's head; for when this falls, no one lives even a moment."

    "'अतः हे सौम्य! इसे तुम राक्षस के सिर पर मत गिराओ; क्योंकि इसके गिरने पर कोई एक मुहूर्त भी जीवित नहीं रहता।"

  37. Verse 37

    यदि ह्य् अस्मिन् निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः । म्रियेत वा दशग्रीवस् तथाप्य् उभयतो ऽनृतम् ॥

    yadi hy asmin nipatite na mriyetaiṣa rākṣasaḥ | mriyeta vā daśagrīvas tathāpy ubhayato 'nṛtam

    "'For if, when this is brought down, this rākṣasa should not die — or if Daśagrīva should die — in either case there would be falsehood."

    "'क्योंकि यदि इसके गिरने पर यह राक्षस न मरे — अथवा दशग्रीव मर जाए — तो भी दोनों ही स्थितियों में मेरा वचन मिथ्या होगा।"

  38. Verse 38

    राक्षसेन्द्रान् नियच्छाद्य दण्डम् एनं वधोद्यतम् । सत्यं मम कुरुष्वेदं लोकांस् त्वं समवेक्ष्य च ॥

    rākṣasendrān niyacchādya daṇḍam enaṃ vadhodyatam | satyaṃ mama kuruṣvedaṃ lokāṃs tvaṃ samavekṣya ca

    "'Restraining [the staff], draw back from the lord of rākṣasas this staff raised for slaying; make this [word] of mine true, having regard for the worlds.'"

    "'इसलिए राक्षसेंद्र से वध के लिए उठाए इस दंड को रोककर खींच लो; लोकों की ओर दृष्टि रखते हुए मेरे इस वचन को सत्य करो।'"

  39. Verse 39

    एवम् उक्तस् तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस् तदा । एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर् भवान् हि नः ॥

    evam uktas tu dharmātmā pratyuvāca yamas tadā | eṣa vyāvartito daṇḍaḥ prabhaviṣṇur bhavān hi naḥ

    "Thus addressed, the righteous Yama then replied: 'This staff is withdrawn; for you are the master able to command us."

    "इस प्रकार कहे जाने पर धर्मात्मा यम ने तब उत्तर दिया — 'यह दंड वापस ले लिया गया; क्योंकि हम पर आज्ञा चलाने में समर्थ आप ही हैं।"

  40. Verse 40

    किं त्व् इदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि । यन् मया यन् न हन्तव्यो राक्षसो वरदर्पितः ॥

    kiṃ tv idānīṃ mayā śakyaṃ kartuṃ raṇagatena hi | yan mayā yan na hantavyo rākṣaso varadarpitaḥ

    "'But what can be done by me now, come to battle as I am, since by me this rākṣasa, proud of his boon, is not to be slain?"

    "'किंतु युद्ध में आए हुए मैं अब क्या कर सकता हूँ, जब मुझे वरदान से गर्वित इस राक्षस का वध नहीं करना है?"

  41. Verse 41

    एष तस्मात् प्रणश्यामि दर्शनाद् अस्य रक्षसः । इत्य् उक्त्वा सरथः साश्वस् तत्रैवान्तरधीयत ॥

    eṣa tasmāt praṇaśyāmi darśanād asya rakṣasaḥ | ity uktvā sarathaḥ sāśvas tatraivāntaradhīyata

    "'Therefore I vanish from the sight of this rākṣasa.' Having said this, together with chariot and horses, he vanished then and there."

    "'इसलिए मैं इस राक्षस की दृष्टि से अंतर्धान होता हूँ।' यह कहकर वे रथ और अश्वों सहित वहीं अंतर्धान हो गए।"

  42. Verse 42

    दशग्रीवस् तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः । पुष्पकेण तु संहृष्टो निष्क्रान्तो यमसादनात् ॥

    daśagrīvas tu taṃ jitvā nāma viśrāvya cātmanaḥ | puṣpakeṇa tu saṃhṛṣṭo niṣkrānto yamasādanāt

    "But Daśagrīva, having conquered him and proclaimed his own name, delighted, departed in the Puṣpaka from the abode of Yama."

    "किंतु दशग्रीव उसे जीतकर और अपना नाम घोषित करके, हर्षित होकर पुष्पक से यमलोक से निकल पड़ा।"

  43. Verse 43

    ततो वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः । जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश् च महामुनिः ॥

    tato vaivasvato devaiḥ saha brahmapurogamaiḥ | jagāma tridivaṃ hṛṣṭo nāradaś ca mahāmuniḥ

    "Then Vaivasvata (Yama), together with the gods led by Brahmā, went joyfully to heaven, and so did Nārada, the great sage."

    "तब वैवस्वत (यम) ब्रह्मा आदि देवों के साथ हर्षित होकर स्वर्ग को गए, और महामुनि नारद भी।"