Sarga 2
Uttara Kanda
29 verses · free forever
Listen at your pace. New audio may take a moment to prepare. Narration settings
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः । कुम्भयोनिर् महातेजा वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥
tasya tadvacanaṃ śrutvā rāghavasya mahātmanaḥ | kumbhayonir mahātejā vākyam etad uvāca ha
Hearing that word of the great-souled Rāghava, the pitcher-born sage (Agastya) of great splendour spoke this word:
महात्मा राघव का वह वचन सुनकर महातेजस्वी कुम्भयोनि (अगस्त्य) ने यह वचन कहा —
Verse 2
शृणु राजन् यथावृत्तं यस्य तेजोबलं महत् । जघान च रिपून् युद्धे यथावध्यश् च शत्रुभिः ॥
śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ yasya tejobalaṃ mahat | jaghāna ca ripūn yuddhe yathāvadhyaś ca śatrubhiḥ
"Hear, O king, what came to pass — whose great fiery might it was, and how he slew his foes in battle, and how he was unslayable by his enemies."
"हे राजन्! सुनिए कि क्या घटित हुआ — जिसका तेज और बल महान था, और जिसने युद्ध में शत्रुओं का संहार किया और जो शत्रुओं के लिए अवध्य था।"
Verse 3
अहं ते रावणस्येदं कुलं जन्म च राघव । वरप्रदानं च तथा तस्मै दत्तं ब्रवीमि ते ॥
ahaṃ te rāvaṇasyedaṃ kulaṃ janma ca rāghava | varapradānaṃ ca tathā tasmai dattaṃ bravīmi te
"I shall tell you, O Rāghava, of Rāvaṇa's lineage and birth, and likewise of the boon that was granted to him."
"हे राघव! मैं आपसे रावण का यह कुल, जन्म तथा उसे दिए गए वरदान का वर्णन करता हूँ।"
Verse 4
पुरा कृतयुगे राम प्रजापतिसुतः प्रभुः । पुलस्त्यो नाम ब्रह्मर्षिः साक्षाद् इव पितामहः ॥
purā kṛtayuge rāma prajāpatisutaḥ prabhuḥ | pulastyo nāma brahmarṣiḥ sākṣād iva pitāmahaḥ
"Long ago, in the Kṛta age, O Rāma, there was a lord, son of a Prajāpati, a brahmin-seer named Pulastya, like the Grandsire (Brahmā) himself made visible."
"हे राम! पूर्वकाल में, कृतयुग में, प्रजापति के पुत्र एक समर्थ ब्रह्मर्षि थे, जिनका नाम पुलस्त्य था, जो मानो साक्षात पितामह (ब्रह्मा) ही थे।"
Verse 5
नानुकीर्त्या गुणास् तस्य धर्मतः शीलतस् तथा । प्रजापतेः पुत्र इति वक्तुं शक्यं हि नामतः ॥
nānukīrtyā guṇās tasya dharmataḥ śīlatas tathā | prajāpateḥ putra iti vaktuṃ śakyaṃ hi nāmataḥ
"His virtues, in righteousness and in conduct, cannot be fully recounted; it is enough to name him thus: 'son of the Prajāpati.'"
"धर्म और शील की दृष्टि से उनके गुणों का पूरा वर्णन नहीं किया जा सकता; उन्हें नाम से इतना कहना ही पर्याप्त है कि वे 'प्रजापति के पुत्र' थे।"
Verse 6
स तु धर्मप्रसङ्गेन मेरोः पार्श्वे महागिरेः । तृणबिन्द्वाश्रमं गत्वा न्यवसन् मुनिपुंगवः ॥
sa tu dharmaprasaṅgena meroḥ pārśve mahāgireḥ | tṛṇabindvāśramaṃ gatvā nyavasan munipuṃgavaḥ
"Now that bull among sages, out of devotion to dharma, went to the hermitage of Tṛṇabindu on the slope of the great mountain Meru, and dwelt there."
"वे मुनिश्रेष्ठ धर्म के प्रसंग से महान पर्वत मेरु के पार्श्व में तृणबिंदु के आश्रम में जाकर निवास करने लगे।"
Verse 7
तपस् तेपे स धर्मात्मा स्वाध्यायनियतेन्द्रियः । गत्वाश्रमपदं तस्य विघ्नं कुर्वन्ति कन्यकाः ॥
tapas tepe sa dharmātmā svādhyāyaniyatendriyaḥ | gatvāśramapadaṃ tasya vighnaṃ kurvanti kanyakāḥ
"There the righteous one, his senses restrained in sacred study, practised austerities; but maidens, coming to his hermitage, would make disturbance."
"वहाँ वे धर्मात्मा, स्वाध्याय में इंद्रियों को संयत किए हुए, तप करने लगे; किंतु उनके आश्रम में आकर कन्याएँ विघ्न डालती थीं।"
Verse 8
देवपन्नगकन्याश् च राजर्षितनयाश् च याः । क्रीडन्त्यो ऽप्सरसश् चैव तं देशम् उपपेदिरे ॥
devapannagakanyāś ca rājarṣitanayāś ca yāḥ | krīḍantyo 'psarasaś caiva taṃ deśam upapedire
"Daughters of gods and of serpents (nāgas), and daughters of royal sages, and apsarases at their play, would come to that region."
"देवों और नागों की कन्याएँ, तथा जो राजर्षियों की पुत्रियाँ थीं, और क्रीड़ा करती हुई अप्सराएँ भी उस प्रदेश में आती थीं।"
Verse 9
सर्वर्तुषूपभोग्यत्वाद् रम्यत्वात् काननस्य च । नित्यशस् तास् तु तं देशं गत्वा क्रीडन्ति कन्यकाः ॥
sarvartuṣūpabhogyatvād ramyatvāt kānanasya ca | nityaśas tās tu taṃ deśaṃ gatvā krīḍanti kanyakāḥ
"Because the place was enjoyable in every season and because the woodland was lovely, those maidens would constantly come there and sport."
"वह स्थान सभी ऋतुओं में भोग्य और वन रमणीय होने के कारण, वे कन्याएँ नित्य ही वहाँ आकर क्रीड़ा करती थीं।"
Verse 10
अथ रुष्टो महातेजा व्याजहार महामुनिः । या मे दर्शनम् आगच्छेत् सा गर्भं धारयिष्यति ॥
atha ruṣṭo mahātejā vyājahāra mahāmuniḥ | yā me darśanam āgacchet sā garbhaṃ dhārayiṣyati
"Then, angered, the great sage of mighty splendour declared: 'Whoever comes within my sight shall conceive a child.'"
"तब कुपित होकर महातेजस्वी महामुनि ने घोषित किया — 'जो मेरी दृष्टि में आएगी, वह गर्भ धारण करेगी।'"
Verse 11
तास् तु सर्वाः प्रतिगताः श्रुत्वा वाक्यं महात्मनः । ब्रह्मशापभयाद् भीतास् तं देशं नोपचक्रमुः ॥
tās tu sarvāḥ pratigatāḥ śrutvā vākyaṃ mahātmanaḥ | brahmaśāpabhayād bhītās taṃ deśaṃ nopacakramuḥ
"All of them, hearing the word of that great soul, turned back; fearing the brahmin's curse, they came no more to that place."
"उन महात्मा का वह वचन सुनकर वे सब लौट गईं; ब्रह्मशाप के भय से डरी हुई वे उस स्थान पर फिर नहीं आईं।"
Verse 12
तृणबिन्दोस् तु राजर्षेस् तनया न शृणोति तत् । गत्वाश्रमपदं तस्य विचचार सुनिर्भया ॥
tṛṇabindos tu rājarṣes tanayā na śṛṇoti tat | gatvāśramapadaṃ tasya vicacāra sunirbhayā
"But the daughter of the royal sage Tṛṇabindu did not hear of it; coming to his hermitage, she wandered about quite without fear."
"किंतु राजर्षि तृणबिंदु की पुत्री ने वह बात नहीं सुनी थी; उनके आश्रम में जाकर वह निर्भय होकर विचरण करने लगी।"
Verse 13
तस्मिन्न् एव तु काले स प्राजापत्यो महान् ऋषिः । स्वाध्यायम् अकरोत् तत्र तपसा द्योतितप्रभः ॥
tasminn eva tu kāle sa prājāpatyo mahān ṛṣiḥ | svādhyāyam akarot tatra tapasā dyotitaprabhaḥ
"At that very time the great sage of the Prajāpati's line, his lustre kindled by austerity, was reciting the sacred texts there."
"ठीक उसी समय तप से प्रदीप्त कांतिवाले वे प्रजापतिवंशीय महान ऋषि वहाँ स्वाध्याय कर रहे थे।"
Verse 14
सा तु वेदध्वनिं श्रुत्वा दृष्ट्वा चैव तपोधनम् । अभवत् पाण्डुदेहा सा सुव्यञ्जितशरीरजा ॥
sā tu vedadhvaniṃ śrutvā dṛṣṭvā caiva tapodhanam | abhavat pāṇḍudehā sā suvyañjitaśarīrajā
"She, hearing the sound of the Veda and beholding the one rich in penance, grew pale of body, the signs of the child conceived in her plainly manifest."
"वह वेद की ध्वनि सुनकर और उस तपस्वी को देखकर पांडु वर्ण की हो गई, और उसमें गर्भधारण के चिह्न स्पष्ट प्रकट हो गए।"
Verse 15
दृष्ट्वा परमसंविग्ना सा तु तद्रूपम् आत्मनः । इदं मे किं न्व् इति ज्ञात्वा पितुर् गत्वाग्रतः स्थिता ॥
dṛṣṭvā paramasaṃvignā sā tu tadrūpam ātmanaḥ | idaṃ me kiṃ nv iti jñātvā pitur gatvāgrataḥ sthitā
"Seeing that altered form of her own, utterly distressed, and wondering 'What is this that has befallen me?', she went and stood before her father."
"अपने उस बदले हुए रूप को देखकर अत्यंत व्याकुल होकर, 'मुझे यह क्या हो गया?' यह सोचकर वह अपने पिता के पास जाकर सामने खड़ी हो गई।"
Verse 16
तां तु दृष्ट्वा तथा भूतां तृणबिन्दुर् अथाब्रवीत् । किं त्वम् एतत् त्व् असदृशं धारयस्य् आत्मनो वपुः ॥
tāṃ tu dṛṣṭvā tathā bhūtāṃ tṛṇabindur athābravīt | kiṃ tvam etat tv asadṛśaṃ dhārayasy ātmano vapuḥ
"Seeing her become so, Tṛṇabindu then said: 'Why do you bear upon yourself this form so unlike you?'"
"उसे वैसा हुआ देखकर तृणबिंदु ने कहा — 'तू अपने ऊपर यह अपने से असदृश रूप क्यों धारण किए हुए है?'"
Verse 17
सा तु कृत्वाञ्जलिं दीना कन्योवाच तपोधनम् । न जाने कारणं तात येन मे रूपम् ईदृशम् ॥
sā tu kṛtvāñjaliṃ dīnā kanyovāca tapodhanam | na jāne kāraṇaṃ tāta yena me rūpam īdṛśam
"Wretched, with joined palms, the maiden said to the ascetic: 'I do not know the cause, father, by which my form has become like this."
"तब दीन होकर हाथ जोड़े हुए उस कन्या ने तपस्वी से कहा — 'हे तात! मैं वह कारण नहीं जानती जिससे मेरा रूप ऐसा हो गया।'"
Verse 18
किं तु पूर्वं गतास्म्य् एका महर्षेर् भावितात्मनः । पुलस्त्यस्याश्रमं दिव्यम् अन्वेष्टुं स्वसखीजनम् ॥
kiṃ tu pūrvaṃ gatāsmy ekā maharṣer bhāvitātmanaḥ | pulastyasyāśramaṃ divyam anveṣṭuṃ svasakhījanam
"But earlier I had gone alone, to seek my companions, to the divine hermitage of the great sage of restrained soul, Pulastya."
""किंतु पहले मैं अकेली, शुद्ध अंतःकरणवाले महर्षि पुलस्त्य के दिव्य आश्रम में अपनी सखियों को ढूँढ़ने गई थी।"
Verse 19
न च पश्याम्य् अहं तत्र कां चिद् अप्य् आगतां सखीम् । रूपस्य तु विपर्यासं दृष्ट्वा चाहम् इहागता ॥
na ca paśyāmy ahaṃ tatra kāṃ cid apy āgatāṃ sakhīm | rūpasya tu viparyāsaṃ dṛṣṭvā cāham ihāgatā
"And I did not see there any companion who had come; and seeing this alteration of my form, I came here.'"
""और वहाँ मैंने आई हुई किसी भी सखी को नहीं देखा; और अपने रूप का यह विपर्यय देखकर मैं यहाँ चली आई।'"
Verse 20
तृणबिन्दुस् तु राजर्षिस् तपसा द्योतितप्रभः । ध्यानं विवेश तच् चापि अपश्यद् ऋषिकर्मजम् ॥
tṛṇabindus tu rājarṣis tapasā dyotitaprabhaḥ | dhyānaṃ viveśa tac cāpi apaśyad ṛṣikarmajam
"Then the royal sage Tṛṇabindu, his lustre kindled by austerity, entered into meditation and perceived that this was wrought by the sage's power."
"तब तप से प्रदीप्त कांतिवाले राजर्षि तृणबिंदु ध्यान में प्रविष्ट हुए और उन्होंने जान लिया कि यह ऋषि के प्रभाव से हुआ है।"
Verse 21
स तु विज्ञाय तं शापं महर्षेर् भावितात्मनः । गृहीत्वा तनयां गत्वा पुलस्त्यम् इदम् अब्रवीत् ॥
sa tu vijñāya taṃ śāpaṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ | gṛhītvā tanayāṃ gatvā pulastyam idam abravīt
"Having discerned that curse of the great sage of restrained soul, he took his daughter, went to Pulastya, and spoke thus:"
"शुद्ध अंतःकरणवाले उस महर्षि के उस शाप को जानकर उन्होंने अपनी पुत्री को लिया और पुलस्त्य के पास जाकर यह कहा —"
Verse 22
भगवंस् तनयां मे त्वं गुणैः स्वैर् एव भूषिताम् । भिक्षां प्रतिगृहाणेमां महर्षे स्वयम् उद्यताम् ॥
bhagavaṃs tanayāṃ me tvaṃ guṇaiḥ svair eva bhūṣitām | bhikṣāṃ pratigṛhāṇemāṃ maharṣe svayam udyatām
"'Venerable one, do you accept this daughter of mine, adorned with her own virtues, as alms offered of her own accord, O great sage."
"'हे भगवन्! हे महर्षे! अपने ही गुणों से भूषित मेरी इस पुत्री को, जो स्वयं उद्यत है, भिक्षा के रूप में स्वीकार कीजिए।'"
Verse 23
तपश्चरणयुक्तस्य श्राम्यमाणेन्द्रियस्य ते । शुश्रूषातत्परा नित्यं भविष्यति न संशयः ॥
tapaścaraṇayuktasya śrāmyamāṇendriyasya te | śuśrūṣātatparā nityaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ
"'She shall ever be devoted to serving you, who are engaged in the practice of austerity, your senses wearied by toil — of this there is no doubt.'"
"'तपस्या में संलग्न, परिश्रम से क्लांत इंद्रियोंवाले आपकी यह सदा सेवापरायण रहेगी — इसमें संदेह नहीं।'"
Verse 24
तं ब्रुवाणं तु तद्वाक्यं राजर्षिं धार्मिकं तदा । जिघृक्षुर् अब्रवीत् कन्यां बाढम् इत्य् एव स द्विजः ॥
taṃ bruvāṇaṃ tu tadvākyaṃ rājarṣiṃ dhārmikaṃ tadā | jighṛkṣur abravīt kanyāṃ bāḍham ity eva sa dvijaḥ
"To the righteous royal sage who spoke that word, the twice-born one, desiring to accept her, said to the maiden only 'So be it.'"
"उस वचन को कहते हुए उन धार्मिक राजर्षि से, कन्या को ग्रहण करने की इच्छा रखते हुए उस द्विज ने केवल 'बहुत अच्छा' यही कहा।"
Verse 25
दत्त्वा तु स गतो राजा स्वम् आश्रमपदं तदा । सापि तत्रावसत् कन्या तोषयन्ती पतिं गुणैः । प्रीतः स तु महातेजा वाक्यम् एतद् उवाच ह ॥
dattvā tu sa gato rājā svam āśramapadaṃ tadā | sāpi tatrāvasat kanyā toṣayantī patiṃ guṇaiḥ | prītaḥ sa tu mahātejā vākyam etad uvāca ha
"Having given her, the king then returned to his own hermitage; and she too dwelt there, the maiden pleasing her husband by her virtues; and he, of great splendour, well pleased, spoke this word:"
"कन्या को देकर राजा तब अपने आश्रम को लौट गए; और वह कन्या भी वहाँ रहती हुई अपने गुणों से पति को संतुष्ट करती रही; तब वे महातेजस्वी प्रसन्न होकर यह वचन बोले —"
Verse 26
परितुष्टो ऽस्मि भद्रं ते गुणानां संपदा भृशम् । तस्मात् ते विरमाम्य् अद्य पुत्रम् आत्मसमं गुणैः । उभयोर् वंशकर्तारं पौलस्त्य इति विश्रुतम् ॥
parituṣṭo 'smi bhadraṃ te guṇānāṃ saṃpadā bhṛśam | tasmāt te viramāmy adya putram ātmasamaṃ guṇaiḥ | ubhayor vaṃśakartāraṃ paulastya iti viśrutam
"'I am exceedingly pleased, blessings upon you, by the wealth of your virtues; therefore I now bestow on you a son equal to myself in virtues, maker of the lineage of both families, renowned as Paulastya.'"
The verb in the IAST ('viramāmi') is anomalous here; the sense required by the context — the sage granting a son — is followed in the rendering.
"'तेरा कल्याण हो! मैं तेरे गुणों की संपदा से अत्यंत संतुष्ट हूँ; इसलिए आज मैं तुझे गुणों में अपने समान एक पुत्र प्रदान करता हूँ, जो दोनों कुलों का वंशकर्ता होगा और पौलस्त्य नाम से विख्यात होगा।'"
Verse 27
यस्मात् तु विश्रुतो वेदस् त्वयेहाभ्यस्यतो मम । तस्मात् स विश्रवा नाम भविष्यति न संशयः ॥
yasmāt tu viśruto vedas tvayehābhyasyato mama | tasmāt sa viśravā nāma bhaviṣyati na saṃśayaḥ
"'Because the Veda was heard (viśruta) by you here as I recited it, therefore he shall be named Viśravā — of this there is no doubt.'"
"'और चूँकि मेरे द्वारा अभ्यास किए जाते हुए वेद को तूने यहाँ सुना (विश्रुत किया), इसलिए वह विश्रवा नाम से प्रसिद्ध होगा — इसमें संदेह नहीं।'"
Verse 28
एवम् उक्ता तु सा कन्या प्रहृष्टेनान्तरात्मना । अचिरेणैव कालेन सूता विश्रवसं सुतम् ॥
evam uktā tu sā kanyā prahṛṣṭenāntarātmanā | acireṇaiva kālena sūtā viśravasaṃ sutam
"Thus addressed, that maiden, with a gladdened inner self, in no long time bore a son, Viśravas."
"इस प्रकार कहे जाने पर वह कन्या प्रसन्न अंतःकरण से, थोड़े ही समय में विश्रवा नामक पुत्र को जन्म देने लगी।"
Verse 29
स तु लोकत्रये ख्यातः शौचधर्मसमन्वितः । पितेव तपसा युक्तो विश्रवा मुनिपुंगवः ॥
sa tu lokatraye khyātaḥ śaucadharmasamanvitaḥ | piteva tapasā yukto viśravā munipuṃgavaḥ
"He, famed in the three worlds, endowed with purity and righteousness, joined to austerity like his father — Viśravas, a bull among sages."
"वे शौच और धर्म से संपन्न, पिता के समान तप से युक्त मुनिश्रेष्ठ विश्रवा तीनों लोकों में विख्यात हुए।"